Mfululizo wa Majibu ya Mwanachuoni Mheshimiwa Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa Maswali ya Wageni kwenye Ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi"
Jibu la Swali
Kwa Abdallah Fakir
Swali:
Sheikh wetu mpendwa, Mwenyezi Mungu akuhifadhi na ajaalie ushindi upatikane kupitia mikono yako, Assalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.
Nina swali katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah Juzuu ya Tatu, mada ya "Kugongana kwa kile kinachovuruga ufahamu" (Ta’arudu ma yukhillu bil-fahm):
Wakati wa kusema kuwa dalili za kunukuliwa (Adillah Sam’iyyah) hazitoi uhakika (Yaqin) isipokuwa baada ya masharti kumi..., nini maana ya "kubadilika kwa I'rab, Tasrif (mnyambuliko), na Al-Mu'aridh al-'Aqli (pinzani wa kiakili)"?
Tafadhali nisaidie na mifano kuhusu "pinzani wa kiakili".
Jazakumullahu Khayran.
Ndugu yenu Abu Muhammad / Austria
Jibu:
Wa Alaikum Assalam Warahmatullahi Wabarakatuh,
Kwanza: Ili kuweka wazi uhalisia wa kile unachouliza, nitanukuu yale yaliyokuja katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah Juzuu ya Tatu kuhusiana na jambo hili katika mlango wa "Kugongana kwa kile kinachovuruga ufahamu":
[Uvurugaji unaotokea katika kufahamu makusudio ya mzungumzaji unatokana na uwezekano tano, nazo ni: Al-Ishtirak (neno moja kuwa na maana nyingi), An-Naql (uhamisho wa maana), Al-Majaz (sitiari), Al-Idhmar (makadirio/ufichaji wa neno), na At-Takhsis (uhusishaji/ubainishaji); kwa sababu ikiwa uwezekano wa Ishtirak na Naql utatoweka, neno litakuwa limewekwa kwa ajili ya maana moja. Na ikiwa uwezekano wa Majaz na Idhmar utatoweka, maana yake ni kwamba makusudio ya neno ni yale yaliyowekewa kiasili. Na ikiwa uwezekano wa Takhsis utatoweka, makusudio ya neno yatakuwa ni yote yaliyowekewa. Hapo basi, hakutabaki uvurugaji katika ufahamu, na makusudio ya dalili za kunukuliwa yatafahamika. Hii ni kwa upande wa dhana yenye nguvu (Ghalabat ad-Dhann); kwa sababu inatosha katika kutoa hukumu ya kisheria. Yaani, ikiwa uwezekano huu tano utatoweka, hakuna kitakachovuruga dhana, na hukumu ya kisheria itafahamika.
Ama kwa kutovurugwa kwa uhakika (Yaqin), ambao ni lazima kwa ajili ya itikadi (Aqaid), haitoshi tu kukanusha uwezekano huu tano pekee. Yaani, kutoa ushahidi kwa dalili ya kunukuliwa kwenye itikadi ili kutoa uhakika, haitoshi kukanusha uwezekano huu pekee, bali ni lazima kuwe na mambo mengine pamoja nayo. Kwani dalili za kunukuliwa hazitoi uhakika isipokuwa baada ya masharti kumi: nazo ni hizi tano, na kutokuwepo kwa An-Naskh (ufutaji), At-Taqdim wa At-Ta'khir (utangulizi na ucheleweshaji), mabadiliko ya I'rab, At-Tasrif (mnyambuliko), na Al-Mu'aridh al-'Aqli (pinzani wa kiakili). Ikiwa haya kumi yatatoweka, hakutabaki kinachovuruga uhakika, na dalili ya kunukuliwa hapo itatoa uhakika na inaweza kutumiwa kama ushahidi katika itikadi, na kwa kipaumbele zaidi katika hukumu ya kisheria. Hapo dalah wake (uonyeshaji maana) unakuwa ni wa yakini, na kuongezea hapo lazima kuthibiti kwake pia kuwe ni kwa yakini.] Mwisho wa nukuu kutoka kitabu cha Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah Juzuu ya Tatu.
