د پوښتنې ځواب: د اسلام راوړلو مخکې د کفارو له مالي معاملو څخه د ترلاسه شوي مال حکم

(د جلیل عالم، عطا بن خلیل ابو الرشته، د حزب التحریر امیر، د هغه د فېسبوک پاڼې «فقهي» د مینوالو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ)

د پوښتنې ځواب

د مائیکل کریسټینسن (Michael Christensen) پوښتنې ته

پوښتنه:

بارک الله فیک، زما پوښتنه د اقتصاد په اړه ده، غواړم د اسهمو (Stocks) د معاملې په اړه وضاحت ترلاسه کړم. کیسه داسې ده: کله چې زه ماشوم وم (تر ۱۰ کلنۍ کم عمر وم - نږدې ۲۰ کاله وړاندې)، مور مې زما په نوم په یو بانک کې ځینې اسهم (ونډې) واخیستې. د دغو اسهمو ارزښت لوړ شو او په ۲۰۱۵ کال کې زما مور زما په استازیتوب هغه وپلورل او پیسې یې ماته راکړې.

ما تر اوسه دا پیسې نه دي کارولې، ځکه زه نه پوهېږم چې دا زما لپاره روا دي که نه. ما ۶ کاله وړاندې اسلام قبول کړی او د اسلامي اقتصادي نظام په اړه ډېر معلومات نه لرم، خو اوس پوهېږم چې اسهم حرام دي. په دې حالت کې زما په اړه شرعي حکم څه دی؟ ځکه ماته وویل شول چې دا جزئیات په دې مسئله کې مهم دي. ایا دا ممکنه ده چې ماته یو لنډ خو مفصل اسلامي ځواب راکړئ چې دا پیسې له ځان سره وساتم او که یې وغورځوم (صدقه یې کړم)؟

هیله ده چې زما په پوښتنه پوه شوي یئ، که نه نو د نورو جزئیاتو پوښتنه وکړئ، مننه.

(یادونه: ما مخکې لیکلي وو چې نه پوهېږم، مطلب مې دا و چې: پوهېږم چې اسهم حرام دي). پای.

ځواب:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،

موږ ځواب ځنډولی و تر هغه چې ستاسو د پوښتنې په اړه زموږ د استفسار ځواب راورسېد، چې په لاندې ډول دی:

۱- ستاسو د اسلام راوړلو نېټه، که څه هم نږدې وي. (سپټمبر ۲۰۱۰) ۲- د دې نېټه چې کله پوه شوئ اسهم حرام دي. (۲۰۱۵) ۳- کله چې مو خپله مور د هغو اسهمو په پلورلو موکله (وکیله) کړه چې ستاسو په نوم وو، ایا هغه مهال ستاسو مور کافره وه که مسلمانه؟ هغه هغه مهال کافره وه او اوس هم کافره ده. ۴- اسهم یې پر چا وپلورل؟ ایا پېرودونکی مسلمان و که کافر؟ اسهم بېرته بانک ته وپلورل شول، پېرودونکي یې مسلمانان نه وو.

پر همدې بنسټ، موږ ستاسو له اصلي پوښتنې او زموږ پوښتنو ته ستاسو له ځوابونو څخه لاندې ټکي درک کړل:

ستاسو غیر مسلمې مور شاوخوا شل کاله وړاندې، کله چې تاسو لا تر لسو کلونو کم عمر درلود او مسلمان نه وئ، تاسو ته ځینې اسهم په ډالۍ کې درکړل... مور مو دا اسهم په بانک کې ستاسو په نوم کېښودل... په تېرو شلو کلونو کې د هغو ارزښت له اصلي بیې څخه زیات شو... بیا تاسو نږدې شپږ کاله وړاندې یعنې په ۲۰۱۰م کال کې اسلام قبول کړ...

تاسو په ۲۰۱۵ کال کې پوه شوئ چې دا اسهم د مسلمان لپاره حرام دي... او په همدغه ۲۰۱۵ کال کې مو خپله مور وکیله کړه چې هغه درته وپلوري، ستاسو مور هغه مهال کافره وه... هغې دا اسهم ستاسو په هېواد کې یو بانک ته وپلورل چې مالکان یې کفار دي...

