([د حزب التحریر د امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د هغو پوښتنو او ځوابونو لړۍ چې د ده د فقهي فېسبوک پاڼې له لارې ترسره شوې دي])
ناصر رضا محمد عثمان ته
پوښتنه:
السلام علیکم، زما شیخ او امیر! الله تعالی دې تاسو ته برکت درکړي او زموږ لپاره مو مبارک کړي. په یو ځواب کې دا جمله راغلې ده: "ځکه چې شریعت تعزیر مشروع کړی او د هغو د احکامو او ډولونو تفصیلات یې بیان کړي دي"، نو د دغو احکامو او ډولونو تفصیلات څه دي؟
ځواب:
ستاسو پوښتنه د هغه ځواب د متن په اړه ده چې د ۲۰۱۵/۰۱/۰۲ م نېټه خپور شوی و، چې پکې راغلي:
"خو تعزیري سزاګانې، هغه سزاګانې دي چې په هغو معصیتونو (ګناهونو) ورکول کېږي چې شریعت ورته ثابته سزا نه ده ټاکلې، بلکې د سزا ټاکل یې امام یا قاضي ته پرېښي دي... دا د طریقې له احکامو څخه دي. دا چې شریعت ورته سزا نه ده ټاکلې، دا په دې معنی نه ده چې شریعت د هغو شرعي احکامو د پلي کولو لپاره طریقه نه ده ایښې چې پر نه مراعاتولو یې تعزیري سزا ورکول کېږي؛ ځکه چې شریعت تعزیر مشروع کړی او د هغو د احکامو او ډولونو تفصیلات یې بیان کړي دي... او امام ته یې یوازې دا واک ورکړی چې د هغو سزاګانو له ډولونو څخه چې شریعت بیان کړي دي، د معصیت او ګناهګار د واقعیت سره سم مناسبه سزا غوره کړي. یعني شریعت د دې احکامو د پلي کولو څرنګوالی د هغو کسانو لپاره د سزا غوښتلو له لارې بیان کړی چې دا احکام نه پلي کوي، خو د دې سزا اندازه او ډول... دا هغه څه دي چې شریعت امام یا د هغه نایب ته پرېښي دي." (پای)
موږ په یاد شوي ځواب کې د اوږدوالي د مخنیوي لپاره تفصیل نه و ورکړی... همدارنګه ستاسو د دې پوښتنې په ځواب کې هم بشپړ تفصیل نه شي ورکول کېدای ځکه چې د تعزیر بحث خورا پراخ او لوی دی، او دا موضوع زموږ په کتاب د عقوباتو نظام (نظام العقوبات) کې په بشپړ ډول ذکر شوې ده... خو زه به یې ځینې برخې دلته یادې کړم:
۱- تعزیر له حدودو او جنایاتو سره توپیر لري؛ حدود او جنایات هغه سزاګانې دي چې د شارع (الله سبحانه وتعالی) لخوا ټاکل شوې دي، دا لازمي دي او بدلول، کمول یا زیاتول پکې جواز نه لري. خو تعزیر بیا داسې سزا ده چې په خپله نه ده ټاکل شوې او نه هم په معینه بڼه لازمي ده. همدارنګه حدود او جنایات (پرته له هغو جنایاتو چې د حق خاوند پکې بخښنه وکړي) د حاکم لخوا د بخښنې او ساقطېدو وړ نه دي، خو تعزیر بیا د بخښنې او ساقطېدو وړ دی.
۲- شریعت د تعزیري سزاګانو ډولونه چې قاضي یې ورکولای شي، د واضحو شرعي نصوصو له لارې ټاکلي دي او له هغو پرته په نورو سزاګانو ورکول جواز نه لري؛ ځکه چې سزا یو فعل دی او د جواز لپاره یې دلیل ته اړتیا ده. دا نه شي ویل کېدای چې د معینو سزاګانو د منع لپاره دلیل ته اړتیا ده؛ ځکه چې اصل دا دی چې چا ته سزا ور نه کړل شي، نو د یوې معینې سزا د ورکولو لپاره دلیل پکار دی. د دې لپاره چې اصل د سزا نشتوالی دی، عمومي دلیل د انسان پر کرامت او هغه ته د زیان نه رسولو پر بنسټ ولاړ دی، نو د یوې ځانګړې سزا پلي کول داسې دلیل ته اړتیا لري چې هغه جایز کړي. تر څو چې د یوې ځانګړې سزا پر جواز دلیل نه وي، پلي کول یې جواز نه لري.
