پوښتنه:
د لواګانو او رایو موضوع د «حکم نظام» (منل شوې نسخه) په ۱۵۸ مخ او د «شخصيه» په ۲ ټوک (منل شوې نسخه) په ۱۸۳ مخ کې شتون لري، خو هلته یو څه ابهام لیدل کېږي، ځکه په کې داسې راغلي دي:
۱- (لوا ته علم هم ویل کېږي او دا د لښکر د امیر د ځای نښه ده... رایه بیا هغه علم دی چې لښکر ته ورکول کېږي... لښکر ډېرې رایې لري، په داسې حال کې چې لوا یې یوازې یوه وي)؛ دا څنګه کېدای شي؟
۲- (لوا د لښکر امیر (یا د پوځ قومندان، لکه څنګه چې بل ځای کې راغلي) ته تړل کېږي، او رایه د جګړې پر مهال د معرکې له قومندان سره کارول کېږي)، نو د هغه څه ترمنځ چې د لښکر قومندان ته تړل کېږي او هغه څه چې د معرکې قومندان ته ورکول کېږي، څه توپیر دی؟
۳- (لوا په دارالخلافه کې د خلیفه پر ماڼۍ پورته کېږي، او رایې د دولت پر ټولو ادارو، دفترونو او بنسټونو پورته کېږي)؛ ایا دارالخلافه د دولت له بنسټونو څخه نه ده؟
۴- (لوا هغه څه دي چې د نېزې په سر پورې تړل کېږي او پر هغې تاوېږي؛ ویل شوي چې د دې لپاره ورته لوا ویل کېږي چې د لویوالي له امله تاوېږي او یوازې د اړتیا پر مهال خلاصېږي. خو رایه د نېزې په سر پورې تړل کېږي او داسې پرېښودل کېږي چې باد یې ورپوي)؛ نو که لوا باد نه ورپوي، بلکې یوازې رایه باد ورپوي، نو لوا به څنګه پر دارالخلافه او د لښکر د مشر پر مقر پورته کېږي؟
هیله ده دا موضوعات روښانه کړئ، په ځانګړې توګه دا چې لوا او رایه د دولت ځانګړې نښې دي او دا ډېره مهمه ده چې پرته له کوم ابهام څخه روښانه وي. الله سبحانه وتعالی دې تاسو ته برکت درکړي.
ځواب:
که چېرې په دواړو کتابونو کې ذکر شویو مطالبو ته په ځیر سره وکتل شي او ټول یو له بل سره وتړل شي، نو هیڅ ابهام نه پاتې کېږي:
۱- د لغوي پلوه لوا او رایې دواړو ته "علم" (بېرغ/نښه) ویل کېږي. په القاموس المحیط کې د (رَوِيَ) په ماده کې راغلي: (...والراية العلم ج رايات...). او د (لَوِيَ) په ماده کې راغلي: (...واللواء بالمد العلم ج ألوية...).
بیا شرع د کارونې له پلوه هر یو ته په لاندې ډول شرعي معنا ورکړې ده:
لوا سپینه وي او پر هغې "لا إله إلا الله محمد رسول الله" په توره لیکنه لیکل شوې وي، دا د لښکر امیر یا د پوځ قومندان ته تړل کېږي. دا د هغه د ځای نښه وي او چېرته چې هغه وي، دا هم هلته وي. د لښکر امیر ته د لوا د تړلو دلیل دا دی: "نبي صلی الله علیه وسلم د مکې د فتحې په ورځ مکې ته ننوت او لوا یې سپینه وه" (ابن ماجه له جابر څخه روایت کړی). او د انس رضي الله عنه څخه په نسایي کې روایت دی: "کله چې هغه صلی الله علیه وسلم اسامه بن زید پر لښکر امیر وټاکه ترڅو له روم سره جګړه وکړي، نو لوا یې په خپل مبارک لاس ورته وتړله."