تاسو اوس پوښتنه کوئ چې له دغو پیسو څخه کومه برخه ستاسو لپاره حلاله ده؟

ګرانه وروره، په پیل کې زه د الله سبحانه وتعالی شکر ادا کوم چې تاسو ته یې د اسلام هدایت وکړ او مسلمان شوئ، او دا توفیق یې درکړ چې د حلالو او حرامو پابند اوسئ او پوښتنه کوئ چې څه درته حلال دي... الله تعالی دې تاسو ته برکت درکړي، او تاسو ته دې پاکه او حلاله روزي نصیب کړي، الله درسره مل شه.

د هغو اسهمو د حلالوالي په اړه ځواب په لاندې ډول دی:

۱- هغه څه چې د کفارو له مالي معاملو څخه د هغوی له اسلام راوړلو وړاندې ترلاسه شوي وي، د هغوی لپاره له اسلام راوړلو وروسته حلال دي، مګر دا چې هغه مال غصب شوی یا غلا شوی وي؛ ځکه غصب او غلا نه تر اسلام وړاندې حلال دي او نه تر اسلام وروسته. د دې ځینې دلیلونه دا دي:

الف- تر اسلام وړاندې مالي معاملې:

امام احمد په خپل مسند کې له عمرو بن العاص رضي الله عنه څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:

إِنَّ الْإِسْلَامَ يَجُبُّ مَا كَانَ قَبْلَهُ

"بېشکه اسلام هغه څه (ګناهونه او تېرې معاملې) له منځه وړي چې تر هغه وړاندې وو."

او مسلم په خپل صحیح کې له عمرو بن العاص څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:

أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الْإِسْلَامَ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ؟

"ایا ته نه پوهېدې چې اسلام هغه څه له منځه وړي چې تر هغه وړاندې وو؟"

دا احادیث پر دې دلالت کوي چې څوک چې اسلام راوړي، د هغه څه په اړه نه نیول کېږي چې تر اسلام وړاندې یې کړي وي... امام نووي په شرح صحیح مسلم کې د دغه حدیث په تشریح کې وایي: (د رسول الله صلی الله علیه وسلم دا قول چې "اسلام هغه څه هدموي چې تر هغه وړاندې وو" یعنې هغه ساقطوي او اثر یې له منځه وړي)... له همدې امله، کوم مال چې کافر تر اسلام وړاندې ګټلی وي، تر اسلام وروسته پرې نه نیول کېږي، بلکې دا د هغه خپل مال دی، که څه هم په حرامه لاره یې ګټلی وي؛ یعنې د شرعې له مخې ورته حلال مال ګڼل کېږي.

نبي کریم صلی الله علیه وسلم مسلمانان پر هغو مالونو تایید کړي وو چې هغوی په کفر کې ګټلي وو. رسول الله صلی الله علیه وسلم له هغوی څخه د اسلام راوړلو پر مهال دا نه غوښتل چې هغه مالونه وباسي چې د سود، شرابو، قمار یا د ملکیت او مال ډېرولو د هغو نورو لارو څخه یې ترلاسه کړي وو چې اسلام حرام کړي دي... بلکې هغوی یې پر هغو مالونو تاییدول چې د اسلام راوړلو پر مهال ورسره وو، خو رسول الله صلی الله علیه وسلم هغوی د اسلام له راوړلو وروسته د هغوی پر مالي معاملو حساب کاوه؛ یعنې د اسلام له شېبې څخه باید د شرعي احکامو مطابق چلند وشي؛ ځکه سود حرام دی، شراب حرام دي، قمار حرام دی... او همداسې د اسلام راوړلو وروسته د شرعي احکامو مطابق د مالي معاملو پابندي اړینه ده.

