پوښتنه:
اردوغان په وار وار اعلان کاوه چې دی به له ارمنستان سره د پولو د پرانیستلو او د ډیپلوماټیکو اړیکو د ټینګولو کومه هوکړه لاسلیک نه کړي... تر هغه چې ارمنستان خپل پوځونه په "قره باغ" کې د اذربایجان له نیول شویو سیمو څخه ونه وباسي، خو د اردوغان حکومت د ۲۰۰۹/۱۰/۱۰ نېټه په دې اړه یو تړون لاسلیک کړ چې په هغه کې د ارمنستان د وتلو شرط نه و اېښودل شوی. سره له دې چې لاسلیک ترسره شو، خو اردوغان د ۲۰۰۹/۱۰/۱۱ نېټه وویل: "که ارمنستان د اذربایجان له نیول شویو ځمکو ونه وځي، ترکیه به مثبت دریځ غوره نه کړي." نوموړي زیاته کړه: "دغه وتل به د ترکیې پارلمان ته هم دا اسانه کړي چې (د ترکیې او ارمنستان ترمنځ لاسلیک شوي) تړونونه تصویب کړي." (روېټرز، اې ایف پي ۲۰۰۹/۱۰/۱۱)، پوښتنه دا ده:
څه شي اردوغان اړ کړ چې خپل نظر بدل کړي؟ او دا چې لاسلیک په رسمي ډول ترسره شو، نو د اردوغان د وروستۍ څرګندونې مانا څه ده؟ ایا دا مانا لري چې که ارمنستان خپل پوځ ونه باسي، هغه به تړون لغوه کړي؟
ځواب:
دا تړون د نن ورځې محصول نه و، بلکې له پیله تر پایه د امریکا تر څارنې لاندې له څو پړاوونو تېر شو، تر هغه چې د ۲۰۰۹/۱۰/۱۱ نېټه لاسلیک شو. موږ به ځینو مهمو پړاوونو ته اشاره وکړو او بیا به د اردوغان د نظر د بدلون لامل او د هغه د وروستۍ څرګندونې مانا روښانه کړو:
۱- اوباما ترکیې ته په خپل سفر کې د ۲۰۰۹/۴/۶ نېټه د ترکیې او ارمنستان ترمنځ د اختلافاتو د حل او د سولې د ټینګښت غوښتنه وکړه. هغه د دواړو هېوادونو له بهرنیو چارو وزیرانو سره د سویس د بهرنیو چارو وزیر په شتون کې چې د دواړو لورو ترمنځ د خبرو اترو کوربه و، وکتل. د دې موخې د ترلاسه کولو لپاره د یوې "د لارې نقشې" د جوړولو اعلان وشو. د ترکیې صباح ورځپاڼې د ۲۰۰۹/۴/۲۴ نېټه هغه د لارې نقشه خپره کړه چې امریکا رسم کړې وه. په دې کې ځینې بندونه شامل وو، لکه: د ارمنستان له خوا د هغو اوسنیو پولو منل چې د ۱۹۲۱/۱۰/۱۳ نېټه د عثماني دولت او شوروي اتحاد ترمنځ په قارص تړون کې ټاکل شوې وې او د لوزان په تړون کې تایید شوې وې، یعنې د ترکیې او ارمنستان ترمنځ د اوسنیو پولو رسمي منل. د امریکا د لارې نقشې په نورو بندونو کې د ارمنیانو د تش په نامه "ډله ییزې وژنې" د بیا کتنې لپاره د یوې کمیټې جوړول، د پولو پرانیستل، سوداګریزه تبادله، د ډیپلوماټیکو اړیکو بیا رغول او د سفیرانو تبادله شامل وو.
۲- له دې وړاندې څو میاشتې مخکې د سویس په منځګړیتوب د دواړو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو ترمنځ خبرې شوې وې او د ۲۰۰۹/۴/۲۲ نېټه د خپلو اړیکو د عادي کولو لپاره یوې هراړخیزې چوکاټي هوکړې ته رسېدلي وو. خبرې اترې روانې وې تر هغه چې د ۲۰۰۹/۹/۱ نېټه د یوې هراړخیزې هوکړې د لاسلیک په اړه د نظر یووالي ته ورسېدل.