رایه توره وي او پر هغې "لا إله إلا الله محمد رسول الله" په سپینه لیکنه لیکل شوې وي، دا د لښکر د فرقو له قومندانانو (کنډکونو، ټولیو او نورو پوځي واحدونو) سره وي. دلیل یې دا دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم په خیبر کې د لښکر مشر و او ویې فرمايل:
لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ
"سبا به زه رایه (جنډه) داسې سړي ته ورکړم چې هغه له الله او د هغه له رسول سره مینه لري، او الله او د هغه رسول له هغه سره مینه لري." (متفق علیه)
هغه مهال علي کرم الله وجهه په لښکر کې د یوې فرقې یا کنډک قومندان ګڼل کېده. همدارنګه د حارث بن حسان البکري په حدیث کې راغلي: "موږ مدینې ته راغلو، رسول الله صلی الله علیه وسلم پر منبر و، بلال د هغه مخې ته ولاړ و او توره یې په غاړه کې وه... ما وپوښتل: دا تورې رایې (جنډې) څه دي؟ هغوی وویل: دا عمرو بن العاص دی چې له غزا څخه راستون شوی." نو د "تورې رایې وې" معنا دا ده چې له لښکر سره ډېرې رایې وې، په داسې حال کې چې امیر یې یو و چې هغه عمرو بن العاص و؛ دا پدې معنا ده چې رایې د کنډکونو او واحدونو له مشرانو سره وې.
له همدې امله لوا د لښکر امیر ته تړل کېږي او رایې د لښکر له پاتې برخو، فرقو او کنډکونو سره وي. په دې توګه په یو لښکر کې لوا یوه وي او رایې ډېرې وي.
پدې اساس، لوا یوازې د لښکر د امیر نښه ده او رایې بیا د سرتېرو نښې دي.
۲- لوا د لښکر امیر ته تړل کېږي او دا د هغه د مقر (مرکز) نښه ده، یعنې د لښکر د امیر له مرکز سره مل وي. خو په جګړه کې، د معرکې قومندان که هغه په خپله د لښکر امیر وي او که د هغه له لوري ټاکل شوی بل قومندان وي، هغه ته رایه ورکول کېږي چې د جګړې په ډګر کې یې د قتال پر مهال له ځان سره ولري؛ ځکه خو ورته ام الحرب (د جګړې مور) ویل کېږي، ځکه چې په میدان کې د معرکې له قومندان سره وړل کېږي.
له همدې امله د جګړې پر مهال له هر قومندان سره یوه رایه وي، او دا په هغه وخت کې یو منل شوی کار و؛ د رایې اوچت پاتې کېدل د قومندان د ثبات او ځواک نښه وه. دا یو اداري نظم دی چې د لښکرو د جګړې د عرف مطابق پرې عمل کېږي.
رسول الله صلی الله علیه وسلم د زید، جعفر او ابن رواحه د شهادت خبر خلکو ته تر رسېدو مخکې ورکړ او ویې فرمايل:
أَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَ جَعْفَرٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَأُصِيبَ
"رایه زید واخیسته او شهید شو، بیا جعفر واخیسته او شهید شو، بیا ابن رواحه واخیسته او شهید شو."
همدارنګه د جګړې پر مهال که خلیفه پخپله په میدان کې د لښکر قومندان وي، نو د رایې ترڅنګ د لوا پورته کول هم جواز لري. د ابن هشام په سیرت کې د بدر د غزا په اړه راغلي چې لوا او رایه دواړه په معرکه کې موجودې وې.
خو د سولې پر مهال یا د جګړې له پای ته رسېدو وروسته، رایې په لښکر کې خپرې وي چې د لښکر فرقې، کنډکونه، ټولګي او واحدونه یې پورته کوي... لکه څنګه چې د عمرو بن العاص د لښکر په اړه د حارث بن حسان البکري په حدیث کې راغلي دي.
