د پوښتنو ځواب: د وفات شوي پلار لپاره د صالح اولاد صدقه چې ثواب یې وررسېږي

د حزب التحریر د امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته، د فېسبوک پاڼې د مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ

د پوښتنې ځواب

Ameer Turman ته

پوښتنه:

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

زموږ له زړونو څخه تاسو شیخ او زموږ امیر ته سلامونه او نېکې هیلې.

رسول الله ﷺ فرمایي: کله چې د ادم زوی مړ شي، نو د هغه عملونه ختم شي مګر له دریو شیانو څخه: جاریه صدقه، هغه علم چې ګټه ترې اخیستل کېږي، یا صالح اولاد چې هغه ته دعا کوي.

آیا دا شرط ده چې جاریه صدقه باید هماغه وي چې متوفي له خپلې مړینې مخکې ورکړې وي، که چېرې اولادونه یې د هغه د روح لپاره صدقه ورکړي، هم ورته حسابېږي؟

الله سبحانه وتعالی دې پر حق باندې ستاسو ګامونه ثابت وساتي او د داسې څه لور ته مو لارښوونه وکړي چې د امت د عزت سبب وي.

ځواب:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته

دا حدیث د مړي د خپلو اعمالو په اړه دی (انقطع عمله إلا من ثلاث) چې هغه جاریه صدقه، ګټور علم او صالح اولاد دی چې دعا ورته کوي...

خو مړي ته د نورو د عمل د ثواب رسېدل، نو ځینې داسې اعمال شته چې نور یې د هغه په استازیتوب ترسره کوي او ثواب یې وررسېږي، چې له هغې جملې څخه د اولادونو له لوري د هغه لپاره صدقه ورکول دي په داسې حال کې چې د ثواب نیت یې مړي ته کړی وي:

۱- شوکاني په نيل الأوطار کې فرمایي:

[۱۴۸۸ - (وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ «أَنَّ رَجُلاً قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إنَّ أَبِي مَاتَ وَلَمْ يُوصِ، أَفَيَنْفَعُهُ أَنْ أَتَصَدَّقَ عَنْهُ؟ قَالَ: نَعَمْ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ)

"له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت دی چې یو سړي نبي کریم ﷺ ته وویل: زما پلار مړ شو او وصیت یې نه و کړی، آیا که زه د هغه له لوري صدقه ورکړم، هغه ته ګټه رسوي؟ ویې فرمایل: هو." (احمد، مسلم، نسائي او ابن ماجه روایت کړی دی).

۱۴۸۹ - (وَعَنْ عَائِشَةَ «أَنَّ رَجُلاً قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إنَّ أُمِّي اُفْتُلِتَتْ نَفْسُهَا، وَأُرَاهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ، فَهَلْ لَهَا أَجْرٌ إنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا؟ قَالَ نَعَمْ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ).

"له عایشې رضي الله عنها څخه روایت دی چې یو سړي نبي کریم ﷺ ته وویل: زما مور ناڅاپه مړه شوه، او زما په ګومان که هغې خبرې کولی شوای، نو صدقه به یې ورکړې وه، نو که زه د هغې له لوري صدقه ورکړم، آیا هغې ته اجر رسېږي؟ ویې فرمایل: هو." (متفق عليه).

۱۴۹۱ - (وَعَنْ الْحَسَنِ «عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ أَنَّ أُمَّهُ مَاتَتْ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إنَّ أُمِّي مَاتَتْ أَفَأَتَصَدَّقُ عَنْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ قُلْتُ: فَأَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: سَقْيُ الْمَاءِ» قَالَ الْحَسَنُ: فَتِلْكَ سِقَايَةُ آلِ سَعْدٍ بِالْمَدِينَةِ رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ)

"له حسن څخه روایت دی له سعد بن عباده رضي الله عنه څخه چې د هغه مور وفات شوه، نو ویې ویل: اې د الله رسوله! زما مور وفات شوې، آیا د هغې له لوري صدقه ورکړم؟ ویې فرمایل: هو. ما وویل: کومه صدقه غوره ده؟ ویې فرمایل: د اوبو څښل (سقیا)." حسن وایي: نو دا په مدینه کې د الِ سعد د اوبو ځای دی. (احمد او نسائي روایت کړی دی).