۳- د ۲۰۰۹/۱۰/۱۰ نېټه د امریکا له خوا د رسم شوې نقشې له مخې د هراړخیز تړون لاسلیک اعلان شو. د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر احمد داوود اوغلو او د ارمنستان د بهرنیو چارو وزیر اډوارډ نعلبندیان په زیوریخ کې د سویس په منځګړیتوب او د امریکا د بهرنیو چارو وزیرې هیلري کلنټن تر څارنې او اجرا لاندې لاسلیک کړ، چې هغې په دې لاسلیک کې خورا اغېزمن رول درلود. په مراسمو کې د مېنسک ډلې نورو غړو هم شتون درلود: روسیه د لافروف په استازولۍ، فرانسه د کوشنر په استازولۍ، د اروپايي ټولنې بهرنۍ استازې سولانا او د سلواکیا د بهرنیو چارو وزیر، د دغه تړون د شاهدانو په توګه شتون درلود چې د ترکیې او ارمنستان د شخړې د پای ته رسولو لپاره "تاریخي تړون" بلل شوی و. نړیوالو او ترکي خبري اژانسونو د دغه بشپړ پروتوکول متن خپور کړ، چې په کې شامل دي: (د اوسنیو پولو منل او د دوو میاشتو په ترڅ کې د پولو پرانیستل، د ډیپلوماټیکو اړیکو ټینګول او د سفیرانو تبادله، د قونسلي تبادلې د ۱۹۶۳ کال د ویانا د تړون له مخې د یو بل د اتباعو د ساتنې لپاره د قونسلګریو پرانیستل، په سیاسي، اقتصادي، انرژۍ، ټرانسپورټ، مخابراتو، ساینسي، تخنیکي، کلتوري، چاپیریال، سیاحت او نورو برخو کې د دوه اړخیزو اړیکو پراختیا. دوی به په ملګرو ملتونو، اروپايي ټولنه او د اروپا د امنیت او همکارۍ په سازمان کې په سیمه ییزه او نړیواله کچه همکاري کوي، د سیمه ییز او نړیوال امنیت او ثبات لپاره به کار کوي، په سیمه کې د ډیموکراسۍ د پراختیا، له سرحدي جرمونو، ترهګرۍ، د وسلو او مخدره توکو له قاچاق سره د مبارزې او د نړیوالو قوانینو سره سم د سیمه ییزو او نړیوالو شخړو د سوله ییز حل لپاره به کار کوي. همدارنګه د خپلو خلکو په اړه د تاریخي اسنادو او سرچینو د بې پرې ساینسي څېړنې لپاره د ډیالوګ رامنځته کول ترڅو د دواړو ملتونو ترمنځ متقابل باور رامنځته شي...) دا د ۱۹۱۵ کال د پېښو ساینسي څېړنې ته اشاره کوي چې ارمنستان ورته "ډله ییزه وژنه" ویل، که څه هم اوباما د دغه تړون لپاره د زمینې برابرولو په موخه د ۲۰۰۹/۴/۲۴ په خپله وینا کې دې پېښې ته د "وحشتناک مصیبت" نوم ورکړ، نه د ډله ییزې وژنې یا توکمیزې پاکونې.
۴- دغه تړون ټولې برخې رانغاړلې او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې ټولې ستونزې حل کړې، خو د ارمنستان له خوا د اذربایجان د "قره باغ" او شاوخوا سیمو د نیولو په اړه په کې یو ټکی هم نه و، او نه هم د دغو سیمو د شړل شویو اذري کډوالو ستونزې ته په کې اشاره شوې وه. په داسې حال کې چې ترکیې په ۱۹۹۳ کال کې له ارمنستان سره اړیکې د همدې لپاره پرې کړې او پولې یې ورسره وتړلې چې ارمنستان د قره باغ غره ییزه سیمه او اووه نورې سیمې نیولې وې، چې دا د اذربایجان د خاورې له ۲۰٪ څخه تر ۲۴٪ پورې جوړوي او نږدې یو میلیون اذریان ترې بې ځایه شوي وو... خو اوس ترکیه له دې هر څه تېره شوه، چې اذربایجان یې سخت په غوسه کړ او هغه یې د سترو هېوادونو (مېنسک ډلې: امریکا، روسیه او فرانسه) په منګولو کې یوازې پرېښود، چې له ۱۹۹۳ کال راهیسې د اذري-ارمني شخړې د حل لپاره کار کوي.
۵- روسیې د اذربایجان پر وړاندې د ارمنستان د تېري پر مهال د ارمنیانو ملاتړ وکړ، خو د ترکیې او ایران واکمنانو د یوه مسلمان هېواد په توګه د اذربایجان مرسته ونه کړه! که د ارمنیانو تر څنګ د روسیې لاسوهنه نه وی، او که ایران له خپل ګاونډي اذربایجان سره مرسته کړې وی، لږ تر لږه له ارمنستان سره یې اړیکې نه وی ساتلې، او که ترکیې پوځي مداخله کړې وی او اذربایجان ته یې د ارمنو تېري کوونکو او د هغوی د ملاتړو (روسانو) د پرشا تمبولو لپاره وسلې ورکړې وی، ارمنیانو به هیڅکله نه وای لیدلي چې پر اذریانو برلاسي شي، کومو چې له پنځو کلونو زیات یوازې د ارمنستان او روسیې په وړاندې مقاومت وکړ.