ب- مګر که مال تر اسلام وړاندې غصب شوی یا غلا شوی وي او تر اسلام وروسته ورسره موجود وي، باید خپل خاوند ته یې بېرته وسپاري. ځکه غصب شوی مال باید خپل خاوند ته ورکړل شي، غاصب مکلف دی چې غصب شوی شی خپل خاوند ته بېرته ورکړي؛ ځکه له سمره رضي الله عنه څخه روایت دی چې نبي کریم صلی الله علیه وسلم وفرمایل:

عَلَى اليَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ

"پر لاس (ذمه واري) ده هغه څه چې اخیستي یې دي، تر هغه چې بېرته یې ادا کړي."

ترمذي دا روایت کړی او حسن حدیث یې بللی دی. مسلم له وائل بن حجر رضي الله عنه څخه روایت کړی چې وایي: «زه د رسول الله صلی الله علیه وسلم سره وم چې دوه کسان د یوې ځمکې په اړه د شخړې لپاره راغلل. یوه یې وویل: اې د الله رسوله! دې سړي زما ځمکه په جاهلیت کې غصب کړې ده، دا سړی امرؤ القیس بن عابس الکندي و او مقابل لوری یې ربیعه بن عبدان و. رسول الله وفرمایل: ستا ثبوت؟ هغه وویل: ثبوت نه لرم. رسول الله وفرمایل: نو بیا د هغه قسم دی. سړي وویل: نو هغه به زما ځمکه یوسي. رسول الله وفرمایل: له دې پرته بله لاره نشته. کله چې هغه سړی قسم ته ودرېد، رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:

مَنِ اقْتَطَعَ أَرْضًا ظَالِمًا لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْـبَانُ

"چا چې په ظلم سره يوه ټوټه ځمکه غصب کړه، هغه به له الله سره په داسې حال کې مخامخ شي چې هغه ورباندې په غوسه وي."

دلته رسول الله صلی الله علیه وسلم د هغه چا د دعوې په اړه نظر وکړ چې ځمکه یې په جاهلیت کې غصب شوې وه. دا پر دې دلالت کوي چې غصب شوی مال د هغو مالونو په پرتله بل حکم لري چې یو څوک یې تر اسلام وړاندې په حرامو معاملو ترلاسه کوي. غصب شوی مال د اسلام راوړلو وروسته کافر ته نه حلالېږي، بلکې د اصلي خاوند مال پاتې کېږي او پر هغه کافر چې مسلمان شوی، واجب ده چې د شرعي احکامو مطابق هغه مال اصلي خاوند ته بېرته ورکړي.

همدا ډول غلا شوی مال هم باید بېرته ورکړل شي. امام احمد له سمره څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:

إِذَا سُرِقَ مِنَ الرَّجُلِ مَتَاعٌ، أَوْ ضَاعَ لَهُ مَتَاعٌ، فَوَجَدَهُ بِيَدِ رَجُلٍ بِعَيْنِهِ، فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ، وَيَرْجِعُ الْمُشْتَرِي عَلَى الْبَائِعِ بِالثَّمَنِ

"که له کوم سړي څخه کوم شی غلا شي، یا ترې ورک شي او هغه یې د بل سړي په لاس کې ومومي، نو دی ورته ډېر حقدار دی (چې بېرته یې واخلي) او پېرودونکی به بېرته له پلورونکي څخه خپل قیمت اخلي." دا یو صریح نص دی چې غلا شوی مال باید خپل خاوند ته بېرته ورکړل شي.

څرنګه چې هغه مال چې ستاسو مور ستاسو لپاره تر اسلام وړاندې ایښی و، یوه مالي معامله وه (نه غصب او نه غلا)، نو ځکه دا مال ستاسو د اسلام راوړلو وروسته ستاسو لپاره حلال دی.

