پوښتنه:
د ۲۰۱۰ کال د نومبر په ۱۱ او ۱۲مه د سویلي کوریا په پلازمېنه سيول کې د شلو هېوادونو (G20) سرمشریزه د "له بحران وروسته ګډه وده" تر شعار لاندې ترسره شوه. په دې ناسته کې اصلي موضوعات د اسعارو بیې او سوداګریزې نابرابرۍ وې. له دې ناستې وړاندې اروپايي هېوادونو، په ځانګړې توګه فرانسې، هڅه کوله چې په نړیوال مالي نظام کې بدلون راولي. همدارنګه د امریکا او چین ترمنځ د "یوان" پر سر او د امریکا لخوا د ملیونونو ډالرو د چاپولو او بازار ته د وړاندې کولو په اړه جنجالونه روان وو... نو د نړیوال مالي سیاست په ډګر کې د امریکا د مخنیوي لپاره د اروپا او چین هڅې تر کومه بریالۍ وې؟
ځواب:
هو، له دې سرمشریزې وړاندې او په بهیر کې یې د امریکا له مالي فرعونیت او کبر (عنجهية) څخه د اروپا او چین ناخوښي څرګنده وه، خو امریکا وتوانېده چې له دغې سرمشریزې څخه خپل مالي کبر خوندي وباسي! د دې موضوع د روښانولو لپاره به اړوندو پېښو ته کتنه وکړو:
۱- د رویټرز خبري اژانس د ۱۲/۱۱/۲۰۱۰ نېټه د الماني پلاوي د سرچینو په حواله خبر ورکړ: "المانۍ لومړۍ وزیرې انګیلا میرکل د امریکا ولسمشر بارک اوباما ته د امریکا د فډرال ریزرو بانک د هغو وروستیو اقداماتو په اړه خپله اندېښنه وښوده چې غواړي په امریکايي اقتصاد کې د نغدو پيسو کچه زیاته کړي. خو اوباما د سرمشریزې په څنډه کې له میرکل سره په کتنه کې هغې ته وویل چې دی غواړي په المان کې د کورني تقاضا کچه نوره هم لوړه وګوري." له دې ښکاري چې المان د امریکا د پيسو چاپولو (Liquidity injection) له سیاست څخه په وېره کې دی، ځکه دا کار د ډالر ارزښت راټیټوي، چې په پایله کې یې پر یورو فشار راځي او د ډالر په وړاندې یې ارزښت لوړېږي. دا کار اروپايي توکي ګرانوي او هغوی ته مالي او سوداګریز زیانونه اړوي. د اوباما ځواب دا وښودله چې هغه د میرکل شکایت ته هېڅ پاملرنه نه کوي، بلکې پر المان یې برید وکړ او هلته یې د کورني تقاضا کموالي ته اشاره وکړه؛ کوم چې د المان او اروپايي ټولنې بازارونو ته د امریکا پر صادراتو منفي اغېز کوي. اوباما په اصل کې المان ملامت کړ! رویټرز زیاته کړې: "امریکا پرون (۱۱/۱۱/۲۰۱۰) نیوکې له پامه وغورځولې او اوباما وویل چې تمه لري دا سرمشریزه به د نړۍ د متوازن اقتصادي پرمختګ لپاره لارې چارې ولټوي. هغه وویل: د شلو هېوادونو ډله پوهېږي چې د امریکا اقتصادي وده د نړۍ د اقتصاد لپاره مهمه ده." دا په ډاګه کوي چې امریکا په اقتصاد کې د کبر او سرکشۍ سیاست پر مخ وړي او نړۍ ته هېڅ ارزښت نه ورکوي، بلکې پر نورو هېوادونو منت هم باروي؛ لکه دا چې وايي تر څو چې د امریکا اقتصاد او خلک په ښه حالت کې وي، ټوله نړۍ به په ښه حالت کې وي!
۲- چینایانو هم پر امریکا بریدونه وکړل او د پيسو د پاشلو (پمپ کولو) پر سیاست یې خپله ژوره اندېښنه وښوده. د چین د خلکو بانک نړیوال مدیر، تشانګ تاو، د سرمشریزې په څنډه کې خبریالانو ته وویل: "هغه هېوادونه چې لویې زېرمې لري، باید د خپلو سیاستونو نړیوالو اغېزو ته پام وکړي." هغه خبرداری ورکړ چې د امریکا د فډرال ریزرو لخوا د بېنظمه پانګو بهیر کولی شي مخ پر ودې اقتصادونو ته زیان ورسوي. خو امریکايي چارواکو په مقابل کې د چین د اسعارو (یوان) پر سیاست برید وکړ او هغوی یې ملامت کړل چې د خپلې پيسې ارزښت په قصدي ډول ټیټ ساتي، چې دا سوداګریز توازن خرابوي. په دې توګه دوی وښودله چې ستونزه په امریکا کې نه، بلکې په چین کې ده.
