د جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته، د حزب التحریر امیر، د هغه د فیسبوک پاڼې «فقهي» د لیدونکو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ
د پوښتني ځواب
اصلي دلالت او تابع دلالت
Yeni Camii ته
پوښتنه:
په الإسلامي شخصیت لومړي ټوک ۳۰۷ مخ کې راغلي چې دلالتونه په اصلي او تابع دلالت ویشل کېږي... خو په الإسلامي شخصیت درېیم ټوک ۱۲۹ مخ کې راغلي چې دلالتونه په منطوق او مفهوم ویشل کېږي او منطوق په دوه ډوله دی (مطابقت او تضمن)، او مفهوم یعني د التزام دلالت بیا څو ډوله دی چې یو یې د اشارې دلالت (دلالة الإشارة) دی. د اشارې دلالت د بیان پر مهال، هغه مثالونه راوړل شوي چې په لومړي ټوک کې د ځینو په اند د تابع دلالت لپاره د مثال په توګه ذکر شوي وو. دې کار د هغو ویشونو په اړه چې په لومړي او درېیم ټوک کې راغلي، یو ډول ابهام رامنځته کړی دی... ایا اصلي دلالت هماغه منطوق او تابع دلالت مفهوم دی؟ که دا د دلالتونو ویش داسې دی چې هر یو یې په یو ځانګړي ځای کې کارول کېږي؟ او ایا د دې دلالتونو ویش په یو وخت کې شوی که په مختلفو وختونو کې؟ کور ودان.
ځواب:
۱- هغه ځای چې تاسو یې په اړه پوښتنه کړې، د الإسلامي شخصیت په لومړي ټوک کې د اصلي او تابع دلالت مانا په پوره ډول روښانه کوي. هلته د (نن ورځ د امت اړتیا مفسرینو ته) تر عنوان لاندې د ورډ فایل په ۳۰۵-۳۰۷ مخونو کې راغلي:
[خو د قرآن واقعیت د مفرداتو (ویيونو) له نظره داسې دی چې موږ پکې داسې مفردات وینو چې لغوي مانا یې حقیقت او لغوي مانا یې مجاز وي. کله د لغوي او مجازي مانا استعمال یو ځای پاتې کېږي او مراد شوې مانا په هر ترکیب کې د قرینې له مخې پېژندل کېږي. کله لغوي مانا هېره شي او یوازې مجازي مانا پاتې شي، نو هماغه مقصود وګرځي، نه لغوي مانا. همدارنګه پکې داسې مفردات وینو چې یوازې لغوي مانا پرې صادقېږي او په مجازي مانا کې نه وي کارول شوي، ځکه داسې قرینه نشته چې هغه له لغوي مانا څخه واړوي. پکې داسې مفردات هم شته چې لغوي مانا پرې صادقېږي او ترڅنګ یې نوې شرعي مانا هم لري چې نه لغوي حقیقت دی او نه لغوي مجاز، او په بېلابېلو آیتونو کې په لغوي او شرعي مانا کې کارول کېږي، او دا د آیت ترکیب دی چې ټاکي کومه مانا ترې مراد ده. یا دا چې یوازې شرعي مانا ترې مراد وي او په لغوي مانا کې نه وي کارول شوي. د بېلګې په توګه د "قرية" (کلي) کلیمه یوازې په خپله لغوي مانا کارول شوې، الله سبحانه وتعالی فرمایي:
حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا
"تر دې چې کله دواړه د یوه کلي خلکو ته ورغلل او له هغوی څخه یې خواړه وغوښتل." (سورت الکهف: ۷۷)
أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ
"موږ له دې کلي (ښار) څخه وباسه." (سورت النساء: ۷۵)
او په مجازي مانا هم کارول شوې، الله سبحانه وتعالی فرمایي:
وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا
"او له هغه کلي څخه وپوښته چې موږ پکې وو." (سورت یوسف: ۸۲)
دلته له کلي پوښتنه نه کېږي، بلکې مراد د کلي خلک دي، او دا مجازي مانا ده. الله سبحانه وتعالی فرمایي:
وَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا
"او څومره ډېر کلي وو چې د خپل رب له امر څخه یې سرغړونه وکړه." (سورت الطلاق: ۸)
دلته هم مراد د کلي خلک دي... او لکه د الله سبحانه وتعالی دا قول:
أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَى * عَبْداً إِذَا صَلَّى
"ایا هغه کس دې ولید چې بنده له لمانځه منع کوي؟" (سورت العلق: ۹-۱۰)
دلته مراد شرعي مانا (لمونځ) ده. او د الله سبحانه وتعالی دا قول:
يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ
"هغوی پر پیغمبر درود وایي." (سورت الاحزاب: ۵۶)
دلته مراد لغوي مانا ده چې دعا ده. او لکه د الله سبحانه وتعالی دا قول:
فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ
"بیا چې کله لمونځ ادا شي." (سورت الجمعه: ۱۰)
او د الله سبحانه وتعالی دا قول:
يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ
"ای زما زویه! لمونځ قائم کړه." (سورت لقمان: ۱۷)
په ټولو هغو آیتونو کې چې لمونځ ذکر شوی، یوازې په شرعي مانا کارول شوی دی.
