د پوښتنې ځواب: اهلِ فتره څوک دي؟

(د حزب التحریر امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته له لوري د هغه د فېسبوک پاڼې "فقهي" برخې مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ)

پوښتنه:

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته... زموږ ګران شیخ او امیر صاحب، الله تعالی مو له هر ډول بدۍ څخه وساته او په ځمکه کې مو تمکین نصیب کړه.

زموږ پوهه دا ده چې اهلِ فتره د قیامت په ورځ د الله له عذابه ژغورل شوي دي... دوی هغه خلک دي چې کوم رسول ورته نه وي لېږل شوی، ځکه الله تعالی فرمایي:

وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا

"او موږ تر هغه پورې عذاب ورکوونکي نه یو، ترڅو چې کوم استازی (پیغمبر) ونه لېږو." (سورت الاسراء [۱۷]: ۱۵)

خو داسې شریفه احادیث شتون لري چې ښيي د جاهلیت د زمانې عربان چې د محمد ﷺ له بعثت وړاندې تېر شوي، کافران دي او په اور کې به وي... په صحیح مسلم کې راغلي: (یو سړي له رسول الله ﷺ څخه وپوښتل: زما پلار چېرته دی؟ هغه مبارک وفرمایل: ستا پلار په اور کې دی. هغه سړی خفه شو. نو رسول الله ﷺ ورته وفرمایل: زما پلار او ستا پلار دواړه په اور کې دي). په دې اړه نور شواهد هم شته...

پوښتنه دا ده چې: د دې دواړو (آیت او حدیث) ترمنځ څنګه سمون او تطبیق کېدای شي؟ جزاکم الله خیراً.

Adel Abu Ahmad

ځواب:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته

۱- ستاسو پوښتنه د هغه څه په اړه ده چې په "الشخصیة الاسلامیة" (اسلامي شخصیت) درېیم ټوک کې د "لا حکم قبل ورود الشرع" (د شریعت له راتګ وړاندې هیڅ حکم نشته) تر سرلیک لاندې راغلي دي:

(...شیانو او افعالو ته تر هغه پورې کوم حکم نشي ورکول کېدای، ترڅو چې د دغه حکم لپاره کوم شرعي دلیل شتون ونه لري؛ ځکه چې د شریعت له راتګ وړاندې د عاقلانو د افعالو او شیانو لپاره هیڅ حکم نشته. دا په دې دلیل چې الله سبحانه وتعالی فرمایي:

وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا

"او موږ تر هغه پورې عذاب ورکوونکي نه یو، ترڅو چې کوم استازی (پیغمبر) ونه لېږو." (سورت الاسراء [۱۷]: ۱۵)

او همدارنګه د الله سبحانه وتعالی دا قول:

لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ

"دې لپاره چې د پیغمبرانو (له راتګ) وروسته خلکو ته د الله پر وړاندې کوم عذر او حجت پاتې نه شي." (سورت النساء [۴]: ۱۶۵)

او دا ځکه چې حکم یوازې په دوو لارو ثابتیږي: یا شریعت یا عقل. خو عقل ته دلته ځای نشته؛ ځکه چې قضیه د ایجاب (واجبولو) او تحریم (حرامولو) ده، او عقل نشي کولی څه واجب یا حرام کړي، دا د عقل دنده نه ده، بلکې دا په شریعت پورې تړلې ده؛ نو حکم په شریعت پورې موقوف شو... د دې مانا دا ده چې مخکې له دې چې الله تعالی خلکو ته کوم رسول ولېږي، له هغوی څخه په بشپړ ډول حکم نفي شوی دی. له همدې ځایه اهلِ فتره ژغورل شوي (ناجي) دي، او دا هغه خلک دي چې د یوې رسالت د ورکېدو او بل رسالت د مبعوث کېدو ترمنځ یې ژوند کړی وي. د هغوی حکم د هغو خلکو په څېر دی چې رسالت ورته نه وي رسېدلی، لکه هغوی چې د رسول الله ﷺ له بعثت وړاندې یې ژوند کاوه...) پای.

دا په دې مانا ده چې هغه خلک چې د رسول الله ﷺ د بعثت او له هغه څخه د مخکني پیغمبر د بعثت ترمنځ وو (یعنې اهلِ فتره)، هغوی ژغورل شوي دي ځکه چې رسالت ورته نه دی رسېدلی؛ دا په هغه صورت کې چې هغوی مشرکین وي او یا یې د کوم رسالت پیروي نه وي کړې. خو د کتاب خاوندان (اهلِ کتاب) بیا د رسالت پیروي کړې وه او بیا یې هغه تحریف کړ، نو هغوی ته رسول راغلی و او رسالت ورته رسېدلی و، خو هغوی تحریف کړ، ځکه خو هغوی اهلِ فتره نه ګڼل کیږي؛ ځکه اهلِ فتره هغه څوک دي چې د کوم رسول د رسالت پیروي یې نه وي کړې... پر دې اساس، اهلِ کتاب اهلِ فتره نه ګڼل کیږي... همدارنګه د لویدیځ کافران هم اهلِ فتره نه ګڼل کیږي ځکه چې اسلام ورته رسېدلی، نو بیا د هغو کافرانو حال څه وي چې د مسلمانانو په منځ کې اوسیږي؟ نو اهلِ فتره یوازې هغه خلک دي چې دعوت ورته نه وي رسېدلی، او له هغوی پرته نور څوک په اهلِ فتره کې نه راځي.