Pili: Niliwahi kujibu swali linalofanana na lako mnamo 27/02/2010, na kwa faida zaidi, ninakunukulia jibu langu hilo ambapo kuna jibu la swali lako na ziada:
[... Baadhi ya wataalamu wa lugha wanatofautisha kati ya Idhmar na Majaz. Wanafanya Majaz kuwa ni kudhihiri kwa neno lakini kwa maana isiyo ya kiasili, kama vile:
إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْراً
"Hakika mimi nimejiona nikikamua divai." (QS Yusuf [12]: 36)
Hapa neno "divai" limetajwa lakini makusudio ni zabibu, na si maana ya kiasili ya divai ambayo ni zabibu iliyokamuliwa na kuchachuka.
Na mfano wa:
يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ
"Wanakata vidole vyao masikioni mwao." (QS Al-Baqarah [2]: 19)
Hapa neno "vidole" limetajwa, lakini makusudio ni ncha za vidole na si maana ya kiasili ya neno vidole ambayo inajumuisha kidole kizima. Hivyo, Majaz kwao ni neno lililotamkwa lakini kwa maana isiyo ya kiasili.
Ama Idhmar, ni pale neno linalotoa maana ya kiasili linapofutwa (kufichwa), na kudhihiri kwa kimoja miongoni mwa vinavyofungamana nalo ili kutoa maana isiyo ya kiasili, kama vile:
وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ
"Na iulize kijiji." (QS Yusuf [12]: 82)
Neno lililofutwa ni "watu wa" (Ahl), nalo ndilo linatoa maana ya kiasili. Ama neno lililotajwa "kijiji" ni lenye kufungamana nalo na ndilo linatoa maana isiyo ya kiasili, kwani swali haliulizwi kwa kijiji (majengo) bali kwa watu wake. Hivyo wanafanya Idhmar kuwa tofauti na Majaz kwa mzingatio huu.
Lakini maoni yenye nguvu ni kuwa yote ni kitu kimoja, kwa sababu kutumia neno katika maana isiyo ya kiasili ndio Majaz. Hivyo basi, iwe umekadiria neno lililofutwa kama katika ﴿وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ﴾ au hukulidhania kama ﴿أَعْصِرُ خَمْراً﴾ na ﴿أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ﴾, neno lililodhihiri halikutumika katika maana yake ya kiasili. Kijiji (majengo yake) hakiulizwi bali watu wake ndio wanaulizwa, na divai haikamuliwi bali zabibu ndiyo hukamuliwa, na vidole (vyote) haviingii masikioni bali kinachoingia ni ncha zake.
Hii ndiyo mada yenyewe.
Ama kwa nini tumezitaja kuwa tano na si nne, pamoja na kwamba tunaweka Idhmar katika mlango wa Majaz na tunaona kuwa ni wa mlango mmoja? Ni kwa sababu utafiti ni kuhusu "kile kinachovuruga ufahamu", na kila jambo linapokuwa na usahihi zaidi na ufafanuzi zaidi, linakuwa mbali zaidi na kuvuruga ufahamu. Hivyo utofautishaji wa Idhmar na Majaz, kati ya kufutwa kwa neno na kutofutwa, unaleta usahihi zaidi na uwazi zaidi.
Ama kuhusu tano zinazopaswa kupatikana ili kutoa uhakika, jambo ni kama ifuatavyo:
Maadamu kinachohitajika kutoka kwenye dalili ya kunukuliwa ni uhakika (Yaqin), basi ni lazima iwe na dalah ya kukata (ya mkato) – na bila shaka iwe imethibiti kwa kukata (Qat’i ath-Thubut), isipokuwa utafiti hapa ni katika kufahamu makusudio ya mzungumzaji hivyo unahusiana na dalah. Na ili dalah iwe ya kukata, ni lazima dalili ya kunukuliwa isiwe na uwezekano wa kutiliwa shaka. Ikiwa andiko lina uwezekano wa kufutwa (Naskh), basi huwezi kuchukua dalah ya kukata kutoka humo kabla ya kuhakikisha kuwa halikufutwa. Na vivyo hivyo ikiwa ndani yake mna utangulizi na ucheleweshaji, au mabadiliko katika I'rab, au mnyambuliko (Tasrif), au lina pinzani wa kiakili (Mu’aridh ‘Aqli).