دا د مفرداتو له پلوه و. خو د ترکیبونو له پلوه، عربي ژبه د هغو الفاظو په توګه چې پر ماناوو دلالت کوي، که موږ دا الفاظ په ترکیبونو کې وڅېړو - که هغه په ترکیب کې د یو مفرد لفظ په توګه وي او که د جملې د ترکیب د مانا له پلوه وي - نو له دوو لیدلورو بهر نه دي. یو دا چې ورته د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه وکتل شي چې په مطلق ډول پر مطلقه مانا دلالت کوي، او دا "اصلي دلالت" دی. دویم دا چې ورته د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه وکتل شي چې پر هغو ماناوو دلالت کوي چې د مطلقه الفاظو او عبارتونو خدمتګار وي، او دا "تابع دلالت" دی....
خو د دویمې برخې په اړه، چې ترکیبونه هغه الفاظ او عبارتونه وي چې د مطلقه الفاظو او عبارتونو لپاره پر خادمه (خدمتګار) ماناوو دلالت کوي؛ نو هر خبر چې په جمله کې ویل کېږي، د هغه خبر په اړه د جملې د مقصد بیان غواړي. نو جمله په داسې ډول ایښودل کېږي چې د خبر ورکوونکي، هغه چا چې په اړه یې خبر ورکول کېږي، او په خپله د خبر په پام کې نیولو سره، په هغه حال کې چې رامنځته شوی او په هغه سیاق کې چې جمله پکې راغلې، او د اسلوب په ډول کې لکه روښانتیا، پټوالی، لنډیز، تفصیل او داسې نورو کې، هماغه مقصد ادا کړي. ته د خبر په پیل کې وایې: "قام زيد" (زید ودرېد)، که چېرې پاملرنه د خبر ورکوونکي په اړه نه وي بلکې د خبر په اړه وي. که پاملرنه د هغه چا په اړه وي چې خبر یې ورکول کېږي، نو وایې: "زيد قام". د پوښتنې په ځواب کې یا هغه څه چې د پوښتنې په ځای کې وي، وایې: "إن زيداً قام". د منکر په ځواب کې وایې: "والله إن زيداً قام". او هغه چا ته چې د زید د درېدو تمه لري، وایې: "قد قام زيد"... او داسې نور هغه امور چې باید په عربي نصوصو کې په پام کې ونیول شي. قرآن کریم دا دواړه لیدلوري په پوره ډول رانغاړلي دي، نو پکې مطلق الفاظ او عبارتونه راغلي چې پر مطلقه ماناوو دلالت کوي، او پکې داسې مقید الفاظ او عبارتونه راغلي چې د بلاغت په مختلفو بڼو کې د مطلقه ماناوو خادمه ماناوې بیانوي. د خادمه ماناوو (چې تابع دلالت دی) یو له خورا ښکلي ډولونو څخه هغه آیتونه او د آیتونو برخې دي چې په قرآن کې په یوه سورت یا مختلفو سورتونو کې تکرارېږي، همدارنګه هغه کیسې او جملې چې په قرآن کې تکرارېږي، او پکې د موضوع پر سر د محمول وړاندې کول، او د سیاق مطابق په یو یا څو ډوله تاکید سره تاییدول، او انکاري استفهامونه او داسې نور، چې د تابع دلالت لوړ ډولونه پکې شامل دي. ته وینې چې یو آیت یا د آیت برخه یا جمله یا کیسه په ځینو سورتونو کې په یو سیاق راځي، په بل سورت کې په بل ډول، او په بل ځای کې په درېیم ډول... ته به داسې بیان ونه مومې چې له خپل اصلي حالت څخه اوښتی وي (لکه د مبتدا پر وړاندې د خبر وړاندې کول، د خبر تاکید کول، یا د ځینو ذکر کول پر ځای د ځینو نورو چې معمولاً ذکر کېږي، او داسې نور)، مګر دا چې د دې لپاره یو بلاغتي ټکی وي ترڅو داسې مانا رامنځته کړي چې د هغو مطلقه ماناوو خدمت وکړي کوم چې په آیت کې الفاظ او عبارتونه یې رانغاړي.] پای.
