د پوښتنې ځواب
او هغه څه چې شرعې ترې سکوت کړی، عفو ده..
پوښتنه:
په کتاب: "الشخصية - دریم ټوک، معتمده نسخه" کې په ۴۶ مخ، ۶ او ۷ کرښو کې داسې راغلي دي: "او هغه څه چې شرعې ترې سکوت کړی، هغه څه دي چې حرام کړي یې نه دي، یعنې حلال کړي یې دي او په دې کې واجب، مندوب، مباح او مکروه راځي."
زما پوښتنې په لاندې ډول دي:
۱- په حدیث کې راغلي: "سکت عن.." (ترې سکوت یې وکړ)، که فرضا دا واجب، مندوب او مکروه هم شامل وي، نو دا به د شارع له لوري په هغه څه کې د بیان نه کول وي چې بیان یې اړین دی...
۲- ویلي یې دي: "عن أشیاء" (د شیانو په اړه)، او دا یې نه دي ویلي چې "د افعالو په اړه"، او په "شيء" (شي) کې یوازې حل او حرمت تصور کېږي، نه وجوب، ندب او کراهت؛ په ځانګړې توګه دا چې حدیث د (غوړیو، پنیر او پوستین) د حکم په اړه په پوښتنه کې راغلی، چې دا شیان دي نه افعال...
۳- په حدیث کې "رخصة" (رخصت) راغلی، نو دا به څنګه رخصت وي کله چې سکوت د وجوب په احتمال تفسیر شي؟!
۴- په حدیث کې "عفو" راغلی، نو دا به څنګه عفو وي کله چې سکوت د وجوب په احتمال تفسیر شي؟!
۵- په حدیث کې راغلي: "فلا تبحثوا عنها" (نو پلټنه یې مه کوئ)، هغه د دوی د حال په اړه له پلټنې څخه منع کوي، که چېرې دا د وجوب، ندب یا کراهت احتمالي وای، نو منع به یې ترې نه کوله...
هیله ده دا روښانه کړئ، الله سبحانه وتعالی دې تاسو ته خیر درکړي.
ځواب:
۱- اړوند احادیث دا دي:
الف- هغه څه چې ترمذي له سلمان فارسي څخه روایت کړي چې ویلي یې دي: له رسول الله ﷺ څخه د غوړیو، پنیر او پوستین په اړه وپوښتل شول، نو ویې فرمایل:
الْحَلاَلُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ
"حلال هغه څه دي چې الله په خپل کتاب کې حلال کړي، او حرام هغه څه دي چې الله په خپل کتاب کې حرام کړي، او هغه څه چې ترې سکوت یې کړی، نو هغه له هغو څخه دي چې بښلي (عفو کړي) یې دي."
او د ابو داود په روایت کې له ابن عباس څخه راغلي:
فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ، صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنْزَلَ كِتَابَهُ، وَأَحَلَّ حَلَالَهُ، وَحَرَّمَ حَرَامَهُ، فَمَا أَحَلَّ فَهُوَ حَلَالٌ، وَمَا حَرَّمَ فَهُوَ حَرَامٌ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَفْوٌ
"نو الله تعالی خپل نبي ﷺ مبعوث کړ او خپل کتاب یې نازل کړ، حلال یې حلال کړل او حرام یې حرام کړل، نو هغه څه چې حلال کړي یې دي حلال دي، او هغه څه چې حرام کړي یې دي حرام دي، او هغه څه چې ترې سکوت یې کړی، نو هغه عفو ده."
ب- د بیهقي په "السنن الکبری" کې له ابو ثعلبه رضي الله عنه څخه روایت دی چې ویلي یې دي:
إِنَّ اللهَ فَرَضَ فَرَائِضَ، فَلَا تُضَيِّعُوهَا، وَحَّدَ حُدُودًا، فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَنَهَى عَنْ أَشْيَاءَ، فَلَا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رُخْصَةً لَكُمْ، لَيْسَ بِنِسْيَانٍ، فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا
"بېشکه الله ځینې فرایض فرض کړي دي، نو مه یې ضایع کوئ، او ځینې حدود یې ټاکلي دي، نو ترې مه تېرېږئ، او له ځینو شیانو یې منع کړې ده، نو بې حرمتي یې مه کوئ، او له ځینو شیانو یې ستاسو لپاره د رخصت په توګه سکوت کړی دی چې دا د هېرولو له امله نه دی، نو پلټنه یې مه کوئ."
