د پوښتنې ځواب: د زمانې مجدد، جلیل القدر عالم تقي الدین النبهاني

د حزب التحریر امیر، جلیل القدر عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته، د خپلې فېسبوک پاڼې «فقهي» پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ

د پوښتنې ځواب

د زمانې مجدد، جلیل القدر عالم تقي الدین النبهاني

محمد محمد (Mohammad Mohammad) ته

پوښتنه:

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته! له الله سبحانه و تعالی څخه غواړم چې ډېر ژر ستاسو په لاسونو فتحه نصیب کړي، بېشکه هغه د دې کار واکمن او توانا دی. زما پوښتنه د تجدید (نوي کولو) د هغه مفهوم په اړه ده چې د رسول الله ﷺ په حدیث کې راغلي دي: (بېشکه الله د هرې سلیزې په پای کې داسې څوک رالیږي چې د دې امت لپاره خپل دین نوی کړي) یا لکه څنګه چې رسول الله ﷺ فرمایلي دي. که چېرې د زمانې مجدد جلیل القدر عالم تقي الدین النبهاني وي، نو ایا د هغه په وفات سره تجدید پای ته ورسېد، که لا هم د هغه د فکر لېږدونکي حزب په شتون سره دوام لري؟ الله دې تاسو ته برکت او غوره جزا درکړي.

ځواب:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته!

لومړی: هغه حدیث چې تاسو یې په اړه پوښتنه کړې، هغه دی چې ابو داود په خپل سنن او نورو کې له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى رَأْسِ كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا

"بېشکه الله سبحانه و تعالی د دې امت لپاره د هرې سلیزې په سر (پای) کې داسې څوک رالیږي چې د دوی دین ورته نوی کړي."

دا حدیث باید په کتاب او سنتو کې د ثابتو شرعي مفاهیمو په چوکاټ کې وپېژندل شي، چې ځینې یې په لاندې ډول دي:

۱- د الله سبحانه و تعالی د دې قول په نازلېدو سره:

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا

"نن ورځ ما ستاسو لپاره ستاسو دین بشپړ کړ او پر تاسو مې خپله لورینه پوره کړه او ستاسو لپاره مې اسلام د دین په توګه خوښ کړ." (سورت المائده: ۳)

دین بشپړ شو، نعمت پوره شو او چارې استقرار وموند. له هغه لږ وروسته د رسول الله ﷺ په وفات سره وحې پرې شوه. له همدې امله، دین په خپل ذات کې د الله سبحانه و تعالی د وحې په توګه د وحې په بشپړېدو سره بشپړ شوی دی، په هغه کې د زیاتوالي یا کمښت هېڅ ځای نشته. دا دین له هغه وخته چې رسول الله ﷺ تبلیغ بشپړ کړی، تر هغه وخته چې الله د ځمکې او پر هغې د شته مخلوقاتو وارث شي، په هماغه حال پاتې دی... دا یو داسې حقیقت دی چې د مسلمانانو په ذهنونو او زړونو کې ثابت دی او له شک پرته یو له اسلامي حقایقو څخه دی.

۲- له همدې امله، له دغه شریف حدیث څخه «مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا» (هغه څوک چې دین نوی کړي) مطلب په خپله په دین کې بدلون، زیاتوالی، کمښت، د عامو احکامو خاص کول یا د مطلقو مقید کول نه دي... ځکه چې د وحې په پرې کېدو سره په دین کې د زیاتوالي، نسخ، تخصیص یا تقیید دروازه وتړل شوه. له شرعي پلوه دا کار یوازې د وحې له لارې ممکن و، ځکه دین په حقیقت کې هماغه وحې ده چې پر رسول الله ﷺ نازله شوې ده. څرنګه چې په خپله په دین کې تجدید ممکن نه دی، نو باید تجدید نورو چارو ته راجع کړای شي.