داسې د ترکیې او ایران واکمنانو د جګړې پر مهال مسلمان هېواد اذربایجان یوازې پرېښود او ارمنستان د روسیې په مرسته د اذربایجان ځمکې ونیولې.
۶- د ترکیې واکمنانو یوازې د جګړې پر مهال د اذربایجان په یوازې پرېښودو بسنه ونه کړه، بلکې نن هم د دغه تړون په لاسلیک کولو سره، مخکې له دې چې اذري ځمکې خپلو اصلی خاوندانو ته بېرته ورکړل شي، له هغوی سره خیانت کوي. نو د اذربایجان غبرګون د ترکیې پر وړاندې توند و او دا یې د خپلو ګټو خلاف وباله. د اذربایجان د بهرنیو چارو وزارت په یوه بیان کې وویل: "د اذربایجان له نیول شویو سیمو څخه د ارمني ځواکونو له وتلو وړاندې د ترکیې او ارمنستان ترمنځ د اړیکو عادي کول په مستقیم ډول د اذربایجان له ګټو سره په ټکر کې دي او د اذربایجان او ترکیې ترمنځ پر ژورو ریښو ولاړې ورورګلوۍ اغېز کوي." بیان زیاته کړه: "اذربایجان په دې باور دی چې د پولو پرانیستل په سیمه کې سوله او ثبات ګواښي." همدارنګه ویل شوي: "باکو له انقرې څخه تمه لري چې پر هغو ژمنو ودرېږي چې ترکي چارواکو کړې وې، چې تر هغو به پولې نه پرانیزي ترڅو چې ارمني ځواکونه له قره باغ څخه نه وي وتلي." (اې ایف پي او د ایران العالم چینل ۲۰۰۹/۱۰/۱۱)
۷- خو هغه لاملونه چې اردوغان یې د خپل نظر بدلولو ته اړ کړ او حکومت یې په زیوریخ کې دا تړون لاسلیک کړ، د امریکا امرونه وو. امریکا غواړي د دې تړون له لارې ارمنستان او اذربایجان خپل لوري ته راکاږي او د روسیې نفوذ ترې لرې کړي، ترڅو په جنوبي قفقاز کې د امریکا د نفوذ دائره پراخه شي:
لکه د ارمنستان په اړه، وروسته له هغه چې امریکا ګرجستان (چې د ارمنستان په شمال کې دی) د یوه رنګین انقلاب له لارې د روسیې له نفوذه وویست، ارمنستان ته یې سترګې ونیولې ترڅو په خپله زړه او دودیزه سیمه کې د روسیې نفوذ کمزوری کړي. د ترکیې او ارمنستان دغه تړون امریکا ته یو لوی فرصت دی چې ارمنستان له روسیې واخلي او تر خپل کنټرول لاندې یې راولي، چې دا پر روسیې د امریکا بریا ده. دا به د ترکیې له لارې په مستقیم ډول پیاوړې شي. دا خبره د امریکا د بهرنیو چارو وزیرې له زیوریخ څخه د وتلو پر مهال په خپله وینا کې څرګنده کړه، هغې وویل: "هېواد به یې په خپلو ټولو امکاناتو سره کار وکړي ترڅو د ترکیې او ارمنستان ترمنځ لاسلیک شوی پروتوکول بریالی شي." (انادولو اژانس ۲۰۰۹/۱۰/۱۱). له همدې امله به امریکایان خپل ټول وزن وکاروي ترڅو د ترکیې پارلمان دا تړون تصویب کړي، او د دوی سړی اردوغان به په خپلو ټولو اسلوبو او غولونو کار وکړي ترڅو په پارلمان کې د خپل ګوند غړي د دغه تړون تصویب ته وهڅوي. داسې ښکاري چې چارې د تړون د تصویب په لور روانې دي، ځکه په ترکیه کې د جمهوري غوښتونکي خلق ګوند له خوا کوم جدي مخالفت نه دی لیدل شوی، چې غړي یې ځانونه د ارمنیانو وروڼه بولي. د دغو دوو ګوندونو په رایو سره به دا تړون په پارلمان کې تصویب شي. د ارمنستان له لوري هم کوم جدي مخالفت نشته، ځکه له میاشتو راهیسې ورته زمینه برابرېده او دا د اذربایجان له ځمکو څخه د ارمنیانو له وتلو سره نه و تړل شوی، نو هلته به یې تصویب هم اسانه وي...