ج- د ترمذي او دارقطني حدیث له علي رضي الله عنه څخه چې وایي: کله چې دا ایت نازل شو:
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا
"او د خلکو پر غاړه د الله (حق) دی چې د دغه کور حج وکړي، هر هغه څوک چې هلته د تلو وس ولري." (ال عمران: ۹۷)
نو ویې ویل: یا رسول الله، ایا په هر کال کې؟ نو هغه ﷺ چوپ پاتې شو، بیا یې وویل: ایا په هر کال کې؟ ویې فرمایل:
لَا وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ
"نه، او که ما هو ویلي وی، نو واجب به شوی و." نو الله تعالی دا ایت نازل کړ:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ
"اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! د داسې شیانو په اړه پوښتنه مه کوئ چې که تاسو ته څرګند شي نو خفه به مو کړي." (المائده: ۱۰۱) تر پایه پورې.
او د دارقطني په بل روایت کې له ابو هریره څخه راغلي چې ویې ویل: رسول الله ﷺ وفرمایل: «اې خلکو! پر تاسو حج فرض شوی دی.» یو سړی ودرېد او ویې ویل: ایا په هر کال کې یا رسول الله؟ نو هغه ﷺ ترې مخ واړاوه، بیا یې تکرار کړه او ویې ویل: ایا په هر کال کې یا رسول الله؟ ویې فرمایل: «دا څوک دی چې وایي؟» ورته وویل شول: فلانی. ویې فرمایل: «زما دې په هغه ذات قسم وي چې زما روح یې په لاس کې دی، که ما هو ویلي وای نو واجب شوی به و، او که واجب شوی وای نو تاسو یې طاقت نه درلود، او که طاقت مو نه درلود نو کافران شوي به واست.» نو الله تعالی دا ایت نازل کړ: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُم﴾.
۲- د مانا له څېړلو وړاندې، ځینو اړینو چارو ته اشاره کول ښه دي:
الف- د "شیء او فعل" ترمنځ توپیر یو فقهي او أصولي بحث دی نه لغوي بحث، که نه نو د "شيء" لفظ فعل هم شاملوي. همدا ډول د شرعي حکم وېش په فرض، واجب، مندوب، مباح، مکروه، حرام، محظور، رخصت، عزیمت، شرط، سبب، مانع، صحیح، فاسد او باطل... باندې؛ دا ټول فقهي او أصولي اصطلاحات دي، که تاسو یې په لغوي قاموسونو کې ماناوې وګورئ، نو په فقهي مانا به یې ونه مومئ.
دا فقهي او أصولي اصطلاحات د رسول الله ﷺ او خلفاء راشدینو له دور وروسته رامنځته شوي، لکه د نحو اصطلاحات: فاعل او مفعول... که په لغوي قاموسونو کې ورته وګورئ نو ماناوې به یې له اصطلاحي نحوي مانا څخه مختلفې وي.
ب- پر دې بنسټ، که د رسول الله ﷺ یا د صحابه کرامو رضوان الله علیهم کوم حدیث لولئ او په هغه کې د "شیء" یا "فاعل" لفظ وینئ، نو مانا یې دا نه ده چې دا په اصطلاحي مانا ده، بلکې باید وڅېړل شي چې سمه مانا یې چېرته واقع کېږي: ایا دا لغوي حقیقت دی، که عام عرفي، که خاص عرفي "اصطلاح" او که شرعي حقیقت دی.
ج- که پوښتنه د ځانګړو الفاظو په اړه وي او ځواب عام او له پوښتنې څخه خپلواک راشي، نو عمومیت د پوښتنې په هغه موضوع کې وي چې ځواب ورته متوجه وي، نه یوازې په هغو الفاظو کې چې په پوښتنه کې راغلي وي. د بېلګې په توګه په هغه صحیح حدیث کې چې ترمذي له ابو سعید الخدري څخه روایت کړی، ویلي یې دي: وویل شول: یا رسول الله، ایا له "بئر بضاعة" (بضاعه کوهي) څخه اودس وکړو...؟ نو رسول الله ﷺ وفرمایل:
إِنَّ المَاءَ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ
"بېشکه اوبه پاکوونکې دي، هیڅ شی یې نه مرداروي."