۲- لکه څنګه چې وینئ، اصلي دلالت هغه دی چې ورته د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه وکتل شي چې په مطلق ډول پر مطلقه مانا دلالت کوي، او دا اصلي دلالت دی. یعنې د ژبې د اسلوبونو لکه وړاندې کول، وروسته کول، تفصیل، لنډیز، حقیقت، مجاز او داسې نورو مطابق د الفاظو دلالت دی... په بل عبارت، دا د نص "منطوق" دی. منطوق لکه څنګه چې په الإسلامي شخصیت درېیم ټوک ۱۸۰ مخ کې راغلي: (پر حکم باندې د خطاب دلالت که له لفظ څخه وي، نو دا د منطوق دلالت دی، او که له هغې مانا څخه وي چې لفظ پرې دلالت کړی، نو دا د مفهوم دلالت دی. منطوق هغه څه دي چې لفظ پرې په پرېکنده توګه د خبرو په ځای کې دلالت کړی وي، یعنې هغه څه چې له لفظ څخه نیغ په نیغه پرته له واسطې او احتمال څخه پوهېدل کېږي... لکه د رمضان د روژې وجوب، چې د الله سبحانه وتعالی له دې قول څخه فهم کېږي:
فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ
"نو ستاسو څخه چې هر څوک په دې میاشت کې حاضر وي، هغه باید روژه ونیسي." (سورت البقره: ۱۸۵)
دا پدې مانا ده چې لفظ په خپل منطوق سره پر مانا دلالت وکړي، او دې ته لفظي دلالت (الدلالة اللفظية) ویل کېږي. هغه څه چې لفظ پرې په مطابقت یا تضمن سره دلالت وکړي، هغه منطوق دی، نه هغه چې د خبرو له سیاق څخه فهم کېږي؛ ځکه چې لفظ یوازې د دال په اعتبار په دریو برخو ویشل کېږي: مطابقت، تضمن او التزام. نو پر خپلې بشپړې مانا باندې د لفظ دلالت مطابقت دی چې له منطوق څخه دی، او پر جزوي مانا د لفظ دلالت تضمن دی چې هغه هم له منطوق څخه دی. کله چې خطاب په خپل منطوق سره پر حکم دلالت وکړي، نو لومړی پر شرعي حقیقت حمل کېږي، لکه د رسول الله ﷺ دا قول:
«لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ»
"په سفر کې روژه نیول له نېکۍ څخه نه دي." (احمد روایت کړی)
دلته پر شرعي روژې حمل کېږي نه پر لغوي؛ ځکه چې رسول الله ﷺ د شرعي چارو د بیان لپاره رالېږل شوی دی. که لفظ شرعي حقیقت نه وي، یا وي خو پرې حمل کول یې ممکن نه وي، نو پر هغه عرفي حقیقت حمل کېږي چې د هغه ﷺ په زمانه کې و؛ ځکه چې هغه فهم ته نږدې دی، او شریعت په ډېرو حکمونو لکه قسمونو کې عرف ته اعتبار ورکړی دی. که پر شرعي او عرفي حقیقت (چې د رسول الله ﷺ په زمانه کې و) یې حمل کول متعذر وي، نو پر لغوي حقیقت حمل کېږي. نو شرعي نصوص تشریعي الفاظ دي چې د اسلامي شریعت د بیان لپاره راغلي، نو د هغوی په دلالت کې اصل شرعي مانا ده، بیا عرفي مانا او بیا لغوي مانا. دا هغه مهال چې شرعي او عرفي استعمال دومره ډېر وي چې له لغوي مانا وړاندې ذهن ته راشي، که داسې نه وي نو بیا مشترک دی چې پرته له قرینې نه ترجیح نه مومي. که دا درې واړه حقیقتونه متعذر وي، نو پر مجازي مانا حمل کېږي، ترڅو خبره له بې ځایه کېدو وژغورل شي...).