او لکه د اذربایجان په اړه، هغه د روسیې او امریکا ترمنځ په اړیکو کې متردد دی، ځکه دواړو هېوادونو ته یې د تېلو او ګازو په برخه کې د پانګونې دروازې پرانیستې دي. له همدې امله یې د باکو-تبلیسي-جیهان د تېلو د نللیکې غځول ومنل ترڅو مدیترانې بحیرې ته ورسېږي او امریکايي شرکتونو لکه شیورون ته یې د روسي شرکتونو ترڅنګ د پانګونې اجازه ورکړه. همدارنګه روسیې ته اجازه ورکوي چې په خپله خاوره کې پوځي اډې ولري، لکه په اذربایجان کې د روسیې د "ګابالا" اډه چې قوي راډارونه په کې نصب دي او روسان یې له ۱۹۸۴ کال راهیسې کاروي او په ۲۰۰۲ کال کې یې تړون د نورو لسو کلونو لپاره نوی شوی و. دا په اذربایجان کې د روسیې د نفوذ کچه ښيي. له روسیې سره د اذربایجان تړاو لا هم پیاوړی دی. سره له دې، روسیې مخکې امریکا ته وړاندیز کړی و چې په "ګابالا" اډه کې د روسي راډارونو ترڅنګ خپل راډارونه نصب کړي، په دې شرط چې امریکا په چک کې د خپلو راډارونو او په پولنډ کې د توغندیو له نصبولو تېره شي، او اذربایجان له دې وړاندیز سره مخالفت ونه کړ... یعنې اذربایجان هڅه کوي روسیه او امریکا دواړه راضي وساتي. خو امریکا غواړي چې نفوذ یې په اذربایجان کې په فعاله توګه شتون ولري، او د ترکیې او ارمنستان تړون یې پر اذربایجان د فشار یوه قوي وسیله ولیدله ترڅو د امریکا بشپړ نفوذ ومني، او بیا امریکا له روسیې لرې د ارمني-اذري شخړې د حل لپاره مداخله وکړي.
سره له دې چې دغه تړون اذربایجان ته یو سخت ګوزار و، چې د باکو-تبلیسي-جیهان د تېلو نللیکه کنټرولوي او د غبرګون په توګه یې د تړلو وړتیا لري، خو امریکا پر ترکیې تکیه کوي ترڅو اذربایجان مهار کړي. اذربایجان نه شي کولای له ترکیې سره د دښمنۍ حالت غوره کړي، نو جرئت نه شي کولای نللیکه وتړي یا د هغو امریکايي شرکتونو مخه ونیسي چې د تېلو او ګازو په برخه کې پانګونه کوي... یعنې امریکا د اردوغان پر هغو مکارانه او غولوونکو کړنو ډاډه ده چې له اذربایجان سره یې کوي. هغه د امریکا ګټو ته لومړیتوب ورکوي او د اذربایجان نیول شویو ځمکو او بې ځایه شویو خلکو ته هیڅ پاملرنه نه کوي. که ورته مهمه وی، نو په هغه وخت کې به یې د اذربایجان مرسته کړې وی او پوځي قوت به یې ورکړی وی، او پخپله به یې د ځمکو په بېرته اخیستلو کې برخه اخیستې وی، او حکومت به یې دا وروستی تړون نه وای لاسلیک کړی چې په هغه کې یې له اذري وروڼو سره خیانت وکړ، په داسې حال کې چې تل به یې په غټو خبرو ویل: "د ترکیې او اذربایجان ترمنځ ورورګلوي ژورې ریښې لري!"
۸- خو د ۲۰۰۹/۱۰/۱۱ نېټه د اردوغان څرګندونه، چې د تړون له لاسلیک وروسته یې وکړه او ویې ویل: "که ارمنستان د اذربایجان له نیول شویو ځمکو ونه وځي، ترکیه به مثبت دریځ غوره نه کړي"، دا یو ښکاره درواغ، تېرایستنه او د خلکو غولول دي. ایا یو عقل لرونکی به دا ومني چې د اردوغان حکومت دا ټول تړونونه له ارمنیانو سره د امریکا تر څارنې او د نړیوالو په شتون کې لاسلیک کړي، او بیا دې اردوغان ووایي چې ترکیه به مثبت دریځ نه لري او د اړیکو عادي کول به اسانه نه وي؟ دا یوازې په ترکیه کې د عامه افکارو د غولولو او د هغو اذریانو د تېرایستلو هڅه ده چې د هغه پر درواغجنو ژمنو پوه شوي دي!
دا څرګندونې او د دې په څېر نورې خبرې یوازې د وخت تېرول او لفظي لوبې دي چې ډېر دوام نه شي کولای!