دلته له رسول الله ﷺ څخه د "بئر بضاعة" په اړه پوښتنه شوې، خو ځواب له دغه کوهي څخه مستقل راغلی او په ځواب کې یې نوم نه دی اخیستل شوی، بلکې ویې فرمایل «إِنَّ المَاءَ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ»، نو عمومیت په اوبو سره په پاکوالي تطبیقېږي، که هغه د بضاعه کوهي وي او که د بل هر کوهي، او دا نه ویل کېږي چې د عموم موضوع د بضاعه کوهی دی، بلکې ځواب عام دی او موضوع یې له ځواب څخه اخیستل کېږي نه له پوښتنې څخه، یعنې له «إِنَّ المَاءَ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ» څخه اخیستل کېږي نه له "بئر بضاعة" څخه؛ یعنې موضوع یې په اوبو پاکوالی دی، نه بئر بضاعه...
۳- اوس ستا پوښتنو ته ځواب وایو:
الف- د ترمذي حدیث: له رسول الله ﷺ څخه د غوړیو، پنیر او پوستین په اړه وپوښتل شول، ویې فرمایل: «الْحَلاَلُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ»... او د ابو داود په روایت کې: «...وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَفْوٌ».
نو معطوف "وما سكت عنه..." تر ټولو نږدې معطوف عليه "والحرام ما حرم الله في كتابه" ته ورګرځي، یعنې هغه څه چې ترې سکوت شوی، له حرامو څخه عفو ده، یعنې حلال دي.
دلته عمومیت په موضوع کې دی، خو ځکه چې ځواب له پوښتنې څخه عام او ترې مستقل دی، نو موضوع له ځواب څخه اخیستل کېږي نه له پوښتنې څخه، ځکه نو دا هر هغه څه شاملوي چې حکم یې حلال یا حرام وي، که هغه د غوړیو، پنیر او پوستین په اړه وي او که د هر هغه امر په اړه وي چې په حلالو یا حرامو کې راځي. دا د اصطلاحي مانا له مخې په هر هغه څه تطبیقېږي چې د "شیء یا فعل" تر لفظ لاندې راځي، که پر "شيء" تطبیق شي نو حلال دلته د "اباحت" په مانا دی، او که پر "فعل" تطبیق شي نو حلال دلته د حرام برعکس دی، یعنې "فرض، مندوب، اباحت، مکروه".
ب- د بیهقي حدیث له ابو ثعلبه رضي الله عنه څخه: «... وَنَهَى عَنْ أَشْيَاءَ، فَلَا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رُخْصَةً لَكُمْ، لَيْسَ بِنِسْيَانٍ، فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا». په دې حدیث کې درې چارې دي:
لومړی: "سکت عن أشیاء" (له شیانو یې سکوت وکړ)، دلته "شیء" په اصطلاحي مانا (یعنې له فعل پرته) نه دی، بلکې فعل هم شاملوي؛ د بېلګې په توګه دا کریمه ایت: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ...﴾ دلته پوښتنه د "حج د فعل" په اړه وه، لکه څنګه چې د قرطبي په تفسیر (۶ / ۳۳۰) کې راغلي:
(د ترمذي او دارقطني حدیث له علي رضي الله عنه څخه چې وایي: کله چې دا ایت نازل شو ﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا﴾. دوی وویل: یا رسول الله ایا په هر کال کې؟ نو هغه ﷺ سکوت وکړ، بیا یې وویل: ایا په هر کال کې؟ ویې فرمایل: «نه، او که ما هو ویلي وای نو واجب به شوی و»، نو الله تعالی نازل کړل: ﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ﴾ تر پایه.
او د دارقطني په بل روایت کې له ابو هریره څخه... رسول الله ﷺ وفرمایل: «اې خلکو پر تاسو حج فرض شوی دی»... «زما دې په هغه ذات قسم وي چې زما روح یې په لاس کې دی، که ما هو ویلي وای نو واجب به شوی و...») پای.
له دې څخه څرګنده ده چې پوښتنه د حج په اړه وه، او حج یو "فعل" دی، او په ایت کې ورته "شيء" ویل شوی دی.
دویم: "وسكت عن أشياء رخصة لكم"، دا معطوف "وسكت..." خپل نږدې معطوف عليه "وَنَهَى عَنْ أَشْيَاءَ، فَلَا تَنْتَهِكُوهَا" ته ورګرځي، یعنې رخصت له جازمې منعې (حرامو) څخه دی، چې دلیل یې "تنتهکوها" (بې حرمتي یې مه کوئ) لفظ دی؛ یعنې هغه څه چې ترې سکوت شوی له حرامو څخه رخصت دی، یعنې حلال دی. دا په پوښتل شوي شي باندې تطبیقېږي که هغه په اصطلاحي مانا "شيء" وي، نو حلال دلته اباحت دی، او که په اصطلاحي مانا "فعل" وي، نو حلال دلته غیرِ حرام دی، یعنې "فرض، مندوب، اباحت او مکروه".