دا هم نه شي ویل کېدای چې تعزیر حاکم ته په مطلق ډول او بې له کوم قیده سپارل شوی دی، ترڅو هر ډول سزا چې وغواړي، ورکړي یې کړي؛ ځکه چې حاکم ته یوازې د سزا د اندازې د ټاکلو واک ورکړل شوی دی، نه د بل څه. شارع په سزاګانو کې مداخله کړې او د هغو ډولونه یې ټاکلي دي، یعني د سزاګانو ډولونه یې معین کړي دي، نو قاضي په دغو سزاګانو پورې محدود دی. یعني د شارع لخوا د سزاګانو د ډولونو ټاکلو قاضي مقید کړی دی، نو هغه ته روا نه ده چې له دغو ډولونو پرته بله سزا ورکړي، خو د دغو ډولونو ترمنځ بیا د داسې سزا د غوره کولو واک لري چې د مخنیوي (زجر) لپاره یې مناسبه بولي. بنا پر دې، پر حاکم لازمه ده چې د تعزیري سزا د ورکولو پر مهال شرعي احکام مراعات کړي او یوازې هغه سزاګانې ورکړي چې شریعت راوړې دي.
۳- شریعت له ځینو سزاګانو څخه منع کړې او ځینې نورې یې جایزې کړې دي چې په تعزیري سزاګانو کې یې مراعاتول واجب دي. شریعت په اور باندې له سوځولو څخه منع کړې ده، نو په اور د سوځولو سزا جایزه نه ده. بخاري له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت کړی دی:
وَإِنَّ النَّارَ لاَ يُعَذِّبُ بِهَا إِلَّا اللَّهُ
"او یقیناً چې په اور باندې یوازې الله تعالی عذاب ورکوي."
همدارنګه بخاري له عکرمه څخه روایت کړی چې النبي ﷺ وفرمایل:
لاَ تُعَذِّبُوا بِعَذَابِ اللَّهِ
"د الله په عذاب (اور) سره چا ته عذاب مه ورکوئ." یعني په اور سوځول. او ابو داود په خپل سنن کې له ابن مسعود څخه روایت کړی چې نبي ﷺ وفرمایل:
إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَذِّبَ بِالنَّارِ إِلَّا رَبُّ النَّارِ
"یقیناً چې د اور په واسطه عذاب ورکول یوازې د اور د رب (الله سبحانه وتعالی) حق دی."
دا ټول نصوص په اور باندې د سوځولو د سزا په حرمت کې صریح دي، او هر هغه څه چې د اور په جنس کې وي او د سوځولو ځانګړتیا ولري، لکه برېښنا (برق)، هم ورسره ملحق کېږي.
۴- شریعت په تعزیر کې ځینې سزاګانې جایزې کړي دي چې له هغو پرته په نورو حکم کول جواز نه لري، او دا یې په واضح ډول بیان کړې دي، چې ځینې یې دا دي:
أ- د وژلو سزا (قتل): خلیفه ته روا ده چې په هغو لویو جرمونو کې چې په حدودو کې نه راځي، تعزیر تر قتل (وژلو) پورې ورسوي. لکه د اسلامي دولت له پیکر څخه د یوې سیمې د جلا کولو د دعوت جرم؛ لکه څنګه چې په شریف حدیث کې راغلي دي:
مَنْ أَتَاكُمْ وَأَمْرُكُمْ جَمِيعٌ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ، يُرِيدُ أَنْ يَشُقَّ عَصَاكُمْ، أَوْ يُفَرِّقَ جَمَاعَتَكُمْ، فَاقْتُلُوهُ
"که څوک تاسو ته راشي په داسې حال کې چې ستاسو چارې پر یوه سړي (خلیفه) باندې سره یو موټی وي او هغه وغواړي چې ستاسو په منځ کې درز پیدا کړي یا ستاسو ټولنه وپاشي، نو هغه ووژنئ." (مسلم له عرفجه څخه روایت کړی دی). نو ځکه خلیفه ته جایزه ده چې د داسې کس د تعزیري وژلو امر وکړي... یعني خلیفه ته روا ده چې په تعزیر کې د قتل تر حده ورسېږي.
ب- درې وهل (جلد): دا په قمچینه (سوت) او ورته نورو څیزونو وهل دي... خو په تعزیر کې وهل او درې وهل باید له لسو ضربو یا لسو درو څخه زیات نه وي، او دا په نبوي نصوصو کې په صراحت سره راغلي دي. بخاري له عبدالرحمن بن جابر څخه او هغه له هغه چا څخه روایت کړی چې له نبي ﷺ څخه یې اورېدلي دي:
لاَ عُقُوبَةَ فَوْقَ عَشْرِ ضَرَبَاتٍ إِلَّا فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ
"له لسو درو (لښتو) څخه زیاته سزا نشته، مګر د الله تعالی د حدودو څخه په یوه حد کې."