۳- په دې توګه، تاسو وینئ چې اصلي دلالت هماغه د منطوق دلالت دی او دواړه د لفظ دلالت ته وایي. پر حکم باندې د خطاب دلالت که له لفظ څخه وي، نو دا د منطوق دلالت دی، او اصلي دلالت هغه دی چې ورته د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه وکتل شي چې په مطلق ډول پر مطلقه مانا دلالت کوي. تابع دلالت بیا د اصلي دلالت خادم دی چې هغه په داسې یو ښکلي اسلوب روښانه کوي چې د مانا او جوړښت ښکلا څرګندوي، یعنې دا د منطوق خادم دی چې هغه د حقیقت، مجاز، تفصیل، لنډیز، وړاندې کولو او وروسته کولو له پلوه واضح کوي... یعنې په هر هغه څه چې مانا روښانه کوي او د (بلاغت مظهر او د اعجاز ملاک) څرګندوي. دا پدې مانا ده چې تابع دلالت د منطوق یو وضاحت دی چې د هغه حکم تاییدوي او د کوم بل حکم د بیان لپاره نه دی، نو دا د اصلي دلالت (یعنې منطوق) خادم دی ترڅو د هغه مانا روښانه کړي، نه دا چې یو جلا حکم رامنځته کړي. په بل عبارت، تابع دلالت نه مفهوم دی او نه د مفهوم کوم ډول... منطوق هغه څه دي چې د لفظ له دلالت څخه فهم کېږي، خو مفهوم هغه دی چې د لفظ له مدلول یعنې د لفظ له مانا څخه فهم کېږي، لکه د الله سبحانه وتعالی دا قول:
فَلاَ تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ
"نو هغوی ته 'اف' هم مه وایه." (سورت الاسراء: ۲۳)
دلته د لفظ دلالت دا دی چې هغوی ته "اف" مه وایه او دا منطوق دی. خو د لفظ مدلول چې د "اف" ویلو ممانعت دی، ترې پوهېدل کېږي چې هغوی مه وهه. نو د پورته آیت مفهوم دا دی چې هغوی مه وهه. نو د مور او پلار د وهلو حرمت چې له دغه آیت څخه فهم کېږي، د آیت مفهوم پرې دلالت کړی دی...).
۴- د معلوماتو لپاره باید ووایو چې پر منطوق او مفهوم باندې د اصولو د علماوو له خوا په لومړنیو پېړیو کې د امام شافعي (مړ ۲-۴ هـ) له وخته تمرکز شوی، لکه څنګه چې جویني په البرهان کې ویلي، او په پنځمه هجري پېړۍ کې یې وده وکړه، په ځانګړي ډول د امام الحرمین جویني په کتاب البرهان في أصول الفقه (مړ ۴۷۸ هـ) او غزالي په خپل کتاب المستصفى (مړ ۵۰۵ هـ) کې. موږ به د هغه څه ځینې برخې ذکر کړو چې غزالي په المستصفى کې ویلي دي:
[- په ۲۵ مخ کې: [لومړی فصل: پر ماناوو باندې د الفاظو د دلالت په اړه] لومړی فن د سوابقو په اړه دی چې درې فصله لري. لومړی فصل: پر ماناوو باندې د الفاظو د دلالت په اړه او مقصود پکې په ویشونو روښانه کېږي: لومړی ویش: پر مانا باندې د لفظ دلالت په دریو بڼو کې منحصر دی چې هغه مطابقت، تضمن او التزام دي... او داسې نور.
