د پوښتنې ځواب: د دستور په مقدمه کې د ۳۳ مې مادې په اړه وضاحت (د خليفه د مقام خالي کېدل او د عمر له پلوه د تر ټولو مشر معاون د موقتي امير په توګه ټاکل)

پوښتنه:

د ستر الله په نوم او له هغه څخه مرسته غواړم:

زموږ قدرمن عالم: السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.

زه دوه پوښتنې لرم، هیله ده چې د ځوابولو مهرباني یې وکړئ. له الله سبحانه وتعالی څخه غواړم چې ستاسو او د اسلامي ژوند د بیا پیل لپاره د ټولو کار کوونکو ګامونه استوار وساتي:

د دستور (اساسي قانون) په مقدمه یا موجبه اسبابو کې، لومړۍ برخه، ۱۳۵ مخ، ۳۳-ب ماده کې راغلي: "که خلیفه د موقتي امیر له ټاکلو وړاندې مړ شو یا یې استعفا ورکړه، او یا د مړینې او استعفا پرته د خلافت منصب خالي شو، نو د عمر له پلوه تر ټولو مشر معاون به موقتي امیر وي." د دغې مادې دلیل څه دی؟ او ولې د عمر له پلوه مشر معاون موقتي امیر کیږي، نه هغه څوک چې تر ده په عمر کې کشر وي؟

ځواب:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته.

۳۳مه ماده په مقدمه کې په ښه توګه تشریح شوې ده او په دوو چارو پورې اړه لري: لومړی د مړینې وړاندې د خلیفه لخوا د موقتي امیر ټاکل، او دویم هغه ترتیب چې ذکر شو که چیرې خلیفه د مړینې وړاندې موقتي امیر نه وي ټاکلی.

د لومړي امر په اړه، دلیل یې لکه څنګه چې په ماده کې راغلي "اجماع" ده. د دغې مادې په شرحه کې په مقدمه کې داسې راغلي:

(خلیفه ته جواز لري کله چې د خپل اجل رانږدې کېدل احساس کړي، د خلافت د مقام له خالي کېدو وړاندې په مناسب وخت کې، یو موقتي امیر وټاکي ترڅو د نوي خلیفه د نصبولو د اجراءاتو په جریان کې د مسلمانانو چارې سمبال کړي. دا امیر د خلیفه له مړینې وروسته خپل کار پیلوي او بنسټیزه دنده یې په دریو ورځو کې د نوي خلیفه د ټاکلو له چارو څخه فارغېدل دي.

موقتي امیر حق نه لري چې احکام تبني (قانوني) کړي؛ ځکه چې دا د هغه خلیفه صلاحیت دی چې امت ورسره بیعت کوي. همدارنګه هغه نشي کولی ځان خلافت ته کاندید کړي او نه د کاندیدانو ملاتړ کولی شي؛ ځکه چې عمر رضي الله عنه هغه (صهیب) له هغو کسانو پرته بل څوک ټاکلی و چې خلافت ته یې کاندید کړي وو.

د دغه امیر ولایت د نوي خلیفه په نصبولو سره پای ته رسیږي؛ ځکه چې دنده یې یوازې د همدې کار لپاره موقتي ده.

د دې کار دلیل هغه څه دي چې عمر رضي الله عنه د ټپي کېدو پر مهال ترسره کړل، او دا کار د صحابه کرامو رضوان الله علیهم د غونډې پر وړاندې و پرته له دې چې چا یې مخالفت کړی وي، نو دا "اجماع" وګرځېده.

عمر رضي الله عنه شپږو کاندیدانو ته کله چې ټپي شو وفرمایل:

«وليصلِّ بكم صهيب هذه الأيام الثلاثة التي تتشاورون فيها»

"باید په دې دریو ورځو کې چې تاسې په کې مشوره کوئ، صهیب درته لمونځ درکړي."

بیا یې صهیب ته وفرمایل، لکه څنګه چې په تاریخ الطبري کې راغلي: «درې ورځې خلکو ته لمونځ ورکړه، تر دې چې ویې ویل: که پنځه تنه یو ځای شول او پر یوه سړي راضي شول، او یو یې انکار وکړ، نو سر یې په توره ووهئ...» دا پدې معنی ده چې صهیب په دوی باندې امیر ټاکل شوی و؛ ځکه هغه د لمانځه امیر وټاکل شو، او د لمانځه امارت د خلکو د امارت په معنی و، او له دې امله چې هغه ته د سزا ورکولو صلاحیت ورکړل شوی و (سر یې ووهئ)، او قتل یوازې امیر کولی شي.