Mifano ya hayo ni:
1- Ufutaji (Naskh): Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّاسِولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
"Enyi mlioamini! Mnaposema siri na Mtume, basi tangulizeni sadaka kabla ya mazungumzo yenu ya siri. Hayo ni kheri kwenu na ni usafi zaidi. Na ikiwa hamkupata, basi Mwenyezi Mungu ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu." (QS Al-Mujadilah [58]: 12)
Je, unaweza kuchukua kutoka hapo hukumu ya mazungumzo ya siri ikiwa hujathibitisha kuwa ufutaji haupo? Jibu liko wazi kwa sababu aya hii imefutwa (hukumu yake haifanyiwi kazi tena).
2- Utangulizi na Ucheleweshaji (At-Taqdim wa At-Ta'khir): Mwenyezi Mungu (swt) anasema katika aya ya 142 ya Surah Al-Baqarah:
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
"Wapumbavu miongoni mwa watu watasema: ‘Ni nini kilichowageuza kutoka kibla chao walichokuwa wakikielekea?’ Sema: ‘Mashariki na Magharibi ni za Mwenyezi Mungu. Humuongoza amtakaye kwenye njia iliyonyooka.’" (QS Al-Baqarah [2]: 142)
Na anasema (swt) katika aya ya 144:
قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ...
"Hakika tunaona kugeuka-geuka kwa uso wako mbinguni. Basi tutakuelekeza kwenye kibla ukipendacho. Basi elekeza uso wako upande wa Msikiti Mtukufu (Al-Masjid al-Haram)..." (QS Al-Baqarah [2]: 144)
Ni wazi kuwa kuna utangulizi na ucheleweshaji. Kwanza ni kauli yake (swt) ﴿فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا﴾, na baada ya Allah kumuelekeza upande wa Masjid Al-Haram, wapumbavu miongoni mwa watu wakasema ﴿مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ﴾. Hivyo ukisikia aya ya kwanza na hukuuona utangulizi na ucheleweshaji, itakuwa vigumu kwako kufahamu maana ya maneno. Je, wapumbavu watasemaje "Ni nini kilichowageuza" kabla ya wewe kusikia aya inayofuata inayosema "Basi tutakuelekeza kwenye kibla ukipendacho"? Hivyo, ikiwa hakutokanushwa utangulizi na ucheleweshaji katika andiko, huwezi kufahamu makusudio.
3- Mabadiliko ya I'rab: Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ...
"Na hakuna anayejua tafsiri yake isipokuwa Mwenyezi Mungu. Na wale waliobobea katika elimu husema: ‘Tumekiamini...’" (QS Ali Imran [3]: 7)
Tofauti ya I’rab kati ya kuwa Waw (na) ni ya kuunganisha au ni ya kuanzia sentensi mpya inafanya maana iwe tofauti, na hili limefafanuliwa katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah Juzuu ya Tatu.
4- Mnyambuliko (Tasrif): Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ
"Akasema: ‘Basi twaa ndege wanne na uwakusanye kwako...’" (QS Al-Baqarah [2]: 260)
Hapa neno "صُرهن", asili yake ni ima kutokana na صار يصور, au صار يصير. Hivyo, limesomwa "فصُرهن" kwa dhammah kwa mujibu wa Hafs, na limesomwa "فصِرهن" kwa kasrah kwa mujibu wa Hamzah, na zote mbili ni Mutawatir. Ikiwa hujui namna ya kushughulika na mnyambuliko (Tasrif), huwezi kuifahamu aya kwa sababu neno hapa lina mnyambuliko tofauti. Lakini unapoujua mnyambuliko unafahamu makusudio, basi unasema:
(فصرهنّ) kwa dhammah ina maana ya kuwakusanya au kuwainamisha.
Na kwa kasrah ina maana ya kuwakata kama alivyosema Al-Farra.
Na kwa kuwa visomo vyote viwili ni Mutawatir na maana ni moja, basi maana imara kati ya visomo viwili ni "kuwakata", na maana ya "فصُرهن" hapa ni: wachinje na uwakate vipande vipande.