۳- خلیفه په اسلام کې د پوځ عمومي قومندان دی؛ ځکه خو د شرع له مخې د هغه پر مقر یعنې دارالخلافه لوا پورته کېږي، ځکه لوا د لښکر امیر ته تړل کېږي. همدارنګه پر دارالخلافه د (اداري پلوه) د رایې پورته کول هم جواز لري، ځکه خلیفه د دولت د ټولو بنسټونو مشر دی.
خو د دولت پر نورو دستګاوو، بنسټونو او ادارو یوازې رایه پورته کېږي نه لوا؛ ځکه چې لوا یوازې د لښکر د قومندان لپاره ځانګړې ده ترڅو د هغه ځای معلوم وي.
۴- لوا د نېزې په سر پورې تړل کېږي او پر هغې تاوېږي، او د لښکرو د شمېر له مخې د لښکرو قومندانانو ته ورکول کېږي؛ مثلاً د لومړي، دویم او درېیم لښکر قومندان ته... یا د شام، عراق او فلسطین د لښکرو قومندانانو ته... یا د حلب، حمص او بیروت د لښکرو قومندانانو ته... او داسې نور د لښکرو د نومونو مطابق.
اصل دا دی چې لوا باید پر نېزه تاو شوې وي او یوازې د اړتیا پر مهال خلاصره شي. د بېلګې په توګه: پر دارالخلافه باندې د دغه ځای د اهمیت له امله خپرېږي (خلاصېږي)، او همدارنګه د سولې پر مهال د لښکرو د قومندانانو پر مقرونو باندې خپرېږي ترڅو امت د خپل پوځ د لواګانو عظمت وګوري. خو که دا اړتیا له امنیتي اړخ سره په ټکر کې وي، لکه دا وېره چې دښمن به د پوځي قومندانانو مرکزونه وپېژني، نو لوا بېرته خپل اصل ته ګرځي چې نه خپرېږي او تاو شوې پاتې کېږي.
خو رایه بیا داسې پرېښودل کېږي چې باد یې ورپوي، لکه د اوسني وخت بېرغونه؛ ځکه خو د دولت پر ادارو لګول کېږي.
پایله دا چې:
لومړی: د لښکر په اړه:
۱- د جګړې پر مهال، لوا د لښکر د امیر له مقر سره وي، او اصل دا دی چې خپره نشي بلکې پر نېزه تاو شوې پاتې شي، خو د امنیتي اړخ له ارزونې وروسته خپرېدلای هم شي. او د جګړې په میدان کې د معرکې له قومندان سره رایه وي، او که خلیفه په میدان کې وي نو د لوا وړل هم جواز لري.
۲- د سولې پر مهال، لوا د لښکرو قومندانانو ته تړل کېږي او پر نېزه تاوېږي، او د لښکرو د قومندانانو پر مرکزونو خپرېدلی هم شي. او رایې په لښکر کې د فرقو، کنډکونو، ټولیو او نورو واحدونو سره وېشل شوې وي، او کېدای شي هر کنډک یا فرقه د خپل ځانګړي پېژندګلوۍ لپاره (اداري پلوه) ځانګړې نښه ولري چې له رایې سره یوځای پورته کېږي.
دویم: د دولتي ادارو، بنسټونو او امنیتي دفترونو په اړه: پر دغو ټولو یوازې رایه پورته کېږي، پرته له دارالخلافه څخه چې پر هغې لوا پورته کېږي ځکه خلیفه د لښکر قومندان دی، او د لوا سره یوځای د رایې پورته کول هم (د اداري پلوه) جواز لري ځکه دارالخلافه د دولت د بنسټونو سر دی. شخصي بنسټونه او عادي خلک هم کولی شي رایه له ځان سره ولري او پر خپلو ودانیو او کورونو یې پورته کړي، په ځانګړې توګه د اخترونو، بریاوو او ورته نورو مناسبتونو پر مهال.
هیله ده چې دا وضاحت د دې موضوع په اړه د هر ډول ابهام د لیرې کولو لپاره بسنه وکړي.
۱۴ جمادى الأولى ۱۴۲۵هـ ۰۳/۰۷/۲۰۰۴م