۲- خو هغه احادیث چې ښيي د جاهلیت د زمانې هغه عربان چې د رسول الله ﷺ له بعثت وړاندې مړه شوي، عذاب ورکول کیږي... او بیا دا د دغه کریمه آیت له مانا سره په ټکر کې ښکاري چې اهلِ فتره ژغورل شوي دي... نو دا احادیث د اصولو له مخې مطالعه کیږي؛ که یې ترمنځ سمون (جمع) ممکن و، نو هغه معتبر دی، که نه نو ترجیح ورکول کیږي او یا حدیث د درایت له مخې ردیږي... پر همدې بنسټ، موږ دا احادیث په لاندې ډول څېړو:

الف- مسلم په خپل صحیح کې له انس رضي الله عنه څخه روایت کړی:

«أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ أَبِي؟ قَالَ: فِي النَّارِ. فَلَمَّا قَفَّى دَعَاهُ فَقَالَ: إِنَّ أَبِي وَأَبَاكَ فِي النَّارِ»

"یو سړي وویل: اې د الله رسوله! زما پلار چېرته دی؟ هغه مبارک وفرمایل: په اور کې دی. کله چې هغه سړی روان شو، هغه یې راوباله او ورته یې وفرمایل: زما پلار او ستاسو پلار دواړه په اور کې دي."

ب- ابن ماجه په خپل سنن کې د عبدالله بن عمر رضي الله عنهما څخه روایت کړی چې ویلي یې دي:

«جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي كَانَ يَصِلُ الرَّحِمَ وَكَانَ وَكَانَ فَأَيْنَ هُوَ؟ قَالَ: فِي النَّارِ. قَالَ: فَكَأَنَّهُ وَجَدَ مِنْ ذَلِكَ. فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَأَيْنَ أَبُوكَ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: حَيْثُمَا مَرَرْتَ بِقَبْرِ مُشْرِكٍ فَبَشِّرْهُ بِالنَّارِ»

"یو اعرابي (بېديا مېشتی) نبي ﷺ ته راغی او ویې ویل: اې د الله رسوله! زما پلار د صله رحمۍ (خپلوۍ پاللو) او داسې نور ښه کارونه کول، نو هغه چېرته دی؟ ویې وفرمایل: په اور کې. راوي وایي: داسې ښکارېده چې هغه سړی له دې خبرې خفه شو. نو ویې ویل: اې د الله رسوله، ستاسو پلار چېرته دی؟ رسول الله ﷺ وفرمایل: هر کله چې د کوم مشرک پر قبر تېر شوې، نو هغه ته د اور زیری ورکړه." بوصیري ویلي: دا سند صحیح دی او رجال یې ثقه دي. په الزوائد کې هم د دې حدیث سند صحیح بلل شوی.

د ابن ماجه پر سنن باندې د سندي په حاشیه (۱/ ۴۷۶، ۴۷۷) کې د پورتني حدیث په اړه داسې راغلي:

(سیوطي وایي: او دا چې په حدیث کې راغلي "زما پلار او ستاسو پلار په اور کې دي"، دا لفظ حماد بن مسلمة له ثابت څخه ذکر کړی، خو معمر بیا له ثابت څخه د هغه مخالفت کړی او دا لفظ یې نه دی ذکر کړی، بلکې داسې یې ویلي: "کله چې د کوم کافر پر قبر تېر شوې، نو هغه ته د اور زیری ورکړه"، او په دې لفظ کې د (نبي ﷺ) د پلار د حال په اړه کومه نښه نشته. د معمر روایت ډېر ثابت دی، ځکه معمر له حماد څخه ډېر پیاوړی دی. په حماد باندې د هغه د حافظې په اړه خبرې شوې دي او په احادیثو کې یې منکر الفاظ راغلي دي. بخاري له هغه څخه روایت نه دی اخیستی او مسلم هم په اصولو کې یوازې له ثابت څخه د هغه روایت اخیستی. خو د معمر په حافظه کې شک نه دی شوی او نه یې په حدیث کې کوم منکر څه لیدل شوي، او دواړو شېخانو (بخاري او مسلم) پرې اتفاق کړی، نو د هغه لفظ ډېر ثابت دی. بیا موږ ولیدل چې دا حدیث د سعد بن ابي وقاص له لارې هم د معمر د لفظ په څېر راغلی، چې بزار، طبراني او بیهقي روایت کړی، او همدارنګه د ابن عمر په حدیث کې هم ابن ماجه روایت کړی؛ نو پر همدې لفظ باندې تکیه کول او پر نورو مقدم کول اړین دي. نو معلومه شوه چې د مسلم روایت د راویانو له خوا د هغوی د فهم پر بنسټ په مانا کې تصرف شوی دی... او زموږ د شافعي او اشعري مذهبونو امامانو پر دې اتفاق کړی چې چا ته دعوت نه وي رسېدلی عذاب نه ورکول کیږي او جنت ته داخلیږي، ځکه الله سبحانه وتعالی فرمایي: "وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ"... والله أعلم.) پای.

