د پوښتنې ځواب
چین ته د بلېنکن سفر
پوښتنه:
د چین نړیوال ټلویزیوني شبکې (CGTN) د ۲۰۲۳/۶/۳۰ نېټې په خبر کې ویلي: (د چین د بهرنیو چارو وزارت پر امریکا نیوکه وکړه چې د دوه اړخیزو اړیکو په اړه یې غیر مسؤلانه څرګندونې کړې دي. د امریکا د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلېنکن په یوه مرکه کې ویلي و چې واشنګټن به د خپلو ګټو دفاع ته دوام ورکړي او د دواړو لورو ترمنځ له اختلافاتو پرته به هغو کړنو او بیانونو ته دوام ورکړي چې چین یې نه خوښوي. د چین د بهرنیو چارو وزارت د دغو څرګندونو پر وړاندې اعتراض وکړ...) دا په داسې حال کې ده چې (العربیه) چینل یوه اونۍ وړاندې د ۲۰۲۳/۶/۲۳ نېټې په خبر کې ویلي و: (د بلېنکن له سفر څخه یوه تمه دا ده چې د امریکا د خزانې وزیره جانیت یلین به ډېر ژر چین ته رسمي سفر وکړي. همدارنګه ښايي د سوداګرۍ وزیره جینا رایمونډو او د اقلیم په چارو کې د بایډن استازی جان کېري هم سفرونه وکړي... او دا احتمال هم شته چې ولسمشر شي جین پینګ د راتلونکي نومبر په میاشت کې د اسیا-پسفیک اقتصادي همکارۍ سازمان په ناسته کې د ګډون لپاره سان فرانسیسکو ته لاړ شي او هلته له بایډن سره وګوري).
نو تمه کېده چې د ۲۰۲۳/۰۶/۱۸-۱۹ نېټې پورې چین ته د بلېنکن له سفر وروسته به د چین او امریکا ترمنځ اړیکې ارامې شي، نه دا چې وضعیت بېرته ترینګلی شي! ایا چین ته د بلېنکن سفر ګټور نه و که یوازې شکلي و؟ د پوښتنې د اوږدوالي له امله بښنه غواړم.. الله درته خیر درکړي.
ځواب:
د دې لپاره چې ځواب روښانه شي، لاندې ټکو ته کتنه کوو:
لومړی: چین ته د بلېنکن د سفر په اړه د حالاتو شالید:
۱- د امریکا او چین ترمنځ اړیکې تر یوه بریده ترینګلې دي. دا حالت لږ تر لږه د امریکا د پخواني ولسمشر ډونالډ ټرمپ له خوا د پیل شوې سوداګریزې جګړې راهیسې روان دی؛ ځکه د امریکا حکومت د چین پر سوداګرۍ او محصولاتو بېلابېل محدودیتونه لګولي، پر ځینو چینايي مالونو یې لوړ ګمرکي تعرفې وضع کړې او پر ځینو چینايي شرکتونو لکه Huawei او د هغو پر مشرانو یې بندیزونه لګولي دي. دا پالیسي د بایډن حکومت هم نه ده لغوه کړې. چینایي حکومت هم په ورته پالیسۍ ځواب ورکړی، چې دا په خپله د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د ترینګلتیا لپاره کافي ده.
۲- چینایانو د "چین ۲۰۲۵" پلان له مخې د ټیکنالوژۍ په برخه کې د خپلواکۍ لپاره ډېر کار کړی. کله چې امریکایانو له Huawei او نورو چینایي شرکتونو سره ناوړه چلند وکړ، دې کار تاوتریخوالی زیات کړ او چین یې وهڅاوه چې د خپلو سیلیکون چپسو (Silicon Chips) جوړولو لپاره پلان جوړ کړي. امریکایي شنونکي وړاندوینه کوي چې چین به په راتلونکو پنځو څخه تر اوو کلونو کې د چپسو جوړولو په صنعت کې خپلواکي ترلاسه کړي... دا ټول د دواړو هېوادونو ترمنځ داسې سیالي رامنځته کوي چې ټکر ته نږدې ده.