درېیم: "فلا تبحثوا عنها" (نو پلټنه یې مه کوئ)، دا له معطوف "وسكت عن أشياء" سره تړلی دی چې پر معطوف عليه "وَنَهَى عَنْ أَشْيَاءَ، فَلَا تَنْتَهِكُوهَا" عطف شوی، یعنې دا حلال دي، نو د هغوی د حرمت په اړه پلټنه مه کوئ، نه دا چې د فرض او مندوب له اړخه یې د احکامو پلټنه مه کوئ... نو د حدیث مانا دا ده چې مسکوت عنه حلال دی، نو د هغه په تحریم کې پلټنه مه کوئ له دې وېرې چې ستاسو د پوښتنې له امله حرام نه شي، لکه څنګه چې په صحیح بخاري کې له سعد بن ابي وقاص څخه راغلي چې نبي ﷺ وفرمایل: «إِنَّ أَعْظَمَ المُسْلِمِينَ جُرْمًا، مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُحَرَّمْ، فَحُرِّمَ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ» (په مسلمانانو کې تر ټولو لوی مجرم هغه څوک دی چې د داسې شي په اړه پوښتنه وکړي چې حرام نه وي، خو د هغه د پوښتنې له امله حرام کړای شي).
۴- پر دې بنسټ، هغه څه چې تا په خپل پیغام کې ذکر کړي په لاندې ډول دي:
• ستا دا خبره چې "که فرضا دا واجب، مندوب او مکروه هم شامل وي، نو دا به د شارع له لوري په هغه څه کې د بیان نه کول وي چې بیان یې اړین دی...": په حدیث کې مطرح شوې مسله د حرامو او حلالو ترمنځ ده، او دا بیان شوې چې مسکوت عنه حلال دی، نو د حدیث موضوع په پوره ډول بیان شوې ده. مګر د حلالو په ډولونو (واجب، مندوب، مباح، مکروه) کې بحث په هغه صورت کې چې پوښتنه د أصولي او فقهي مانا له مخې د "فعل" په اړه وي، نو دا له نورو احادیثو څخه غوښتل کېږي، ځکه ټول احکام له یوه حدیث څخه نه اخیستل کېږي، او دا د اصولو له مخې د اجتهاد خاوندانو ته معلومه خبره ده.
• ستا دا خبره "أشیاء": موږ درته روښانه کړه چې دا فعل هم شاملوي، او دا چې پوښتنه د "غوړیو، پنیر او پوستین" په اړه وه اغېز نه لري، ځکه ځواب له پوښتنې څخه عام دی. کېدای شي پوښتنه په اصطلاحي مانا د "شي" په اړه وي لکه د "پنیر..." په حدیث کې، او کېدای شي پوښتنه د "فعل" په اړه وي لکه د "حج..." په حدیث کې، او کریمه ایت د حج د فعل په اړه د "أشیاء" لفظ کارولی دی: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ...﴾.
• ستا دا خبره "رخصة...": یعنې له حرامو څخه رخصت، او دا په دې مانا ده چې دا حلال دی.
• ستا دا خبره "عفو...": یعنې له حرامو څخه عفو، او دا په دې مانا ده چې دا حلال دی.
• ستا دا خبره: "فلا تبحثوا عنها": یعنې د هغو د تحریم (حراموالي) په اړه پلټنه مه کوئ، چې ستاسو د پوښتنې له امله حرام شي، نه دا چې له تحریم پرته د نورو احکامو پلټنه مه کوئ. نو موضوع د وحې د نازلېدو پر مهال د داسې پوښتنې نه کول دي چې د تحریم لامل ګرځي، لکه په حدیث کې چې راغلي: «إِنَّ أَعْظَمَ المُسْلِمِينَ جُرْمًا، مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُحَرَّمْ، فَحُرِّمَ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ». مګر له دې موضوع پرته بله پوښتنه د احکامو د پوهېدو لپاره اړینه ده، لکه څنګه چې د ابو داود په حدیث کې له جابر څخه راغلي چې رسول الله ﷺ وفرمایل: «...أَلَا سَأَلُوا إِذْ لَمْ يَعْلَمُوا فَإِنَّمَا شِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ» (ولې یې پوښتنه ونه کړه کله چې نه پوهېدل؟ ځکه د ناپوهۍ (عاجزۍ) شفا پوښتنه ده).
هیله ده چې ځواب روښانه شوی وي.