- او په ۲۴۶ مخ کې: پنځم: مفهوم بالفظوی (مفهوم الموافقة)، لکه د پلار د وهلو حرمت چې د "اف" ویلو له ممانعت څخه فهم کېږي، نو دا د نص په څېر پرېکنده دی، که څه هم مستقیماً په لفظ پورې تړلی نه دی، او زموږ مراد په خپله لفظ نه دی بلکې د هغه دلالت دی. نو هر سمعي پرېکنده دلیل د نص په څېر دی، او مفهوم د قائلینو په نزد د منطوق په څېر دی؛ حتی که یو عام دلیل د پسونو د زکات د وجوب په اړه راشي او بیا شارع ووایي: «فِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ زَكَاةٌ» (په څرېدونکو پسونو کې زکات دی)، نو له دغه لفظ څخه په مېلو (هغه چې واښه ورته راوړل کېږي) پسونه د مفهوم له لارې د پسونو له عام نوم څخه ایستل کېږي... او داسې نور.]
بیا د اصولو علماوو لړۍ دوام وموند لکه ابن العربي (مړ ۵۴۳ هـ) په المحصول في أصول الفقه کې، رازي (مړ ۶۰۶ هـ) په المحصول کې، ابن قدامه (مړ ۶۲۰ هـ) په روضة الناظر کې، بیا آمدي (مړ ۶۳۱ هـ) په الإحكام في أصول الأحكام کې... او له هغوی وروسته نورو علماوو.
۵- بیا د دلالتونو ویش په اصلي او تابع بڼه رامنځته شو، او په دې برخه کې تر ټولو ډېر تمرکز او وضاحت امام شاطبي (مړ ۷۹۰ هـ) په خپل کتاب الموافقات کې کړی دی (لومړی ټوک، د عربي ماناوو د ډولونو او درجو باب، ۵۱-۵۲ مخونه) چې فرمایي:
[(۳) د عربي ماناوو ډولونه او درجې... د خبرو په برخه کې د عربو له دود څخه - لکه څنګه چې شاطبي یې ذکر کوي - دا ده چې عربي ژبه دوه ډوله دلالتونه لري: لومړی: د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه چې مطلق وي او پر مطلقه ماناوو دلالت کوي. دا اصلي دلالت دی، په دې کې ټولې ژبې شریکې دي، د ویونکو مقاصد همدې ته ختمېږي، په کوم ځانګړي امت پورې اړه نه لري، او دا هغه برخه ده چې نورو ژبو ته ژباړل کېدای شي، او له همدې ځایه د قرآن تفسیر او د عامو خلکو لپاره د هغه د مانا بیان سم دی.