۳- په نظامي او امنیتي برخه کې، تېر فبروري میاشت کې د امریکا په فضا کې یو مشکوک چینایي جاسوسي بالون ولیدل شو. که څه هم چین دا رد کړه، خو دې چارې پیکینګ ته د بلېنکن سفر لغوه کړ چې ټاکل شوې وه په فبروري کې ترسره شي... وروسته د تایوان په تنګي کې د چینایي جنګي بېړیو مانورې وشوې او امریکا تېره میاشت په همدې تنګي کې د خپلې ویجاړونکې بېړۍ په مانورې سره ځواب ورکړ او سویلي چین سمندر یې ازادې نړیوالې اوبه وبللې... په وروستۍ میاشت کې یوې چینایي جنګي الوتکې امریکایي الوتکو ته نږدې الوتنه وکړه، چې له امله یې د دواړو هېوادونو ترمنځ فضا بیا ترینګلې شوه... په همدې خاطر هغه وخت د بلېنکن سفر ترسره نه شو.
۴- امریکا د چین د تنګولو لپاره بېلابېلې نظامي او امنیتي هوکړې کړې دي. د بایډن ادارې په دې لوري کې یو لړ پالیسۍ غوره کړې، چې په هغو کې د چین د نظامي مقابلې په موخه اقدامات شامل دي؛ په ځانګړې توګه له اسټرالیا او بریتانیا سره د AUKUS تړون، له اسټرالیا، هند او جاپان سره د "کواډ" (QUAD) امنیتي ډیالوګ او په اسیا کې د ناټو (NATO) د رول د پراخولو هڅې. همدارنګه امریکا له فیلیپین سره د پنځو نورو نظامي اډو د کارولو تړون وکړ چې په دې سره په فیلیپین کې د امریکایي اډو شمېر ۹ ته ورسېد.
دویم: چین ته د بلېنکن سفر شکلي نه و، بلکې موخې یې لرلې:
۱- د پخوانیو پېښو له امله د رامنځته شوي تاوتریخوالي د کمولو هڅه؛ د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په اعلامیه کې راغلي چې د دې سفر هدف د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د چینلونو بیا پرانیستل و ترڅو تفاهم رامنځته شي، د پوځیانو ترمنځ ارتباطي لارې خلاصې شي او د لا زیاتو همکاریو لپاره زمینه برابره شي... له اعلامیې دا هم څرګندېږي چې د بلېنکن سفر ځینې موخې ترلاسه کړې، خو د پوځیانو ترمنځ د اړیکو په ټینګولو کې بریالی نه شو.
۲- د الشرق الاوسط ورځپاڼې د ۲۰۲۳ د جون په ۱۹مه ولیکل: (سره له دې چې د چین مشر د بلېنکن سره له ۳۵ دقیقې ناستې وروسته د رضایت په توګه مثبته ژبه وکاروله، خو بلېنکن روښانه کړه چې پیکینګ له واشنګټن سره د نظامي اړیکو د بیا پیلولو وړاندیز رد کړ، په داسې حال کې چې دا موضوع د ولسمشر جو بایډن د ادارې لپاره لومړیتوب او د دې سفر یوه له اصلي موخو څخه وه. سره له دې، هغه ناسته چې د خلکو په لوی تالار کې وشوه، دا نښه وه چې دواړه هېوادونه نه غواړي اړیکې یې ښکاره دښمنۍ ته ورسېږي او دوی پوهېږي چې سیالي او ډیپلوماټیکې هڅې یې خورا لوی خطرونه لري).
۳- همدې ورځپاڼې زیاته کړې: (له لوړپوړو چینایي چارواکو سره له دوه ورځنیو ناستو وروسته، بلېنکن وویل چې متحده ایالاتو د دې سفر لپاره ځانګړې موخې ټاکلې وې او هغه یې ترلاسه کړې، هغه دې ته اشاره وکړه چې د نظامي اړیکو موضوع یې "په مکرر ډول" یاده کړې. هغه زیاته کړه: "دا ډېره اړینه ده چې موږ دا ډول اړیکې ولرو (...) دا هغه څه دي چې موږ به پرې کار ته دوام ورکړو"، دا هغه هڅه ده چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې پیل شوې، خو چین د امریکا د دفاع وزارت (Pentagon) له لسو څخه ډېرې غوښتنې د لوړپوړو خبرو اترو لپاره رد کړې دي. سره له دې، بلېنکن له چینایي چارواکو سره خپلې خبرې "صریحه او رغنده" وبللې... الشرق الاوسط، ۲۰۲۳/۶/۱۹).