۳- د سرمشریزې وروستۍ اعلامیه د امریکا په ګټه وه؛ په هغې کې پر امریکا هېڅ نیوکه ونه شوه او نه هم د نړۍ د اقتصادي ویجاړۍ ملامتي پرې واچول شوه. په دې سره له امریکا څخه فشارونه لرې شول او زوړ نړیوال مالي نظام پر خپل حال پاتې شو او واک د امریکا په لاس کې پاتې شو. ان یو لوړپوړي امریکايي چارواکي، چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي، د سرمشریزې له پای ته رسېدو څو ساعته وړاندې وویل: "خبرې اترې ډېرې هڅوونکې دي." هغه وویل چې وروستۍ اعلامیه به فشارونه کم کړي او هغه کسان به ناهیلي کړي چې ګوندې دا ناسته به په اختلافاتو پای ته ورسېږي. یعنې امریکا وتوانېده چې اعلامیه داسې برابره کړي چې دوی ملامت نه شي او د بحران پړه پر ټولو هېوادونو په ګډه واچول شي.
په اعلامیه کې کوم نوی حل نه و، یوازې عمومي جملې وې لکه: "پرمختللي اقتصادونه به د تبادلې نرخ له نوساناتو څخه ساتنه وکړي..." دا جمله د امریکا په ګټه ده چې په بازارونو کې په سلګونو ملیارده ډالر پاشي. داسې ښکاري چې امریکا وايي د دوی اقتصاد د دې وړتیا لري چې د پيسو له نوساناتو څخه ساتنه وکړي، په داسې حال کې چې پخپله دوی له ۲۰۰۸ کال راهیسې ټریلیونونه ډالر چاپ کړي دي. همدارنګه وویل شول چې وزیران به له "نړیوال مالي صندوق" سره په ګډه کار کوي او پر لارښوونو به په راتلونکي کال کې بحث کېږي، خو دا لارښوونې نه نوعیت لري او نه هم کچه.
۴- له دې ټولو څرګندېږي چې سرمشریزې په نړیوال مالي نظام کې هېڅ بدلون رانه وست، لکه څنګه چې فرانسې یې غوښتنه کوله. دوی ونه توانېدل چې امریکا له خپل دریځه وڅنډي او یا د هغې د مستبدانه اقتصادي سیاستونو پر وړاندې نړیوال عامه افکار راوپاروي. د امریکا کبر دلته په اقتصاد کې ښکاره شو؛ دوی هغه کاغذونه چاپوي چې یوازې د رنګ قیمت یې هم نه وي، خو په هغې د نړۍ شتمنۍ وړیا اخلي او خپل پورونه پرې خلاصوي. امریکا غوښتل ځان له نیوکو وژغوري او د نړیوال مالي نظام د بدلون مخه ونیسي، او وتوانېده چې د ۱۹۴۴ کال د بريټن ووډز نظام ته دوام ورکړي. په دې توګه ډالر د نړۍ د اصلي پيسې په توګه او د پیسو نړیوال صندوق د امریکا د یوې وسیلې په توګه پاتې شول. امریکا د پيسو د چاپ حق ځان ته ورکړی او په دې سره یې خپل لومړی درجه مقام په نړۍ کې وساته.
۵- نورو هېوادونو ته که وګورو؛ چین وتوانېد چې د خپلې پيسې د ارزښت د ژر لوړولو فشارونه لږ کړي او هغه په پړاوونو وویشي. خو اروپایان تر ټولو لوی بایلونکي وو، ځکه نه یې په مالي نظام کې بدلون راوستلی شو او نه یې امریکا ملامته کړای شوه. سارکوزي به هم، چې د یو کال لپاره یې د شلو هېوادونو د ډلې مشري په غاړه واخیسته، کوم خاص کار ونه شي کړای. هغه لارښوونې چې په اعلامیه کې یې یادونه شوې، نږدې شپږ میاشتې بحثونو ته اړتیا لري او د پلي کېدو وخت یې هم معلوم نه دی. نو ډېر احتمال شته چې حالات تر راتلونکې سرمشریزې پورې همداسې بې پایلې پاتې شي.