دویم: د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه چې مقید وي او پر خادمه ماناوو دلالت کوي... دا د اصلي دلالت تابع دلالت دی. دا دلالت یوازې په عربي ژبې پورې ځانګړی دی... ("ځکه هر خبر په دې برخه کې د خبر ورکوونکي، هغه چا چې په اړه یې خبر ورکول کېږي او په خپله د خبر په پام کې نیولو سره، په هغه حال، سیاق او د اسلوب په ډول لکه روښانتیا، پټوالی، لنډیز، تفصیل، کنایه، تصریح او د هغه څه په پام کې نیولو سره چې په سیاق کې یې مقصد دی، خادمه چارو ته اړتیا لري... او داسې نور هغه امور چې حصرول یې ممکن نه دي. نو دا ډول تصرفات چې د یوې خبرې مانا ورسره بدلېږي، اصلي مقصود نه دي، بلکې د هغه له متمماتو او بشپړوونکو څخه دي")... شاطبي د دې دویم دلالت په اړه زیاتوي: ("دا هغه څه دي چې د بلاغت په علم کې ترې بحث کېږي او بلاغیان ورته 'مستتبعات التراكيب' وایي چې د نظم هغه ځانګړتیاوې دي چې د کلام مرتبه لوړوي. کله چې قرآن ته د لغوي الفاظو په توګه وګورو چې یو اصلي دلالت لري او بل تابع (چې د هغه د بلاغت مظهر او د اعجاز ملاک دی)؛ نو د ثانوي مانا په پام کې نیولو سره د هغه ژباړه ناشونې ده. زمخشري په الکشاف کې ویلي: 'د عربو په کلام کې - په ځانګړي ډول قرآن کې - د ماناوو داسې لطافتونه شته چې هیڅ ژبه یې د ادا کولو وس نه لري'. خو هغه څه چې بلې ژبې ته انتقالېدای شي، هغه اصلي مانا ده، چې بهرنۍ ژبې یې په ادا کولو کې پاتې نه راځي. دا هغه څه دي چې شاطبي د قرآن د ژباړې په مسله کې پرېکړه کړې ده...")] پای.
۶- دا د یادولو وړ ده چې دا مسله د اصولو د علماوو ترمنځ اختلافي ده؛ ځینې یې هماغه څه وایي چې موږ ذکر کړل چې تابع دلالت نوی حکم نه راوړي بلکې یوازې د اصلي دلالت وضاحت کوي. خو ځینې نور بیا تابع دلالت له مفهوم څخه ګڼي، په ځانګړي ډول د اشارې دلالت (دلالة الإشارة)، لکه د امینوارۍ لږ تر لږه موده... او داسې نور. موږ د اشارې دلالت د مفهوم د ډولونو په توګه په الإسلامي شخصیت درېیم ټوک ۱۸۶ مخ کې داسې روښانه کړی دی:
[د اشارې دلالت (دلالة الإشارة): د اشارې دلالت دا دی چې کلام د یو حکم د بیان لپاره راغلی وي، یا پر یو حکم دلالت وکړي، خو ترې یو بل حکم هم فهم شي چې د هغه د بیان لپاره نه و راغلی، که څه هم دا بل حکم له کلام څخه مقصود نه و. د کلام دلالت پر دغه حکم چې د هغه لپاره نه دی راغلی خو ترې فهم کېږي، د اشارې دلالت دی. د بېلګې په توګه د الله سبحانه وتعالی د دې دواړو قولونو د مجموعې دلالت:
وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْراً
"او د هغه د امینوارۍ او له شیدو د جلا کولو موده دیرش میاشتې ده." (سورت الاحقاف: ۱۵)
او دا قول یې:
وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ
"او د هغه له شیدو جلا کول په دوو کلونو کې دي." (سورت لقمان: ۱۴)
دا دواړه پر دې دلالت کوي چې د امینوارۍ لږ تر لږه موده شپږ میاشتې ده، که څه هم دا له لفظ څخه مقصود نه و. همدارنګه د الله سبحانه وتعالی دا قول:
فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ
"اوس نو له هغوی (خپلو میرمنو) سره نږدېوالی وکړئ." (سورت البقره: ۱۸۷)
تر سباوون پورې یې نږدېوالی په دې قول مباح کړی:
حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ
"تر هغه چې تاسو ته د فجر سپینه لیکه له تورې لیکې څخه جلا ښکاره شي." (سورت البقره: ۱۸۷)
د دې بیان مقصود و، خو ورسره دا هم لازم شول چې که چا د رمضان په شپه جماع وکړه او په داسې حال کې سهار شو چې جنب و، روژه یې نه فاسدېږي؛ ځکه څوک چې د شپې په وروستۍ برخه کې جماع وکړي، غسل یې حتماً تر ورځې پورې ځنډېږي...]