ج- طبراني په "المعجم الکبیر" کې له سعد بن ابي وقاص رضي الله عنه څخه روایت کړی چې ویلي یې دي:

«جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: إِنَّ أَبِي كَانَ يَصِلُ الرَّحِمَ، وَكَانَ وَكَانَ، فَأَيْنَ هُو؟ قَالَ: فِي النَّارِ، فَكَأنَّ الأَعْرَابِيَّ وُجِدَ مِنْ ذَلِكا، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَأَيْنَ أَبُوكَ؟، قَالَ: حَيْثُ مَا مَرَرْتَ بِقَبْرِ كَافِرٍ فَبَشِّرْهُ بِالنَّارِ»

"یو اعرابي نبي ﷺ ته راغی او ویې ویل: زما پلار صله رحمي کوله او داسې نور... نو هغه چېرته دی؟ ویې وفرمایل: په اور کې دی. داسې ښکارېده چې اعرابي خفه شو، نو ویې ویل: اې د الله رسوله، ستاسو پلار چېرته دی؟ ویې وفرمایل: هر کله چې د کوم کافر پر قبر تېر شوې، نو هغه ته د اور زیری ورکړه." هیثمي وایي د دې روایت رجال د صحیح (بخاري/مسلم) رجال دي.

۳- د دې دلیلونو ترمنځ په سمون (جمع) کولو سره لاندې ټکي روښانه کیږي:

• آیت دا ګټه ورکوي چې اهلِ فتره ژغورل شوي دي او عذاب نه ورکول کیږي... نو ځکه هر هغه حدیث چې له آیت سره په ټکر کې وي، که یې ترمنځ سمون ممکن نه وي، نو اعتبار نه ورته کیږي...

• د هغوی ترمنځ سمون په هغه څه کېدای شي چې سیوطي د مسلم د حدیث په اړه ویلي دي، لکه څنګه چې د ابن ماجه پر سنن د سندي په حاشیه کې راغلي؛ هغه دا چې رسول الله ﷺ په ډېر احتمال سره پوښتونکي ته دا ځواب نه دی ورکړی چې "زما پلار او ستاسو پلار په اور کې دي"، بلکې دا ځواب یې ورکړی چې "کله چې د کوم کافر پر قبر تېر شوې نو هغه ته د اور زیری ورکړه". دا خبره د سعد بن ابي وقاص رضي الله عنه او ابن عمر رضي الله عنهما احادیث هم پیاوړې کوي.

۴- لنډه دا چې د اهلِ فتره د حکم په اړه ځواب دا دی چې هغوی ژغورل شوي دي... او هغه څه چې زه یې د دلیلونو د سمون په بڼه غوره ګڼم، هغه د سیوطي خبره ده چې ویلي یې دي: ( سیوطي د ابن ماجه پر سنن په خپله حاشیه کې ویلي چې دا یو له غوره ځوابونو څخه دی؛ ځکه کله چې نبي ﷺ ولیدل چې اعرابي په خپل زړه کې خفه شو، نو له هغه سره یې نرمي وکړه او یو عام ځواب ته یې مخه کړه چې په هر مشرک باندې تطبیق کیږي، او د رسول الله ﷺ د پلار په اړه یې د نفي یا اثبات ځواب ورنه کړ**)...** دا هغه څه دي چې د طبراني په حدیث کې "حَيْثُ مَا مَرَرْتَ بِقَبْرِ كَافِرٍ فَبَشِّرْهُ بِالنَّارِ" او د ابن ماجه په حدیث کې "حَيْثُمَا مَرَرْتَ بِقَبْرِ مُشْرِكٍ فَبَشِّرْهُ بِالنَّارِ" راغلي او دا دواړه صحیح احادیث دي. دا هغه څه دي چې زه یې د دلیلونو په سمون کې وینم، خو پر دې ټینګار کوم چې د آیت او حدیث ترمنځ د هر ډول تعارض په صورت کې که سمون ناممکن وي، نو حکم دا دی چې حدیث د درایت له مخې ردیږي او پر آیت تکیه کیږي، لکه څنګه چې په اصولو کې مشهوره ده. والله أعلم وأحكم.

ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته

۱۸ رمضان ۱۴۳۹هـ د ۲۰۱۸/۰۶/۰۳م موازي

د امیر صاحب (حفظه الله) له فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: فېسبوک

د امیر صاحب (حفظه الله) له ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: ګوګل پلس

د امیر صاحب (حفظه الله) له وېب پاڼې څخه د ځواب لېنک: [وېب پاڼه]