نو که د درو وهلو حکم کېږي، نو له لسو درو څخه زیاتېدل جواز نه لري...
ج- په تعزیر کې پر ځینو ګناهونو مالي جریمه (غرامت) قبلېږي؛ په دې اړه نصوص راغلي دي، له هغې جملې هغه روایت چې ابو داود په خپل سنن کې له ابو هریره څخه کړی دی، هغه وایي چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
ضَالَّةُ الْإِبِلِ الْمَكْتُومَةُ غَرَامَتُهَا وَمِثْلُهَا مَعَهَا
"پټه شوې ورکه شوې اوښه، جزا یې د هغې تاوان او د هغې په څېر بل (اوښ) ورسره دی." یعني هر څوک چې ورکه شوې اوښه له ځان سره پټه کړي او له خاوند څخه یې پټه وساتي، نو هغه به بېرته خاوند ته ورکول کېږي او پټوونکی به یې د هغې په څېر د بلې اوښې په ورکولو جریمه کېږي. همدارنګه د زکات د نه ورکوونکي تعزیر د هغه د مال د یوې برخې اخیستلو سره. دا ټول پدې دلالت کوي چې رسول الله ﷺ په تعزیر کې د مالي جریمې امر کړی دی.
د- په تعزیر کې بندي کول (حبس) جایز دي؛ شرعي بندي کول دا دي چې یو شخص په خپل ځان کې له تصرف څخه منع او ایسار کړای شي، که هغه په یو ښار کې وي، یا په کور کې، یا په جومات کې، یا په هغه زندان کې چې د سزا لپاره جوړ شوی وي او یا بل ځای کې. پر دې دلیل چې بندي کول له شرعي سزاګانو څخه دي، هغه روایت دی چې ترمذي له بهز بن حکیم څخه، هغه له خپل پلار څخه او هغه له خپل نیکه څخه کړی دی:
أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَبَسَ رَجُلًا فِي تُهْمَةٍ ثُمَّ خَلَّى عَنْهُ
"نبي ﷺ یو سړی د تور له امله بندي کړ او بیا یې خوشې کړ."
د نبي ﷺ په زمانه کې بندي کول په کور یا جومات کې وو، همدارنګه د ابوبکر رضي الله عنه په زمانه کې هم همداسې وو او د بندیانو لپاره ځانګړی ځای نه و. کله چې د عمر رضي الله عنه زمانه شوه، هغه له صفوان بن امیه څخه یو کور په څلور زره درهمه واخیست او هغه یې زندان وګرځاوه. عمر رضي الله عنه الحطیئه د هجو (بد ویلو) په خاطر بندي کړ، او صبیغ یې د الذاریات، المرسلات او النازعات په څېر سورتونو په اړه د (بې ځایه) پوښتنو له امله بندي کړ... د بند موده باید معلومه وي؛ نو په شرعي ډول د ټول عمر لپاره زنداني کول (ابد حبس) جواز نه لري، بلکې د هغه وخت موده باید وټاکل شي چې یو شخص پرې زنداني کېږي.
بند یوازې نیول او ساتل دي، نه په کار ګومارل؛ ځکه چې په کار ګومارل له بند څخه جلا شی دی. له همدې امله که یو شخص په بند محکوم شي، نو اجازه نشته چې کار پرې وشي؛ ځکه چې د "حبس" (بند) کلیمه په کار ګومارل نه رانغاړي. خو ایا د بند او کار دواړو حکم یوځای کېدای شي، که یوازې پر بند بسنه کېږي؟ ځواب دا دی چې په سزا کې د کار ګومارلو په اړه کوم شرعي نص نه دی راغلی، که هغه سخت کار وي او که غیر سخت، نو ځکه پرې سزا نه ورکول کېږي او یوازې پر بند (ساتلو) بسنه کېږي.
هـ- وعظ او نصيحت: دا پدې معنی چې قاضي ګناهګار ته د الله له عذابه د وېرولو له لارې نصيحت وکړي؛ د دې دلیل د الله تعالی دا قول دی:
وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ
"او کومې ښځې چې تاسو یې له سرکشۍ څخه وېرېږئ، نو هغوی ته وعظ او نصیحت وکړئ." (سورت نساء: ۳۴)
دا د تعزیري سزاګانو ځینې ډولونه وو چې د شریعت له لوري یې پر جواز دلیل راغلی دی، او حاکم ته روا نه ده چې په کوم ډول سزا ورکړي، مګر دا چې د هغه ډول د جواز په اړه له شریعت څخه نص راغلی وي.
هیله ده چې دا کفایت وکړي.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
د امیر د فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: فېسبوک
د امیر د ویبپاڼې څخه د ځواب لېنک: د امیر پاڼه
د امیر د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: ګوګل پلس