شاطبي تاییدوي چې د اصلي او تابع دلالت د علماوو په منځ کې ځینې داسې کسان شته چې دا خبره کوي، یعنې تابع دلالت هماغه د اشارې دلالت دی او هماغه مثالونه ورکوي چې موږ د اشارې لپاره ذکر کړل. هغه په الموافقات (۱۵۱/۲-۱۵۴) کې د تابع دلالت اختلاف د (پنځمې مسلې) تر عنوان لاندې داسې بیانوي:
[که ثابته شي چې کلام د مانا د دلالت له مخې دوه اعتباره لري: یو د اصلي مانا د دلالت له پلوه او بل د تبعي (تابع) مانا له پلوه چې د اصل خادم دی؛ نو واجب ده چې وکتل شي له کوم لوري حکمونه اخیستل کېږي او ایا دا یوازې په اصلي مانا پورې منحصر دی که دواړه لوري پکې شامل دي.
د اصلي مانا لوری خو هیڅ شک نشته چې په مطلق ډول د حکمونو په دلالت کې سم دی او هیڅ خلاف پکې نشته.. خو د تبعي مانا لوری، ایا صحیح ده چې د حکمونو په دلالت کې پرې اعتبار وشي پدې مانا چې ترې پر اصلي مانا سربېره نورې ماناوې هم فهم شي که نه؟ دا د بحث ځای دی او هر لوری خپل دلایل لري:
هغه څوک چې دا صحیح ګڼي، په څو لارو استدلال کوي:... دویم دا چې پر حکمونو باندې له شریعت څخه استدلال یوازې له دې امله دی چې هغه په عربي ژبه دی، نه یوازې دا چې هغه کلام دی. او دا اعتبار لومړی او دویم دواړه لوري رانغاړي.. نو د حکمونو په دلالت کې لومړي ته ځانګړتیا ورکول پرته له مخصص او ترجیح ورکوونکي څخه باطل دي...
درېیم دا چې علماوو پرې اعتبار کړی او په ډېرو ځایونو کې یې ترې حکمونه استنباط کړي دي: استدلال یې کړی چې د حیض زیاته موده پنځلس ورځې ده، د رسول الله ﷺ په دې قول: «تَمْكُثُ إحْدَاكُنَّ شَطْرَ دَهْرِهَا لَا تُصَلِّي» (ستاسو څخه یوه د خپل عمر نیمایي برخه داسې تېروي چې لمونځ نه کوي). مقصود په دین کې د کمښت خبر ورکول و نه د زیاتې مودې، خو مبالغې د دې ذکر غوښتنه وکړه.
همدارنګه د امینوارۍ د لږ تر لږه مودې (شپږ میاشتې) استنباط د الله سبحانه وتعالی له دې قول څخه:
وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْراً
د دې قول سره یوځای:
وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ
په لومړي آیت کې مقصد د دواړو چارو د مودې بیان و پرته له تفصیله، بیا په دویم کې د جلا کولو موده په قصدي ډول بیان شوه او د امینوارۍ موده یوازې پاتې شوه، چې له دې څخه شپږ میاشتې لازمې شوې.
او د الله سبحانه وتعالی په دې قول کې:
فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ
تر دې قوله پورې:
حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ
ویلي یې دي چې دا په جنابت کې د سهار کېدو پر جواز او د روژې پر صحت دلالت کوي؛ ځکه تر سباوون پورې د نږدېوالي اباحت د دې غوښتنه کوي، که څه هم دا د بیان مقصود نه و...
او منع کوونکي هم په څو لارو استدلال کوي: یو دا چې دا لوری د لومړي لپاره خادم او تابع دی، نو پر مانا یې دلالت یوازې د لومړي د تاکید، پیاوړتیا او د مانا د روښانتیا لپاره دی...
لکه څنګه چې موږ په دغه آیت کې وایو:
وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا
چې مقصود د کلي له خلکو پوښتنه ده، خو کلي ته د پوښتنې نسبت د مبالغې لپاره شوی دی... نو د کلي په لور د پوښتنې په نسبت کوم حکم نه دی رامنځته شوی...
درېیم دا چې د دې لوري تابع کېدل دا غوښتنه کوي چې ترې ترلاسه کېدونکې مانا یوازې له هماغه لوري واخیستل شي. که ترې یو جلا حکم واخیستل شي، نو دا به د هغه له خپل ځایه وتل وي او دا صحیح نه ده...
