پوښتنې ته ځواب

د کورونا ویروس پایلې

پوښتنه:

چین د لومړي ځل لپاره د ۲۰۲۰/۱/۴م کال په شاوخوا کې په ځانګړي ډول د ووهان په ښار کې د لسګونو کسانو د کورونا په ناروغۍ چې Covid-19 ورته ویل کېږي، د اخته کېدو خبر ورکړ؛ وروسته دغه ناروغي نږدې د نړۍ ټولو هېوادونو ته خپره شوه. ډېری هېوادونو خپلې پولې وتړلې، په تګ راتګ یې بندیزونه ولګول او حتی د جمعې او جماعت لمونځونه یې هم ودرول... دغې ناروغۍ نړیوال اقتصاد ته سخت ګوزار ورکړ او د امریکا او چین ترمنځ د تورونو تبادله پیل شوه...

نو د دې وبا سرچینه څه ده؟ پر نړیوال اقتصاد یې حقیقي اغېز تر کومه بریده دی؟ د دې لپاره سمه درملنه او حللاره څه ده؟ او آیا د دې ناروغۍ له امله د جمعې او جماعت د لمونځونو درول روا دي؟

ځواب:

د کورونا ویروس ته دا نوم له انګلیسي کلمې (Crown) څخه اخیستل شوی چې په عربي کې د تاج په مانا دی، ځکه چې د الکتروني مایکروسکوپ لاندې د هغې بڼه تاجي ښکاري. دا ویروس د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۰ کال کې د "کورونا ویرایډي" په نوم وپېژندل شو. د همدې ویروس له کورنۍ څخه په ۲۰۰۳ کال کې د چین په هانګ کانګ سیمه کې د "سارس" په نوم ویروس څرګند شو، چې ۸۴۲۲ کسان پرې اخته او ۹۱۶ تنه یې مړه کړل. په ۲۰۰۴ او ۲۰۰۵ کلونو کې یې نوې بڼې راڅرګندې شوې او په همدې ډول په راتلونکو کلونو کې په ځانګړي ډول په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۴ کلونو کې په ځینو هېوادونو کې په کمه کچه ولیدل شو. دا ویروس یو ځل بیا د ۲۰۱۹ کال د ډسمبر په لومړیو کې د چین په ووهان ښار کې راڅرګند شو چې ۹۶٪ له "سارس-۲" ویروس سره ورته والی لري، نو ځکه ورته "کورونا ۲۰۱۹" او په لنډ ډول Covid-19 وویل شول. لومړۍ ډېرې پېښې د ووهان د سمندري خوړو او حیواناتو له یوه بازار سره تړلې وې، چې له هغه ځایه نورو هېوادونو ته خپور شو. دغه ویروس د شپېلکیو (څمڅمکیو) له تاجي ویروسونو سره ۹۶٪ ورته والی لري، چې دا احتمال ډېروي چې اصلي سرچینه یې شپېلکۍ وي. د مړینې شمېر په چټکۍ سره زیات شو، چې ډېری یې په چین کې وو او هلته د اخته کسانو شمېر له ۸۱۱۹۳ څخه واوښت او له ۳ زرو ډېر مړه شول. وروسته بیا ایټالیا، ایران، هسپانیه، فرانسه او امریکا هم سخت ځپلي شول... د دې ویروس د چټک خپراوي له امله په ټوله نړۍ کې وېره خپره شوه، تر دې چې د ۲۰۲۰/۳/۲۴م نېټې پورې د اخته کسانو شمېر نږدې ۴۰۴۰۰۰ ته ورسېد او مړي ۲۰ زرو ته نږدې شول... (دویچه ویله ۲۰۲۰/۳/۲۵م). د ملګرو ملتونو عمومي منشي انتونیو ګوټیریش وویل: "که د Covid-19 د خپرېدو مخه ونه نیول شي، ممکن ملیونونه انسانان ووژني"... (یورو نیوز ۲۰۲۰/۳/۱۹). له همدې امله ډېری هېوادونو ښوونځي، پوهنتونونه او غونډې بندې کړې، په تګ راتګ یې بندیز ولګاوه، ډله ییز قرنطین یې پیل کړ او د جمعې او جماعت لمونځونه یې لغوه کړل... له دې امله ځینې داسې مسایل رامنځته شول چې وضاحت ته اړتیا لري:

لومړی: آیا دا ناروغي د کوم چا په لاسي هڅه رامنځته شوې که د نورو ناروغیو په څېر د الله سبحانه وتعالی قضا او د خلکو د کړنو پایله ده؟