۴- په دې توګه، یوه له اصلي نا حل شوېو مسایلو څخه د متحده ایالاتو او چین ترمنځ د نظامي اړیکو بیا رغول و. د دواړو هېوادونو د لوړپوړو نظامي چارواکو ترمنځ اړیکې لا هم کنګل دي او دوو وروستیو پېښو دا اندېښنې زیاتې کړې چې دا کړکېچنې اړیکې ښايي په جګړه بدلې شي. چین په دې وروستیو کې په سنګاپور کې د امریکا د دفاع وزیر لویډ آسټین او د چین د دفاع وزیر لي شانګفو ترمنځ ناسته رد کړه. بلېنکن وویل چې که څه هم ده په خپلو ناستو کې "په مکرر ډول" د داسې چینلونو اړتیا یاده کړه، خو "سمدستي پرمختګ ونه شو". هغه زیاته کړه: "په اوس وخت کې، چین له دې کار سره موافقه نه ده کړې. زما په اند دا یوه ستونزه ده چې موږ باید کار پرې وکړو. دا ډېره مهمه ده چې هغه چینلونه بېرته ترلاسه کړو" (CNN, ۲۰۲۳/۶/۱۹).
۵- بې له شکه چې د بلېنکن سفر تر یوه بریده پرمختګ وکړ. خو لکه څنګه چې بلېنکن وویل، پرمختګ اسانه نه و. بلېنکن له چین څخه تر وتلو وړاندې وویل: ("اړیکې د بې ثباتۍ په پړاو کې وې، او دواړو لورو د هغو د ثبات لپاره د کار کولو اړتیا درک کړه." هغه زیاته کړه: "خو پرمختګ سخت دی. وخت نیسي. دا د یوه سفر یا یوې خبرې اترې پایله نه ده. زما هیله او تمه دا ده چې په راتلونکي کې به ښې اړیکې او ښه ګډون ولرو"... هغه زیاته کړه: "امریکایي چارواکو د لوی پرمختګ احتمال کم باله، خو هیله من دي چې د بلېنکن سفر به د نورو دوه اړخیزو ناستو لپاره لاره هواره کړي، په شمول د خزانې وزیرې جانیت یلین او د سوداګرۍ وزیرې جینا رایمونډو احتمالي سفرونه." هیله دا وه چې دا به د روان کال په وروستیو کې د شي جین پینګ او بایډن ترمنځ د سرمشریزې لپاره لاره هواره کړي"... روېټرز (Reuters)، ۲۰۲۳/۶/۲۰).
۶- د اوکراین د جګړې په اړه الجزیرې نېټ خبر ورکړ: (بلېنکن په اوکراین کې د دایمي سولې لپاره د چین د وړاندیزونو هرکلی وکړ او ویې ویل چې چین ډاډ ورکړی چې له روسیې سره په جګړه کې هیڅ مرسته نه کوي، خو د دې ترڅنګ یې اندېښنه وښوده چې "ښايي چینایي شرکتونه په دې کې ښکېل وي"... الجزیره نېټ، ۲۰۲۳/۶/۱۹). بلېنکن وویل (چین متحده ایالاتو او نورو هېوادونو ته ډاډ ورکړی چې روسیې ته به وژونکې مرستې نه ورکوي او "موږ داسې کوم شواهد نه دي لیدلي چې د دې خلاف وي"، که څه هم هغه اشاره وکړه چې د چین دا ډاډ له هغو تکراري څرګندونو سره سمون لري چې په وروستیو اونیو کې شوې دي... CNN، ۲۰۲۳/۶/۱۹).