۲- مګر ستاسو له اسلام راوړلو وروسته، که مالي معامله داسې وي چې ستا په څېر خلک پرې نه پوهېږي، نو تر هغه وخته درته حلاله ده چې پوه شوي نه یئ چې دا حرامه ده. کله چې پوه شوئ چې حرامه ده، باید سمدستي پکې له تصرف څخه ډډه وکړئ. څرنګه چې تاسو تر ۲۰۱۵ کال پورې نه پوهېدئ چې اسهم حرام دي، یعنې ستاسو له اسلام راوړلو شاوخوا پنځه کاله وروسته پوه شوئ، او اسهم له هغو مسایلو څخه دي چې ستا په څېر نوي مسلمانان پرې نه پوهېږي، نو له همدې امله دا مال له ۲۰۱۰ کال څخه (کله چې مسلمان شوئ) تر ۲۰۱۵ کال پورې (کله چې پر حرمت یې پوه شوئ) درته حلال دی. تاسو باید هغه میاشت وټاکئ چې کله په ۲۰۱۵ کال کې پوه شوئ چې اسهم حرام دي، نو تر هغې نېټې پورې دا مال درته حلال دی.

د دې دلیل چې که څوک پر یوه شرعي حکم نه پوهېږي، هغه تر پوهېدو پورې معذور ګڼل کېږي، دا دی چې: که شرعي حکم داسې وي چې د فاعِل په څېر کسان پرې نه پوهېږي، نو پر هغه عمل نه نیول کېږي او عمل یې سم ګڼل کېږي، که څه هم په حقیقت کې د شرعې له مخې باطل وي. ځکه رسول الله صلی الله علیه وسلم معویه بن الحکم ولید چې په لمانځه کې یې پرنجېدونکي ته د "یرحمک الله" ځواب ورکړ، کله چې لمونځ خلاص شو، رسول الله ورته وښودل چې خبرې لمونځ باطلوي او پرنجېدونکي ته ځواب ورکول لمونځ باطلوي، خو هغه ته یې د لمانځه د راګرځولو امر ونه کړ. مسلم په خپل صحیح کې له معویه بن الحکم السلمي څخه روایت کړی چې وایي: "کله چې ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم سره لمونځ کاوه، یو سړي پرنجی وکړ، ما ورته وویل: یَرْحَمُکَ اللهُ. خلکو راته په غوسه وکتل... کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم لمونځ خلاص کړ، زما دې مور او پلار ترې قربان وي، ما تر هغه وړاندې او وروسته تر هغه غوره ښوونکی نه دی لیدلی. پر الله قسم، نه یې زه ورټلم، نه یې ووهلم او نه یې راته کنځل وکړل، بلکې ویې فرمایل:

إِنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ، إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ

"په دې لمانځه کې د خلکو له خبرو څخه هیڅ شی نه دي روا، بلکې دا یوازې تسبيح، تکبير او د قران تلاوت دی."

دا چې خبرې لمونځ باطلوي، د داسې سړي لپاره یو ناڅرګند حکم و، نو رسول الله صلی الله علیه وسلم هغه معذور وګاڼه او لمونځ یې سم ورته حساب کړ. د اسهمو د شرکتونو (شرکات المساهمه) حرمت هم له هغو شرعي احکامو څخه دی چې ډېری مسلمانان پرې نه پوهېږي، نو ځکه پکې ناپوهي (جهل) عذر ګڼل کېږي. د هغو کسانو عمل سم دی چې پکې شریک شوي وو، که څه هم دا شرکتونه په اصل کې باطل دي؛ لکه د معویه بن الحکم لمونځ چې سم و، که څه هم هغه پکې داسې کار وکړ چې لمونځ باطلوي، خو دی نه پوهېده.

البته، دیني عالمان او مفتیان د اسهمو په اړه معذور نه دي، ځکه دا حکم پر هغوی پټ نه پاتې کېږي که چېرې د اسهمو د شرکتونو د واقعیت او شرعي دلايلو په اړه څېړنه وکړي؛ نو هغوی ته عذر نشته. خو عام مسلمانان، لکه څنګه چې مو وویل، معذور دي، او کله چې پوه شول، نو باید د شرعې مطابق له هغو اسهمو څخه ځان خلاص کړي.