(بَابُ وُصُولِ ثَوَابِ الْقُرَبِ الْمُهْدَاةِ إلَى الْمَوْتَى)

د هغه قول (نَفَعَهُ ذَلِكَ) په دې کې دلیل دی چې اولاد د خپل مسلمان پلار لپاره چې کومه روژه نیسي یا صدقه ورکوي، ثواب یې هغه ته رسېږي. د هغه قول (اُفْتُلِتَتْ) په فاء باندې چې ساکنه ده او له هغې وروسته لام مکسور دی، د مجهول په صیغه، یعنې ناڅاپه مړه شوه، لکه څنګه چې په قاموس کې راغلي، او د هغه قول (نَفْسُ) په ضمه سره په مشهور قول د نائب فاعل په توګه دی. د هغه قول (وَأُرَاهَا) د همزې په ضمه سره د "ګومان کوم" په معنا دی... د هغه قول (قَالَ: سَقْيُ الْمَاءِ) په دې کې دلیل دی چې د اوبو څښل تر ټولو غوره صدقه ده.

د ابو داود په لفظ کې راغلي: "فَأَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: الْمَاءُ، فَحَفَرَ بِئْراً وَقَالَ: هَذِهِ لِأُمِّ سَعْدٍ" (کومه صدقه غوره ده؟ ویې فرمایل: اوبه. نو هغه یو څاه وکیندله او ویې ویل: دا د سعد د مور لپاره ده). دارقطني دا حدیث په غرائب مالک کې راوړی او په مؤطا کې د سعید بن سعد بن عباده له حدیث څخه راغلي چې سعد له نبي کریم ﷺ سره په ځینو غزاګانو کې وتلی و او مور یې په مدینه کې د مړینې په حال کې وه، هغې ته وویل شول: وصیت وکړه، هغې وویل: په څه کې وصیت وکړم حال دا چې مال د سعد مال دی؟ نو هغه مخکې له دې چې سعد راشي وفات شوه... بیا یې حدیث ذکر کړی او ویل شوي چې هغه مبهم سړی چې د عایشې او ابن عباس په حدیث کې ذکر شوی، سعد بن عباده دی. د دې باب احادیث دا ثابتوي چې د اولاد له لوري صدقه د مور او پلار له مړینې وروسته پرته له وصیت څخه هغوی ته رسېږي او ثواب یې ورته رسېږي، نو په دغو احادیثو سره د الله سبحانه وتعالی د دې وینا عمومیت تخصیص کېږي:

وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسَانِ إِلا مَا سَعَى

"او دا چې د انسان لپاره هیڅ نشته مګر هغه څه چې هغه یې هڅه کړې وي." (سورة النجم: ۳۹)

خو په دغو احادیثو کې یوازې د اولاد د صدقې رسېدل دي، او دا ثابته ده چې د انسان اولاد د هغه د خپلو هڅو (سعی) پایله ده، نو د تخصیص دعوې ته اړتیا نشته...]

۲- پر مسلم باندې د نووي شرح (۳/ ۴۴۴):

[۱۶۷۲ - وحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ حَدَّثَنَا هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمِّيَ افْتُلِتَتْ نَفْسَهَا وَلَمْ تُوصِ وَأَظُنُّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ أَفَلَهَا أَجْرٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ.

(له عایشې رضي الله عنها څخه روایت دی چې یو سړي نبي کریم ﷺ ته راغی او ویې ویل: اې د الله رسوله! زما مور ناڅاپه وفات شوه او وصیت یې ونه کړ، او زما ګومان دا دی چې که هغې خبرې کولی شوای، صدقه به یې ورکړې وه، نو که زه د هغې له لوري صدقه ورکړم، آیا هغې ته اجر شته؟ ویې فرمایل: هو.)