۳- اسلام یو مبدأ ده، یعنې داسې عقیده ده چې نظام ورڅخه سرچینه اخلي. اسلام د افکارو او احکامو یوه مجموعه ده چې ټول له کتاب، سنتو او هغه څه څخه اخیستل شوي چې دا دواړه ورته لارښوونه کوي (د صحابه وو اجماع او قیاس). څرنګه چې په شرعي توګه په خپله د اسلام په افکارو او احکامو کې تجدید د تصور وړ نه دی، نو باید تجدید په هغه څه کې وي چې له دغو افکارو او احکامو سره تړاو لري. کله چې موضوع په دقت سره وڅېړل شي، څرګندیږي چې له اسلامي افکارو او احکامو سره دوه اساسي اړخونه تړلي دي: د فهم اړخ او د تطبیق اړخ... یعنې هغه بشري اړخ چې له اسلام سره تړاو لري. مسلمانان هغه څوک دي چې اسلام فهموي او تطبیقوي یې؛ کله ناکله د دوی په فهم او تطبیق کې غبار، ګډوډي، تېروتنه یا تقصیر پیدا کېږي... ممکن د اسلام په اړه د ځینو فهم ګډوډ شي او هغه څه په اسلام کې داخل کړي چې د اسلام برخه نه وي، یا له اسلام څخه یو څه کم کړي په داسې حال کې چې هغه د دین برخه وي.

۴- په همدې ترتیب، د مسلمانانو په فهم او تطبیق کې داسې چارې رامنځته کېدای شي چې له اسلام سره په ټکر کې وي، لکه:

الف- یو څه په اسلام کې شاملول چې د اسلام برخه نه وي، یا د اسلام له یوې برخې انکار کول؛ چې بدعتونه هم په همدې کې راځي.

ب- د ژوند د نظام او مبدأ په توګه د اسلام په فهم کې، یا د ځینو افکارو او احکامو په پوهه کې د غبار او ابهام پیدا کېدل.

ج- د افرادو، ټولنې یا حاکم له لوري د اسلام ناسم تطبیق، او یا په تطبیق کې له اسلام سره د نورو شیانو ګډول.

۵- د دې لپاره چې د دین فهم او تطبیق بېرته هغه حالت ته وګرځي چې د وحې مطابق و، یعنې د مسلمانانو فهم او تطبیق بېرته د اسلام له افکارو او احکامو سره پرته له غبار، زیاتوالي، کمښت او تېروتنې سم شي؛ الله سبحانه و تعالی د هرې سلیزې په سر (پای) کې له مسلمانانو څخه داسې څوک رالیږي چې د دین د تجدید لپاره کار وکړي. یعنې دین بېرته خپل هغه اصلي حالت ته وګرځوي چې صفا، پاک او روښانه و، او هغه سم تطبیق کړي چې له ناسمو چارو او ګډوډیو پاک وي... په بل عبارت، د دین فهم او تطبیق بېرته هغه لومړني حالت ته وګرځوي چې د رسول الله ﷺ د بعثت پر مهال په بشپړې پاکۍ او روښانتیا سره موجود و. هغه اضافي شیان چې ورپورې نښتي وي ترې لرې کړي، پټ شوي افکار او احکام یې راڅرګند کړي، په فهم کې شته غبار پاک کړي او که د واک خاوند وي، د هغه د بشپړ تطبیق لپاره کار وکړي. په حدیث کې د «يجدد» (نوی کوي) لفظ ډېر دقیق دی، ځکه د دې مانا د نوي څه راوړل نه دي، بلکې د یو شي بېرته نوي کول او خپل لومړي حالت ته ګرځول دي. لغوي قاموسونو د «جدد» مانا داسې بیان کړې ده: القاموس المحیط: (جَدَّ يَجِدُّ، فهو جَدِيدٌ. وأَجَدَّهُ وجَدَّدَهُ واسْتَجَدَّهُ: صَيَّرَهُ جديداً فتَجَدَّدَ.)، الصحاح في اللغة: (وتجدَّدَ الشيء: صار جَديداً. وأَجَدَّهُ، واسْتَجَدَّهُ، وجَدَّدَهُ، أي صيَّره جديداً.)، لسان العرب: (وأَجَدَّه وجَدَّده واسْتَجَدَّه أَي صَيَّرَهُ جديداً). نو دا لفظ په حدیث شریف کې دقیقا هماغه سم مفهوم ورکوي چې عبارت دی له: اسلام بېرته خپل هغه لومړي حالت ته ګرځول، نه د دین بدلول او تغیرول.