دویم: آیا پانګوالې نړۍ له دې موضوع سره سمه چلند وکړ؟ او په داسې حالاتو کې شرعي حللاره څه ده؟

درېیم: د دې ناروغۍ (کورونا) اغېز د تېلو پر نرخونو او نړیوال اقتصاد څه دی؟

څلورم: آیا د دې ناروغۍ له امله د جمعې او جماعت د لمانځه منع کول روا دي؟

لومړی: د دې ناروغۍ رامنځته کېدل او تر شا یې لاسونه:

۱- د کورونا Covid-19 پیل له چین څخه و. علمي او طبي څېړنې ښيي چې دا ویروس له حیواناتو څخه انسانانو ته لېږدول شوی، ځکه په چین کې د هر ډول حیواناتو، حتی د خبیثو (چټلو) حیواناتو غوښه خوړل عام دي؛ ځکه هغوی بت پرست کافران دي او د پاک او ناپاک ترمنځ توپیر نه کوي... لکه څنګه چې مو مخکې یادونه وکړه، رسنیو وویل چې د هوبي ایالت ووهان ښار د دغو خبیثو غوښو د سوداګرۍ مرکز دی او د ناروغۍ د خپرېدو اصلي ځای هم همدا و.

په دې توګه کورونا په چین کې خپره شوه او بیا د هغو چینايي کارګرانو له لارې ایران ته ولېږدول شوه چې هلته د قم ښار له لارې د رېل پټلۍ پر جوړولو بوخت وو... ایران په منځني ختیځ کې د ناروغۍ د خپرېدو مرکز وګرځېد. همدارنګه ایټالیا هم د بیخ‌بناو او ترانسپورت په برخو کې چینايي پانګونې ته لاره خلاصه کړې وه... راپورونه ښيي چې "لومباردي" او "توسکانا" هغه سیمې دي چې تر ټولو زیاته چینايي پانګونه پکې شوې وه او په لومباردي کې د تېرې فبرورۍ پر ۲۱مه لومړۍ پېښه ولیدل شوه، چې وروسته تر ټولو زیاته ځپل شوې سیمه هم همدا وه.

۲- امریکا پر چین بریدونه پیل کړل چې د دې وبا په وړاندې یې ناغېړي کړې او له پیل څخه یې حقایق پټ کړي دي. د چین د بهرنیو چارو وزارت ویاند "ژاو لی جیان" په ډېرې غوصې سره په خپل ټویټر کې د ۲۰۲۰/۳/۱۳م نېټې ولیکل: "ممکن امریکايي پوځ دا ویروس د چین ووهان ښار ته راوړی وي"... (الشرق الاوسط ۲۰۲۰/۳/۱۳). د امریکا ولسمشر ټرمپ هم پر چین نیوکې تکرار کړې او ویې ویل: "نړۍ د کورونا په اړه د چین د معلوماتو د ځنډولو له امله درنه بیه پرې کوي"... (یورو نیوز ۲۰۲۰/۳/۱۹). ټرمپ د ۲۰۲۰/۳/۱۶م نېټې په یوه ټویټ کې کورونا ته "چینايي ویروس" وویل. چین د خپلې بهرنیو چارو وزارت له لارې د ۲۰۲۰/۳/۱۷م نېټې ځواب ورکړ چې: "دا تبصره د چین څېره خرابوي، موږ ډېر غوصه یو او دا په کلکه ردوو"... (روسیا الیوم ۲۰۲۰/۳/۱۸). کله چې چین د هغو تورونو خپرول پیل کړل چې امریکا د دې ویروس تر شا ده، واشنګټن په بکینګ کې خپل سفیر ور وباله او ویې ویل: "د توطیې د تیوریو خپرول خطرناک او احمقانه دي. موږ غوښتل چینايي حکومت ته خبرداری ورکړو چې موږ دا کار نه زغمو".

۳- په دې توګه د امریکا او چین ترمنځ د کورونا ویروس پر سر لفظي جګړه ونښته... دواړه هېوادونه پر یو بل تورونه لګوي. که څه هم دا لرې نه ده چې دواړه نظامونه (امریکا او چین) د داسې ناروغیو په خپرولو کې لاس ولري، خو له څېړنو وروسته داسې کره ثبوت نشته چې امریکا یا چین دې دا ویروس په قصدي ډول جوړ کړی او نورو هېوادونو ته یې لېږدولی وي، دا د دوو مهمو لاملونو له امله:

لومړی: دا چې دواړه هېوادونه تر غوږونو پورې په دې ناروغۍ کې ډوب دي! چین کې د وروستیو ارقامو له مخې له ۸۱۲۷۲ څخه ډېر اخته او ۳۲۷۳ مړه شوي وو. که چین دا ویروس خپور کړی وی، نو لږ تر لږه ځان به یې ترې ساتلی وای. امریکا کې هم د مړو شمېر ۷۰۴ ته ورسېد او اخته کسان له ۵۲۹۷۶ څخه واوښتل. امریکا د اخته کسانو له پلوه له چین او ایټالیا وروسته درېیم مقام ته ورسېده او په ډېری ایالتونو کې یې ګرځبندیز ولګېد. که هغوی دا ویروس خپور کړی وای، نو ځان به یې ترې ژغورلی وای.

دویم: دا خبره سمه نه ده چې دا ویروس په لابراتوار کې جوړ شوی. د Nature Medicine مجلې په وینا، د ویروس د جنیټیکي جوړښت څېړنه ښيي چې دا یو طبیعي ویروس دی او په لابراتوار کې د جوړېدو نښې پکې نشته.

نو له دې پرته بله خبره نه پاتې کېږي لکه څنګه چې الله سبحانه وتعالی فرمایلي دي:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

"په وچه او لنده کې د خلکو د لاس د ګټې (اعمالو) له امله فساد ښکاره شو، ترڅو الله دوی ته د هغو ځینو اعمالو سزا وڅکي چې دوی کړي دي، ښايي دوی (حق ته) راوګرځي." (سورت الروم [۳۰]: ۴۱)

موږ ټول پوهېږو چې پانګوالو او د هغوی په څېر نورو په نړۍ کې څومره شر او فساد خپور کړی. هغوی یوازې خپلو ګټو ته ارزښت ورکوي. د امریکا، چین، روسیې او اروپا واکمنان د نړۍ د بدبختۍ لامل دي. د هغوی جنایتونه بې شمېره دي؛ له اټومي بمونو نیولې تر کیمیاوي وسلو او د بې ګناه خلکو تر وژلو پورې. د چین جنایتونه د ایغور مسلمانانو په وړاندې ټوله نړۍ لړزولې ده او د روسیې او نورو هېوادونو جنایتونه په اسلامي هېوادونو کې لا هم دوام لري. نو لکه څنګه چې الله سبحانه وتعالی فرمایي:

فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ

"بیا نو دوی ته د خپلو بدو کړنو سزا ورسېده او له دغو (اوسنیو) کسانو څخه چې چا ظلم کړی، هغوی ته به هم د خپلو بدو کړنو سزا ورسېږي او هغوی الله نشي عاجزه کولی." (سورت الزمر [۳۹]: ۵۱)

دویم: د پانګوال نظام د درملنې تېروتنه او دا چې سمه درملنه شرعي ده:

• پانګوالو او د هغوی په څېر نورو دا موضوع په دریو پړاوونو کې حل کړه:

۱- د موضوع پټول: چینايي چارواکو د ۲۰۱۹ کال د ډسمبر له نیمایي څخه د دې ناروغۍ په اړه معلومات پټ کړي وو او هغه کسان یې ونیول چې په پیل کې یې په دې اړه خبر ورکړی و.

۲- قرنطین او جزوي جلا کول: وروسته یې ووهان ښار او ځینې نورې سیمې قرنطین کړې او په امریکا او نورو هېوادونو کې هم دغه ډول اقدامات وشول.

۳- په کورونو کې بشپړ بندیز: ملیونونه خلک په خپلو کورونو کې بند پاتې شول او ټولنیز ژوند په ټپه ودرېد.

خو دا اقدامات نه یوازې ستونزه نه حل کوي، بلکې اقتصاد نور هم له ماتې سره مخ کوي او د خلکو ترمنځ اروايي ستونزې زیاتوي.

د دې ناروغۍ سمه درملنه هغه ده چې په شرع کې راغلې ده؛ یعنې دولت باید د ناروغۍ له پیل څخه څارنه وکړي، ناروغان په هماغه ځای کې محدود کړي چیرته چې ناروغي پیدا شوې او روغ کسان باید په نورو سیمو کې خپل کار او تولید ته دوام ورکړي.

بخاري له اسامه بن زید رضي الله عنه څخه روایت کړی چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل:

إِذَا سَمِعْتُمْ بِالطَّاعُونِ بِأَرْضٍ فَلَا تَدْخُلُوهَا وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا مِنْهَا

"کله چې مو په کومه ځمکه کې د طاعون (وبا) په اړه واورېدل، نو هلته مه ننوځئ او که چېرې په هغه ځمکه کې وبا ګډه شوه چې تاسو پکې یاست، نو له هغې ځمکې مه وځئ."