۷- د تایوان په موضوع کې الشرق الاوسط ورځپاڼې لیکلي چې چینایي وزیر (بیا پر تایوان د خپل هېواد پر دریځ ټینګار وکړ، او هغه څه چې پیکینګ یې په وروستیو کلونو کې د واشنګټن او تایواني چارواکو ترمنځ د نږدېوالي په توګه ویني. چن ګانګ وویل: "د تایوان مسله د چین د اساسي ګټو په زړه کې ده، دا د چین او امریکا په اړیکو کې ترټولو مهمه مسله او ترټولو لوی خطر دی." هغه ټینګار وکړ چې "چین له متحده ایالاتو غواړي چې د 'واحد چین' اصل ته درناوی وکړي"؛ یعنې له تایوان سره رسمي اړیکې نه لرل، "او د تایوان له بېلتون غوښتونکو څخه د ملاتړ نه کولو په خپله ژمنه ودریږي." له بلې خوا د چین د بهرنیو چارو د کمېسیون مشر وانګ یي د امریکا د بهرنیو چارو وزیر ته وویل چې هېواد به یې د تایوان په اړه "هیڅ امتیاز" ورنکړي"... الشرق الاوسط، ۲۰۲۳/۶/۱۹). بلېنکن هم وویل (هېواد یې د تایوان د خپلواکۍ ملاتړ نه کوي او د مسلې د سوله ییز حل تمه لري، هغه اشاره وکړه چې له چین سره د دوی هوکړه "د تایوان په اړه د هر ډول اختلاف د سوله ییز حل پر بنسټ ده او موږ د واحد چین ملاتړ کوو"... الجزیره نېټ، ۲۰۲۳/۶/۱۹). د بي بي سي ویبپاڼې د بلېنکن له قوله ویلي (د تایوان په تنګي کې د چین د "پاروونکو کړنو" په اړه اندېښنه مخ په زیاتېدو ده، خو تکراروي چې متحده ایالات د تایوان د خپلواکۍ ملاتړ نه کوي. هغه وايي که د تایوان په اړه کړکېچ رامنځته شي، نو ښايي دا "د یوې اقتصادي کړکېچ لامل شي چې پر ټوله نړۍ اغېزه کولی شي." هغه روښانه کړه چې هره ورځ د سوداګریزو کانتینرونو ۵۰٪ تګ راتګ د تایوان له تنګي څخه کېږي او د نړۍ ۷۰٪ نیمه هادي توکي (semi conductor) په تایوان کې جوړېږي... BBC، ۲۰۲۳/۶/۱۹).
درېیم: له دې ټولو څخه لاندې ټکي څرګندېږي:
۱- د تایوان په وړاندې د امریکا په دریځ کې کوم بدلون نه دی راغلی... متحده ایالاتو د تایوان خپلواکي په رسمیت نه ده پېژندلې (په داسې حال کې چې د واټیکان په ګډون شاوخوا ۱۵ هېوادونه شته چې د تایوان خپلواکي په رسمیت پېژني). که څه هم امریکا په رسمي ډول د تایوان د خپلواکۍ پېژندلو پرېکړه نه ده کړې، خو له تایوان سره د یوه خپلواک هېواد په څېر چلند کوي؛ د دې ثبوت دا دی چې په تایپي کې د امریکا دفتر شتون لري چې د سفارت په څېر کار کوي، او امریکا له تایوان سره دفاعي تړونونه کړي او پرمختللې وسلې ورکوي. امریکا په ډاګه وايي چې که چین پر تایوان برید وکړي، دوی به یې دفاع کوي. بایډن تېر کال په مې میاشت کې دا خبره تایید کړه او خبرداری یې ورکړ چې (چین د تایوان په مسله کې له اور سره لوبې کوي او ژمنه یې وکړه چې که پر ټاپو برید وشي، د هغې د ساتنې لپاره به نظامي مداخله وکړي... BBC ۲۰۲۲/۵/۲۳).
۲- دا سفر او "پایلې" یې د دواړو هېوادونو ترمنځ د فضا د ارامولو لپاره کافي نه دي، خو ښايي د لنډمهاله ارامۍ لپاره یوه دروازه او د نورو سفرونو لپاره یوه سریزه وي... لکه څنګه چې په پوښتنه کې راغلي، له دې سفر وروسته تمه کېږي چې د امریکا د خزانې وزیره، د سوداګرۍ وزیره او د اقلیم په چارو کې د بایډن استازی چین ته سفرونه وکړي؛ ځکه دوی د هغو مسایلو مسؤل دي چې چین او امریکا په کې ګډې ګټې لري. همدارنګه احتمال شته چې د نومبر په میاشت کې د دواړو هېوادونو مشران سره وګوري. خو دا په دې معنی نه ده چې د ترینګلتیا دروازه وتړل شوه او د تلپاتې ارامۍ دروازه پرانیستل شوه، دا ځکه چې د دواړو ګټې سره توپیر لري...