۶- علماوو هم د تجدید د مانا په اړه چې په حدیث کې مراد ده خبرې کړې دي، چې ځینې یې دلته رانقلوم:

- په عون المعبود کې راغلي دي: [... (مَنْ يُجَدِّد): د "یبعث" مفعول دی (لَهَا): یعنې د دې امت لپاره (دِينهَا): یعنې سنت له بدعت څخه بېلوي، علم خپروي، د علم د خاوندانو نصرت کوي او د بدعت خاوندان ماتوي او ذلیلوي یې. هغوی ویلي: دا کس باید په ظاهري او باطني دیني علومو عالم وي. دا خبره مناوي په فیض القدیر کې کړې ده. علقمي په خپل شرح کې ویلي: د تجدید مانا په کتاب او سنتو باندې د هغه عمل بېرته راژوندي کول دي چې له منځه تللی وي، او د هغو د غوښتنو سره سم امر کول دي... له تېرو خبرو معلومه شوه چې د تجدید مراد د کتاب او سنتو د هغو اعمالو راژوندي کول دي چې هېر شوي وي، او د بدعتونو او نوو پیدا شوو چارو له منځه وړل دي. په "مجالس الابرار" کې راغلي: د مجدد پېژندنه د هماغه وخت د علماوو د غالب ګومان، د هغه د احوالو د نښو او د هغه له علم څخه د ګټې اخیستنې له لارې کېږي؛ ځکه د دین مجدد باید په ظاهري او باطني علومو پوه وي، د سنتو ملاتړی او د بدعت ځپونکی وي، او علم یې د خپل وخت خلکو ته رسېدلی وي. تجدید د هرې سلیزې په پای کې ځکه وي چې په دغه وخت کې عموماً علما له نړۍ سترګې پټوي، سنتونه هېرېږي او بدعتونه ښکاره کېږي، نو دین تجدید ته اړتیا پیدا کوي، بیا الله تعالی د تېرو کسانو په بدل کې یو یا څو کسان پیدا کوي. قاري په "المرقاة" کې ویلي: یعنې سنت له بدعت څخه بېلوي، علم زیاتوي، اهل علم ته عزت ورکوي او بدعت ماتوي...]

- په مشکاة المصابیح او د هغې په شرح مرعاة المفاتیح کې راغلي: [...(من يجدد) د "یبعث" مفعول دی (لها) یعنې د دې امت لپاره (دینها): د امت لپاره د دین د تجدید مراد په کتاب او سنتو باندې د هغه عمل بېرته راژوندي کول دي چې متروک شوي وي، او د بدعتونو او نوو چارو له منځه وړل او د هغو د خاوندانو ماتول دي که په ژبه وي، یا د کتابونو په تالیف، یا په تدریس او نورو لارو. دغه مجدد یوازې د هغه وخت د علماوو په غالب ګومان او د هغه له علم څخه د نفعې په وسیله پېژندل کېږي... تجدید د هرې سلیزې په پای کې وي ځکه په دې وخت کې سنتونه مړه او بدعتونه راڅرګندېږي، نو الله تعالی یو یا څو کسان د دین د نوي کولو لپاره رالیږي...]

دویم: په عمومي ډول د مجددینو په اړه او په ځانګړي ډول د ۱۴مې هجري سلیزې د مجدد په اړه، موږ د ۲۰۱۳م کال د جون پر ۲۳مه د یوې پوښتنې په ځواب کې داسې ویلي و:

[پوښتنه: السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته! شیخ صاحب الله درته برکت درکړي او ستا په لاسونو دې فتحه نږدې کړي... او الله دې موږ ته ستا له علم څخه ګټه ورسوي. یو له مشهورو صحیحو احادیثو څخه هغه دی چې جلیل القدر صحابي ابو هریره رضي الله عنه له رسول الله ﷺ څخه روایت کړی:

إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى رَأْسِ كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا

ابو داود (نمبر ۴۲۹۱) روایت کړی، سخاوي په "المقاصد الحسنة" او الباني په "سلسلة الصحیحة" کې صحیح بللی دی. پوښتنه دا ده: د دې حدیث مانا څه ده؟ ایا په حدیث کې د "من" (څوک) کلمه د یوه کس لپاره ده که د یوې ډلې لپاره؟ ایا په تېرو پېړیو کې د هغوی مشخص کول ممکن دي؟ جزاکم الله خیر.