۱۶۷۲ - قَوْله: (يَا رَسُول اللَّه إِنَّ أُمِّي اِفْتَلَتَتْ نَفْسهَا)

موږ دا کلمه په دوه ډوله ضبط کړې ده: (نَفْسهَا) او (نَفْسهَا)، د س په نصب او رفع سره. رفع په دې اساس دی چې مفعول مالم یسم فاعله دی، او نصب په دې اساس چې دویم مفعول دی. قاضي ویلي: زموږ ډیری روایتونه په نصب سره دي. او د هغه قول (اِفْتَلَتَتْ) په فاء سره دی، دا هغه سم قول دی چې د حدیث پوهانو او نورو روایت کړی دی. ابن قتیبه بیا دا (اِقْتَتَلَتْ نَفْسهَا) په قاف سره روایت کړی او ویلي یې دي: دا هغه کلمه ده چې د هغه چا لپاره کارول کېږي چې ناڅاپه مړ شي، او د هغه چا لپاره هم ویل کېږي چې د پیریانو یا مینې له امله مړ شي. خو سم قول په فاء سره دی. هغوی ویلي: مانا یې دا ده چې ناڅاپه مړه شوه، او هر هغه څه چې پرته له ځنډه ترسره شي، (اُفْتُلِتَ) ورته ویل کېږي.

او د هغه قول: (أَفَلَهَا أَجْر إِنْ تَصَدَّقْت عَنْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ.)

دلته (إِنْ تَصَدَّقْتُ) د همزې په کسر سره دی، او په دې کې هیڅ اختلاف نشته. قاضي ویلي: روایت په همدې ډول دی او له دې پرته بل ډول سم نه دی، ځکه چې سړي د هغه څه په اړه پوښتنه وکړه چې تر اوسه یې نه وو ترسره کړي.

په دې حدیث کې راغلي: د مړي له لوري صدقه مړي ته ګټه رسوي او ثواب یې وررسېږي، او دا د علماوو په اجماع سره ثابت دی. همدارنګه هغوی د دعا په رسېدو او د پور (قرض) په ادا کولو هم اجماع کړې ده، ځکه چې په دې اړه نصوص راغلي دي. د مړي له لوري حج کول هم سم دي که چیرې د اسلام (فرض) حج وي، او همدارنګه که چیرې د نفل حج وصیت یې کړی وي زموږ په وړاندې په سم قول سره. علماوو د هغه چا په اړه اختلاف کړی چې مړ شي او روژه پرې پاتې وي، نو راجح قول دا دی چې د هغه له لوري روژه نیول د صحیح احادیثو له مخې جایز دي. زموږ په مذهب کې مشهور دا دی چې د قرآن کریم د قرائت ثواب مړي ته نه رسېږي، خو زموږ د اصحابو یوې ډلې ویلي چې ثواب یې وررسېږي او امام احمد بن حنبل هم همداسې ویلي. خو لمونځ او نور عبادتونه زموږ او د جمهورو په نزد مړي ته نه رسېږي، مګر احمد ویلي چې د ټولو ثواب مړي ته رسېږي لکه د حج غوندې.]

نو په همدې اساس، ستاسو د پلار له لوري صدقه ورکول او د هغه لپاره نیت کول، ان شاء الله ثواب یې وررسېږي. الله سبحانه وتعالی تر هر چا زیات پوه او د حکم خاوند دی.

ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته

د ۱۴۴۳ هجري قمري کال د رمضان ۹مه د ۲۰۲۲ میلادي کال د اپریل ۱۰مه

د امیر (حفظه الله) له فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک: فېسبوک

د امیر (حفظه الله) له ویبپاڼې څخه د ځواب لینک: ویبپاڼه