د چین په شاوخوا کې د امریکا متحدین لکه جاپان، سویلي کوریا، فیلیپین او بیا د تایوان مسله... دا ټول به د ترینګلتیا د دروازې د بشپړ تړل کېدو مخه ونیسي، بلکې دا دروازه به نیمه خلاصه پاتې وي ترڅو د دواړو هېوادونو د ګټو سره سم بېرته پرانیستل شي...
۳- خو د دې سفر یوه مهمه موخه چې ترلاسه نه شوه، دا وه چې امریکا غوښتل د چینایي او امریکایي پوځیانو ترمنځ د اړیکو چینل پرانیزي، چې دا کار تر ډېره جاسوسۍ ته ورته دی! داسې ښکاري چې چین په دې پوه شوی و او دا وړاندیز یې په کلکه رد کړ، چې دې کار بلېنکن په غوسه کړ، که څه هم هغه دا غوسه په ښکاره څرګنده نه کړه خو په خبرو کې یې معلومېدله، لکه څنګه چې مو پورته یادونه وکړه:
(سره له دې چې د چین مشر مثبته ژبه وکاروله، خو بلېنکن روښانه کړه چې پیکینګ له واشنګټن سره د نظامي اړیکو بیا پیل رد کړ، په داسې حال کې چې دا موضوع د بایډن د ادارې لومړیتوب او د سفر یوه اصلي موخه وه).
(بلېنکن وویل چې متحده ایالاتو ټاکلې موخې ترلاسه کړې، خو اشاره یې وکړه چې د نظامي اړیکو موضوع یې "په مکرر ډول" یاده کړه او ویې ویل: "دا ډېره اړینه ده چې موږ دا ډول اړیکې ولرو (...) دا هغه څه دي چې موږ به پرې کار ته دوام ورکړو").
(دوو وروستیو پېښو اندېښنې پیاوړې کړې چې اړیکې ښايي په جګړه بدلې شي. چین په سنګاپور کې د دواړو هېوادونو د دفاع وزیرانو ناسته رد کړه.. بلېنکن وویل که څه هم ده په مکرر ډول د دې اړتیا یاده کړه، خو "سمدستي پرمختګ ونه شو". هغه زیاته کړه: "په اوس وخت کې چین له دې سره موافقه نه ده کړې. زما په اند دا یوه ستونزه ده چې باید کار پرې وکړو").
۴- ښايي د چین دا دریځونه د بلېنکن په ذهن کې پاتې شوي وي ځکه چې هغه ونه شوای کولی نظامي اړیکې ټینګې کړي، نو ځکه یې هغه وروستۍ څرګندونې وکړې چې په پوښتنه کې یادې شوې دي... همدارنګه د "سبا" ویبپاڼې د ۲۰۲۳/۶/۲۹ نېټې په خبر کې راغلي: (د چین رسمي خبري اژانس "شینخوا" د چین د بهرنیو چارو وزارت د ویاندې ماو نینګ له قوله د بلېنکن د څرګندونو په ځواب کې ویلي: "دا پټه خبره نه ده چې د متحده ایالاتو او چین ترمنځ اختلافات شتون لري".. هغې زیاته کړه: "هغه څه چې متحده ایالاتو ویلي او کړي دي، د نړیوالو اړیکو له اساسي اصولو سره په ټکر کې دي".. او د خپل هېواد مخالفت یې ورسره وښود..) د ځواکمن او عزیز ذات (الله سبحانه وتعالی) خبره رښتیا ده:
وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ
"او په همدې ډول موږ ځینې ظالمان پر ځینو نورو (د هغوی د بدو عملونو له امله) مسلط کوو." (سورت الانعام: ۱۲۹)
وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُون
"او کافران خپله ظالمان دي." (سورت البقره: ۲۵۴)
۱۵ د ذي الحجې ۱۴۴۴ هـ ق ۲۰۲۳/۷/۳ م