۳- کله چې یو څوک د اسهمو پر شرعي حکم او د هغو پر بطلان پوه شي، نو واجب ده چې ترې ځان خلاص کړي. دا کار داسې کېږي چې یو داسې څوک وکیل کړي چې اسهم ورته روا وي (یعنې یو کافر)، ترڅو هغه یې پر نورو کفارو وپلوري، وکیل به یې بیه ترلاسه کړي او د اسهمو خاوند ته به یې ورکړي. دا بیه ورته حلاله ده ځکه مخکې نه پوهېده چې اسهم حرام دي. د دې دلیل دا دی چې کله به پر ذمي کافرانو خراج واوښت، هغوی به کله ناکله د خراج په بدل کې شراب یا خنزیر ورکول، مسلمانانو به هغه نه اخیستل، بلکې هغوی به یې وکیلول چې هغه وپلوري او بیه یې ترې واخلي. ابو عبید قاسم بن سلام له سوید بن غفله څخه روایت کړی چې بلال رضي الله عنه عمر بن الخطاب رضي الله عنه ته وویل: ستا کارګران د خراج په بدل کې شراب او خنزیر اخلي. عمر وفرمایل: (له هغوی څخه یې مه اخلئ، بلکې هغوی پخپله د هغو پر پلورلو وګمارئ او تاسو یې قیمت واخلئ). دا ځکه چې شراب او خنزیر د ذمیانو په نزد مال دی، خو د مسلمانانو لپاره مال نه دی... نو کله چې یو مال په اصل کې پر مسلمان حرام وي، خو یو شرعي سبب پیدا شي چې هغه مال د مسلمان ملکیت شي، نو جواز لري چې یو داسې څوک وکیل کړي چې هغه شی ورته روا وي، ترڅو یې پر بل داسې چا وپلوري چې هغه ورته روا بولي، او مسلمان یې بیه واخلي، دا بیه ورته حلاله ده تر هغه چې د شرعي سبب له مخې یې مالک شوی وي.

په همدې توګه، که مسلمان د اسهمو مالک وي او پر حکم یې نه پوهېږي، بیه یې ورته هغه مهال حلاله ده چې داسې څوک وکیل کړي چې هغه ورته روا بولي، لکه څنګه چې عمر رضي الله عنه د ذمیانو د شرابو او خنزیر په اړه امر کړی و.

څرنګه چې تاسو خپله مور، چې کافره ده، وکیله کړې وه چې اسهم پر کافرو بانکونو وپلوري، نو د هغو بیه درته حلاله ده؛ په دې شرط چې تاسو خپله مور په همغه نېټه وکیله کړې وي چې پر حرمت یې پوه شوي وئ. د مثال په توګه:

• که تاسو د ۲۰۱۵ کال په جنوري کې پوه شوي یئ چې اسهم حرام دي او په همغه نېټه مو مور وکیله کړې وي، نو ټوله بیه درته حلاله ده.

• خو که تاسو په جنوري ۲۰۱۵ کې پوه شوي یئ چې اسهم حرام دي او مور مو په جولای ۲۰۱۵ کې وکیله کړې وي، نو ټوله بیه درته حلاله ده مګر هغه ګټه چې اسهمو د فبروري، مارچ، اپریل، می او جون په میاشتو کې کړې ده؛ دا د پنځو میاشتو ګټه باید له ځانه لرې کړئ او د اسلام او مسلمانانو په ګټه (مصالحو) کې یې وکاروئ.

خلاصه دا چې: هغه اسهم او ګټه یې چې مور مو درته ایښي وو، درته حلال دي که چېرې مو په همغه نېټه مور د پلورلو لپاره وکیله کړې وي چې پر حرمت یې پوه شوي وئ. که د وکیلولو په وخت کې ځنډ شوی وي، مثلاً دوه یا درې میاشتې وروسته له پوهېدو، نو د دغو دوو یا دریو میاشتو ګټه درته نه حلالېږي.

په پای کې، تاسو ته سلامونه وړاندې کوم او د حلالو او حرامو په اړه ستاسو پر دې حساسیت مبارکي درکوم، تاسو ته د خیر دعا کوم، الله درسره مل شه.

ستاسو ورور عطا بن خلیل ابو الرشته

د امیر د فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: الفيسبوك

د امیر د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: غوغل بلس

د امیر د ټویټر پاڼې څخه د ځواب لېنک: تويتر

د امیر له ویبپاڼې څخه د ځواب لېنک: الأمير