5- Pinzani wa Kiakili (Mu'aridh al-'Aqli): Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ
"Huyo ndiye Allah, Mola wenu, Muumba wa kila kitu." (QS Ghafir [40]: 62)
Hakika "kila kitu" (kullu shay) ni tamko la ujumla. Ikiwa hutaelewa kuwa hili limehusishwa (mukhassas) kwa akili kwamba halimjumuishi Mwenyezi Mungu (swt), basi hutaelewa kile kinachohitajika. Kwa sababu Mwenyezi Mungu (swt) ndiye Muumba na hayumo miongoni mwa viumbe, yaani hayumo miongoni mwa "kila kitu" katika aya hii. Na upinzani huu ambao umepelekea Takhsis (uhusishaji) ni upinzani wa kiakili. Hivyo ikiwa andiko lina pinzani wa kiakili, hutaweza kuelewa maana ya andiko bila kufahamu suala hili.
Muhtasari: Kwamba wewe hufikii makusudio ya mzungumzaji kwa yakini isipokuwa uondoe uwezekano wa ufutaji (Naskh), mabadiliko ya I'rab, utangulizi na ucheleweshaji, mnyambuliko (Tasrif), na pinzani wa kiakili. Kwa maneno mengine, ukikutana na andiko, hutaweza kufahamu makusudio kutoka kwa maneno ya andiko pekee isipokuwa yakiondoka hayo tano (na bila shaka na yale tano yaliyotangulia). Ikiwa hayakuondoka, huwezi kufahamu makusudio ya maneno ya andiko pekee isipokuwa kwa kuyaunganisha na mambo yanayofungamana nayo kutoka katika hayo tano yaliyotajwa.
Kwa maelezo ya wazi zaidi:
- Ukikutana na andiko na kukawa hakuna ufutaji, basi unafahamu makusudio kutokana na maneno yake pekee. Lakini ikiwa ufutaji upo, huwezi kufahamu makusudio ya andiko pekee mpaka uliunganishe na andiko lenye kufuta (Nasikh).
- Ukikutana na andiko na kukawa hakuna utangulizi na ucheleweshaji, basi unafahamu makusudio kutokana na maneno yake pekee. Lakini ikiwa upo, huwezi kufahamu makusudio ya andiko pekee mpaka urejeshe utangulizi na ucheleweshaji katika asili yake.
- Ukikutana na andiko na kukawa hakuna mabadiliko ya I'rab, basi unafahamu makusudio kutokana na maneno yake pekee. Lakini ikiwa yapo, huwezi kufahamu makusudio ya andiko pekee mpaka utatue utata wa I'rab.
- Ukikutana na andiko na kukawa hakuna mabadiliko ya mnyambuliko (Tasrif), basi unafahamu makusudio kutokana na maneno yake pekee. Lakini ikiwa yapo, huwezi kufahamu makusudio ya andiko pekee mpaka utatue utata wa mnyambuliko.
- Ukikutana na andiko na kukawa hakuna pinzani wa kiakili, basi unafahamu makusudio kutokana na maneno yake pekee. Lakini ikiwa upo, huwezi kufahamu makusudio ya andiko pekee mpaka utatue utata wa pinzani wa kiakili.
Muhtasari wa Muhtasari: Yale yaliyokuja katika kitabu chetu katika mlango wa kile kinachovuruga ufahamu: "... Kwani dalili za kunukuliwa hazitoi uhakika isipokuwa baada ya masharti kumi: nazo ni hizi tano, na kutokuwepo kwa ufutaji, utangulizi na ucheleweshaji, mabadiliko ya I'rab, mnyambuliko, na pinzani wa kiakili..." yako katika nafasi yake sahihi kwa upande wa kutoa uhakika.. 27/02/2010.] Mwisho.
Natumai kuwa jambo hili limekuwa wazi kwako.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah
23 Muharram Al-Haram 1445 H Inayoambatana na 10/08/2023 M
Link ya jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir (Mwenyezi Mungu amuhifadhi) kwenye Facebook