دا کار د صحابه کرامو د غونډې پر وړاندې پرته له کوم منکره ترسره شو؛ نو دا اجماع شوه چې خلیفه کولی شي یو موقتي امیر وټاکي ترڅو د نوي خلیفه د نصبولو چارې پر مخ یوسي.) پای.

خو د دویم امر په اړه چې هغه د موقتي امیر د ټاکلو څرنګوالی دی که چیرې خلیفه له مړینې وړاندې موقتي امیر نه وي ټاکلی، او په دې کې لومړیتوبونه، نو دا یوه اداري چاره ده. دا جواز لري چې یوه ماده تبني شي چې دا اداري چاره تفصيل کړي، نو په همدې اساس په ۳۳مه ماده کې ذکر شوي دي: (...نو د عمر له پلوه مشر معاون به موقتي امیر وي، مګر دا چې هغه وغواړي ځان خلافت ته کاندید کړي، نو بیا به ورپسې مشر وي... او همداسې. که ټول معاونین وغواړي کاندید شي، نو د عمر له پلوه مشر تنفیذي وزیر او بیا ورپسې... او همداسې. که ټولو تنفیذي وزیرانو وغوښتل چې کاندید شي، نو موقتي امیر به د تنفیذي وزیرانو تر ټولو کشر وي).

د معلوماتو لپاره، په دې تبني کې ځینې اړین ملاحظات په پام کې نیول شوي: معاونین د حکم په چارو کې تر ټولو پوه خلک دي او د تېر خلیفه د وخت له جریانونو ډېر خبر دي، ورپسې په پوهه او تجربه کې تنفیذي وزیران دي ځکه چې له خلیفه او د هغه له کارونو سره نږدې پاتې شوي. دا خلک د موقتي امارت لپاره غوره دي. څرنګه چې معاونین په معاونت کې یو شان دي او یو پر بل برتري نه لري، او وزیران هم همداسې، نو عمر د برترۍ لپاره یو مناسب عامل و، لکه څنګه چې د لمانځه په امامت کې دی؛ که لمونځ کوونکي د امامت په شرایطو کې برابر وي، نو مشر ته لومړیتوب ورکول کیږي. مسلم په خپل صحیح کې له شعبه، هغه له اسماعیل بن رجاء، هغه وایي چې له اوس بن ضمعج څخه مې واورېدل چې ویل یې: له ابومسعود څخه مې واورېدل چې ویل یې: رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل:

يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللهِ، وَأَقْدَمُهُمْ قِرَاءَةً، فَإِنْ كَانَتْ قِرَاءَتُهُمْ سَوَاءً، فَلْيَؤُمَّهُمْ أَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً، فَإِنْ كَانُوا فِي الْهِجْرَةِ سَوَاءً، فَلْيَؤُمَّهُمْ أَكْبَرُهُمْ سِنًّا، وَلَا تَؤُمَّنَّ الرَّجُلَ فِي أَهْلِهِ، وَلَا فِي سُلْطَانِهِ، وَلَا تَجْلِسْ عَلَى تَكْرِمَتِهِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا أَنْ يَأْذَنَ لَكَ، أَوْ بِإِذْنِهِ

"د خلکو امامت دې هغه څوک وکړي چې د الله تعالی کتاب ښه لوستلی شي، که په قرائت کې برابر وو نو هغه څوک چې په هجرت کې مخکې وي، که په هجرت کې هم برابر وو نو هغه څوک چې په عمر کې مشر وي، او هیڅوک دې د بل سړي په واکمنۍ کې امامت نه کوي او نه دې د هغه په کور کې د هغه په ځانګړي ځای کې کښیني مګر دا چې هغه ورته اجازه ورکړي." (صحیح مسلم)

پر دې اساس، هغه اداري امر چې په دې مسئله کې تبني شوی، د عمر له پلوه د تر ټولو مشر معاون وړاندې کول دي، بیا ورپسې، بیا د تنفیذي وزیرانو مشر او بیا ورپسې، او همداسې.)