ځواب: وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته! هو، حدیث صحیح دی او په دې کې پنځه مسئلې دي: ۱- د سلیزې پیل له کومې نېټې دی؟ د رسول الله ﷺ له زېږون، بعثت، هجرت که وفات څخه؟ ۲- د "هرې سلیزې سر" (رأس کل مئة) مانا د سلیزې پیل دی، منځ دی که پای؟ ۳- ایا "مَنْ" کلمه یوه کس ته اشاره کوي که یوې ډلې ته؟ ۴- ایا په تېرو پېړیو کې د مجددینو د نومونو په اړه صحیح روایات شته؟ ۵- ایا موږ پوهېدای شو چې په ۱۴مه سلیزه کې (چې د ۱۳۹۹هـ کال د ذی الحجې پر ۳۰مه پای ته ورسېده) د خلکو لپاره د دین مجدد څوک و؟

زه به هڅه وکړم چې په دغو مسایلو کې خپل ترجیح ورکړل شوی نظر بیان کړم:

۱- سلیزه له کومې نېټې پیلېږي؟ په دې کې اختلاف دی، خو زما په نږدې ترجیحي نظر دا نېټه له هجرت څخه پیلېږي؛ ځکه دا هغه پېښه وه چې اسلام او مسلمانانو په کې د دولت په تاسیس سره عزت وموند. همدا لامل و چې کله عمر رضي الله عنه صحابه د تاریخ د پیل لپاره راټول کړل، هجرت یې ومنلو. طبري په خپل تاریخ کې له سعید بن المسیب څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: عمر رضي الله عنه خلک راټول کړل او پوښتنه یې وکړه چې تاریخ له کومې ورځې ولیکو؟ علي رضي الله عنه وویل: له هغې ورځې چې رسول الله ﷺ هجرت وکړ او د شرک ځمکه یې پرېښوده. عمر رضي الله عنه همدا کار وکړ. نو په همدې اساس، زما په نظر سلیزې باید د هجري تاریخ له مخې وشمېرل شي.

۲- د "رأس المئة" (د سلیزې سر) په اړه ترجیحي نظر دا دی چې دا د هغې پای دی. یعنې مجدد باید د سلیزې په پای کې یو مشهور، متقي او پرهېزګار عالم وي او وفات یې هم د سلیزې په پای کې وي. زما د ترجیح دلایل دا دي: الف- په صحیحو روایاتو کې ثابت شوي چې عمر بن عبدالعزیز یې د لومړۍ سلیزې په سر کې حساب کړی، هغه په ۱۰۱هـ کال کې وفات شوی. امام شافعي یې د دویمې سلیزې په سر کې حساب کړی چې په ۲۰۴هـ کال کې وفات شوی. که چېرې د "سلیزې سر" مطلب پیل وای، نو عمر بن عبدالعزیز به د لومړۍ سلیزې مجدد نه و، ځکه هغه په ۶۱هـ کال کې زېږېدلی و؛ او نه به امام شافعي د دویمې سلیزې مجدد و، ځکه هغه په ۱۵۰هـ کال کې زېږېدلی و. نو دا په ډاګه کوي چې "رأس کل مئة" د سلیزې پای ته ویل کېږي. ب- د دې دلیل چې عمر بن عبدالعزیز د لومړۍ او شافعي د دویمې سلیزې مجددین دي، د امت د علماوو ترمنځ مشهور دی. امام احمد بن حنبل فرمایلي: "په لومړۍ سلیزه کې عمر بن عبدالعزیز او په دویمه کې شافعي و." ج- که څه هم په ژبه کې "رأس" (سر) لومړي ته هم ویل کېږي، خو په تاج العروس او لسان العرب کې راغلي چې "رأس الشیء طرفه" یعنې د یو شي سر د هغه طرف (پای یا پیل) ته ویل کېږي. د قرائنو له مخې چې مخکې ذکر شول، دلته مراد د سلیزې پای دی. نو زما په نظر د "رأس کل مئة" مانا د هرې سلیزې پای دی.