دا د قرنطین هغه ډول دی چې د اسلامي دولت لخوا په ډېر پرمختللي ډول وړاندې شوی. کله چې عمر رضي الله عنه شام ته روان و او خبر شو چې هلته وبا خپره شوې، نو د همدې حدیث پر بنسټ بېرته راستون شو.

نو په اسلامي دولت کې سمه لاره دا ده چې ناروغان جلا کړل شي، وړیا درملنه یې وشي، خو د روغو کسانو عامه ژوند، اقتصاد او کارونه باید په ټپه ونه درول شي.

درېیم: د کورونا اغېز پر نړیوال اقتصاد او د تېلو پر بیو:

نړیوال اقتصاد حتی له وبا پرته هم له ستونزو سره مخ و، خو د بشپړ قرنطین اقداماتو دا بحران نور هم سخت کړ. تېلو بیې په بې ساري ډول راټیټې شوې او د سعودي او روسیې ترمنځ د تېلو د تولید پر سر جګړه پیل شوه. امریکا سعودي وهڅاوه چې تولید زیات کړي ترڅو روسیه وځپي. دا هر څه د دې لامل شول چې نړیوال اقتصاد د پاشل کېدو تر کچې ورسېږي.

څلورم: آیا د جمعې او جماعت د لمونځونو منع کول روا دي؟

د وبا پر مهال د جمعې او جماعت پرېښودل باید په عام ډول نه وي. بلکې ناروغان باید جوماتونو ته له تلو منع شي، خو روغ کسان باید خپلو لمونځونو ته دوام ورکړي. دولت کولی شي د جوماتونو په دروازو کې طبي ټیمونه وګماري ترڅو مشکوک کسان وپېژني، خو د روغو مسلمانانو لپاره د جمعې او جماعت درول روا نه دي.

۱- د جماعت لمونځ فرض کفایي دی: جماعت باید په ټولنه کې برپا وي. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمایلي: «مَا مِنْ ثَلَاثَةٍ فِي قَرْيَةٍ وَلَا بَدْوٍ لَا تُقَامُ فِيهِمْ الصَّلَاةُ إِلَّا قَدْ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمْ الشَّيْطَانُ...». د جماعت لپاره لږ تر لږه دوه کسان (امام او مقتدي) کفایت کوي.

۲- د جمعې لمونځ فرض عین دی: دا یوازې په ځانګړو شرعي عذرونو سره ساقطېږي (لکه ناروغي، غلامي، ماشوموالی، ښځینه توب یا سخت وېره).

الْجُمُعَةُ حَقٌّ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِي جَمَاعَةٍ إِلَّا أَرْبَعَةٌ: عَبْدٌ مَمْلُوكٌ، أَوِ امْرَأَةٌ، أَوْ صَبِيٌّ، أَوْ مَرِيضٌ

"د جمعې لمونځ په جماعت سره پر هر مسلمان حق او واجب دی، پرته له څلورو کسانو: مريی، ښځه، ماشوم او ناروغ." (حاکم روایت کړی).

د جمعې د سموالي لپاره لږ تر لږه درې کسانو ته اړتیا ده. نو په خلافت دولت کې به د جمعې لمونځ هېڅکله نه تعطیل کېږي، بلکې یوازې معذور کسان به نه راځي او نور به یې ادا کوي. که یو دولت جوماتونه وتړي او د غلبې ظن له لارې د حل لارو لټولو پرته خلک له لمونځونو منع کړي، نو د جمعې او جماعت د معطل کولو له امله د لویې ګناه مرتکب ګرځي.

په پای کې: دا د ډېرې افسوس ځای دی چې په اسلامي هېوادونو کې واکمنان د کفارو په قدمونو پل ږدي. کله چې هغوی په خپلو درملنو کې پاتې راغلل، دوی هم ورپسې منډې کړه. په داسې حال کې چې د اسلام په تاریخ کې ډېرې سختې وباګانې راغلې دي، خو مسلمانانو کله هم جوماتونه نه دي تړلي. هغوی ناروغان جلا کول، خو روغو کسانو به جهاد، کار او په جوماتونو کې عبادت ته دوام ورکاوه. همدا حق دی او له حق پرته بل څه ورک توب دی.

د ۱۴۴۱ هـ ق کال د شعبان دویمه ۲۰۲۰/۰۳/۲۶م

#کورونا #Covid19 #Korona