خو د حیض د مودې په اړه، موږ دا نه منو چې حدیث پرې دلالت کوي او پکې اختلاف شته، ځکه حنفي علماء وایي چې زیاته موده یې لس ورځې ده... او د امینوارۍ لږ تر لږه موده له لومړي لوري څخه اخیستل شوې نه له دویم، همدارنګه په جنابت کې د سهار کېدو مسله هم داسې ده.
او په دې برخه کې نور ټول مثالونه همداسې دي. نو حاصل دا چې پر حکمونو باندې له دویم لوري څخه استدلال نه ثابتېږي او عمل پرې قطعاً صحیح نه دی..
نو سم قول په مطلق ډول منع کول دي او الله ښه پوهېږي] یعنې شاطبي د لومړۍ ډلې نظر نه اخلي بلکې د دویمې ډلې پلوی دی، خو هغه وروسته زیاتوي:
[فصل: په مسله کې د دلایلو تعارض روښانه شو او څرګنده شوه چې د منع کوونکو لوری پیاوړی دی، نو دا غوښتنه کوي چې دویم لوری (تبعي مانا) پر کوم نوي شرعي حکم هیڅ دلالت نه لري.. خو پکې یو بل نظر پاتې دی چې ښايي پر داسې اضافي ماناوو دلالت ولري چې هغه شرعي آداب او ښه اخلاق وي چې هر سالم عقل یې مني، نو په شریعت کې به ورته اعتبار ورکړل شي او دویم لوری به په بشپړ ډول له دلالت څخه خالي نه وي...]
۷- لنډیز دا دی:
الف- اصلي دلالت هماغه منطوق دی او دواړه د لفظ دلالت ته وایي. د منطوق دلالت دا دی چې پر حکم باندې د خطاب دلالت په مستقله توګه له لفظ څخه د خبرو په ځای کې په پرېکنده ډول وي.. او اصلي دلالت هم دا دی چې ورته د داسې الفاظو او عبارتونو په توګه وکتل شي چې مطلق وي او پر مطلقه ماناوو دلالت کوي.. نو منطوق او اصلي دلالت دواړه نیغ په نیغه له لفظ څخه دلالتونه دي...
ب- تابع دلالت د منطوق خادم دی چې هغه په ښکلي اسلوب روښانه کوي، یعنې دا د منطوق خادم دی چې هغه د حقیقت، مجاز، تفصیل، لنډیز، وړاندې کولو او وروسته کولو له پلوه واضح کوي... ترڅو مانا روښانه او (د بلاغت مظهر او د اعجاز ملاک) څرګند کړي. دا پدې مانا ده چې تابع دلالت د منطوق توضیح او د هغه د حکم تاکید دی، نه د کوم بل حکم بیان. نو دا د اصلي دلالت (یعنې منطوق) خادم دی ترڅو مانا روښانه کړي، نه د جلا حکم د رامنځته کولو لپاره. په بل عبارت، تابع دلالت نه مفهوم دی او نه د مفهوم کوم ډول.. نه د اشارې دلالت دی او نه بل څه.
ج- د معلوماتو لپاره، دا مسله د اصولو د علماوو ترمنځ اختلافي ده؛ ځینې هغه څه وایي چې موږ ذکر کړل چې تابع دلالت نوی حکم نه راوړي بلکې یوازې د اصلي دلالت وضاحت کوي. خو ځینې نور بیا تابع دلالت له مفهوم څخه ګڼي په ځانګړي ډول د اشارې دلالت، لکه د حیض زیاته موده، د امینوارۍ لږ تر لږه موده او په جنابت کې سهار کېدل چې روژه نه فاسدوي... او داسې نور لکه څنګه چې پورته بیان شول. خو زموږ په نزد راجح قول هماغه دی چې پورته مو ذکر کړ.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
۰۶ شعبان ۱۴۴۴هـ مطابق ۲۰۲۳/۰۲/۲۶م
د امیر (حفظه الله) له فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک: فیسبوک