۳- ایا "مَنْ" د یوه کس لپاره ده که د ډلې؟ که څه هم "مَنْ" په لغت کې د جمعې مانا هم ورکوي، خو څرنګه چې ورپسې فعل "يُجَدِّدُ" مفرد راغلی، نو زما ترجیحي نظر دا دی چې مجدد یو کس دی. که څه هم ځینو علماوو د ډلې مانا هم ترې اخیستې، خو هغه نظر مرجوح (کمزوری) دی. نو زما په نظر مجدد یو عالم، متقي او نېک سړی وي.

۴- په تېرو سلیزو کې د مجددینو نومونه: په دې اړه مختلف روایات شته، چې مشهور یې د امام سیوطي منظومه ده. هغه د نهمې سلیزې لپاره ځان هیله‌من بللی و: "په لومړۍ سلیزه کې عمر و، هغه د عدل خلیفه په اجماع سره... شافعي په دویمه کې و، د هغه د لوړو علومو له امله... پنځم یې غزالي و، چې په هغه کې جنجال نشته... او دا نهمه سلیزه ده چې راغله او د هادي ﷺ وعده نه بدلیږي، هیله لرم چې زه په کې مجدد یم..."

۵- ایا موږ پوهېدای شو چې په ۱۴مه سلیزه کې مجدد څوک و؟ د مخکینیو مجددینو په څېر، زما په ترجیحي نظر علامه شیخ تقي الدین النبهاني رحمه الله د ۱۴مې هجري سلیزې مجدد دی. هغه په ۱۳۳۲هـ کال کې زېږېدلی او د دغې سلیزې په پای کې مشهور شو، په ځانګړي ډول کله چې یې په ۱۳۷۲هـ کال کې حزب التحریر تاسیس کړ، او په ۱۳۹۸هـ کال کې (د سلیزې په پای کې) وفات شو. د مسلمانانو برخلیک ټاکونکې قضیې ته (د راشده خلافت له لارې د اسلامي ژوند بیا پیلول) د هغه بلنې د مسلمانانو پر ژوند او هڅو خورا لوی اغېز وکړ، تر دې چې نن ورځ خلافت د مسلمانانو په یو عام مطلب بدل شوی دی. الله دې پر ابو ابراهیم (تقي الدین النبهاني) او له هغه وروسته پر ابو یوسف (عبدالقدیم زلوم) رحم وکړي او هغوی دې له نبیانو، صدیقینو، شهداوو او صالحانو سره محشور کړي. دا زما ترجیحي نظر دی، او الله په حقایقو ښه پوهېږي.] (د تېر ځواب پای)

دریم: ستاسو د دې پوښتنې په اړه چې: (که مجدد تقي الدین النبهاني و، نو ایا د هغه په وفات سره تجدید پای ته ورسېد که د حزب په شتون سره لا هم دوام لري؟) ځواب دا دی چې د تجدید پروسه د هغه څه له مخې چې پورته مو وویل، د «یوه متقي او عالم کس» له خوا ترسره کېږي او د هغه په وفات سره د تجدید موضوع (د یوې پدیدې په توګه) پای ته رسېږي. خو دا پدې مانا نه ده چې د تجدید اغېز پای ته رسېږي، بلکې د تجدید اغېز پر مسلمانانو او راتلونکو نسلونو پاتې کېږي تر هغه چې د وخت په تېرېدو سره بېرته په فهم یا تطبیق کې ستونزه پیدا شي. بیا الله سبحانه و تعالی د راتلونکې سلیزې په پای کې بل څوک رالیږي چې د امت دین ورته نوی کړي. د حدیث له مخې، الله سبحانه و تعالی به د ۱۵مې سلیزې په سر (پای) کې ان شاء الله بل مجدد راولېږي. الله ښه پوهېږي چې هغه به څوک وي.

دا هغه څه دي چې زه یې په دې مسئله کې ترجیح ورکوم، او الله ډېر پوه او حکیم دی.

ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته

د ۱۴۴۴هـ کال د شوال ۲۶مه د ۲۰۲۳/۵/۱۶م کال سره سم

د امیر د فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک: فېسبوک