(Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni Ata bin Khalil Abu al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wa ukurasa wake wa Facebook)
Kwa Bashir al-Khilafah al-Qadimah
Maswali:
Assalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh,
Sheikh wetu mpendwa, Mwenyezi Mungu akusaidie katika jambo lako na akuwafikishe katika yale yanayomridhisha:
Wakati nikisoma kitabu cha Ash-Shakhsiyyah Jz ya 3 katika maudhui ya Qiyas, nimevutiwa na ukweli kwamba Hizb inatoa dalili kuwa Qiyas ni dalili ya kisheria kupitia dalili za mkato (qat’iyyah) na nyinginezo dhahania (dhanniyyah), pamoja na kwamba wakati iliporudisha kauli za wanaosema kuwa kuna Ijmai ya Makhalifa Waongofu na wengineo, ilikuwa ikisema kuhusu dalili zao kwamba ni dhahania na hazifai kutumika kama dalili. Inaweza kusemwa kuwa inajikurubisha na dalili dhahania kwa ajili ya kuimarisha hoja. Ikiwa hali ni hiyo, mbona hatuashirii jambo hili hasa kwa kuwa kitabu kimechapishwa chapa mpya?
Kadhalika, nimeona — na naona huenda nimekosea — kwamba upande wa kutoa dalili kwa kutumia dalili za mkato juu ya Qiyas hauko wazi moja kwa moja katika kutoa maana (sarih ad-dalalah), bali ni kutoa hukumu kutokana na dalili (istinbat), kwa maana ya kwamba: maadamu nukuu ya mkato (nass qat’i) ina sababu (illah) inayochochea hukumu, basi hii inatosha kwa kuruhusu Qiyas. Nahisi kwamba huu si utoaji dalili kwa kutumia maneno ya wazi kabisa.
Na swali lingine:
Baadhi ya watu wanampa mwoka mikate katika tanuri ya kijamii mfuko wa unga na kuchukua badala yake kiasi fulani cha mikate kila siku kwa muda wa mwezi mmoja kwa mfano, je, hili linaruhusiwa? Na je, jambo hili linaingia katika mkondo wa kukodisha (ijarah) au mauzo (bay’) pamoja na kwamba pande mbili hazitamki lolote kati ya haya mawili?
Naomba uharakishaji katika jambo hili ikiwezekana. Mwenyezi Mungu akusaidieni na akuwafikisheni na ajaalie ushindi na uthabiti kuwa mshirika wenu na atukusanye pamoja nanyi hivi karibuni katika Dar al-Islam. Wassalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.
Jibu:
Walaikum Assalam Warahmatullahi Wabarakatuh,
Kwanza: Kuhusu Qiyas, dalili yake ni nukuu (nass) ambayo ndani yake imekuja sababu (illah). Ikiwa sababu hiyo imekuja ndani ya Kitabu (Qur'an), basi dalili ni Kitabu, na ikiwa ni ndani ya Sunnah, basi dalili ni Sunnah...
Na huu ndio uwazi wa maneno, sasa unasemaje: "Nahisi kwamba huu si utoaji dalili kwa kutumia maneno ya wazi kabisa"?
Angalia dalili za illah utaona jibu:
• Chukua kwa mfano kauli yake Ta’ala:
كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ
"Ili yasiwe (mali) yakizunguka baina ya matajiri tu miongoni mwenu." (QS. Al-Hashr [59]: 7)
Na sasa jibu swali hili: Je, inaruhusiwa kwa Khalifa kutoa mali ya dola kwa mafukara na asiwape matajiri?
Jibu kwa kawaida ni: Ndiyo. Na sasa kamilisha swali: Ni nini dalili ya hilo? Je, jibu si kauli yake Ta’ala: (كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ)?
• Na chukua kwa mfano hadithi:
... وَفِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ، فَفِيهَا شَاةٌ ...
"...Na katika mbuzi/kondoo wanaochungwa, pakiwa na arobaini, basi itolewe mbuzi mmoja..." (HR. Abu Dawud)
Na sasa jibu swali lifuatalo: Je, mbuzi wanaolishwa majumbani na hawachungwi wana zaka?
Jibu kwa kawaida ni: Hawana zaka. Na sasa kamilisha swali: Ni nini dalili ya hilo?
Je, jibu si hadithi ya Mtume (saw): (... وَفِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ، فَفِيهَا شَاةٌ ...)? (HR. Abu Dawud).
Hivyo basi, unaona kuwa dalili ziko wazi katika maudhui haya.
Lakini ikiwa unamaanisha kwa kauli yako "uwazi wa maneno" kwamba ile illah inayokuja katika nukuu ambazo ndizo maudhui ya Qiyas huwa si ya wazi kila wakati, bali huwa ya wazi na isiyo ya wazi (kwa ishara, kwa kutoa hukumu, au kwa upimaji). Hili ni sahihi, kwa mfano:
إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ البَصَرِ
"Hakika kuomba ruhusa kumewekwa kwa ajili ya (kuhifadhi) macho." (HR. Bukhari)
Hapa illah ni ya wazi kwa neno مِنْ أَجْلِ , ama katika hadithi ya السائمة... yenyewe ni dalili ya ishara kwa sababu ni sifa inayofahamisha... Ikiwa unamaanisha hili, basi ni sahihi, lakini hii ni maudhui nyingine inayohusu dalili ya kina (ad-dalil at-tafsili). Ama dalili ya kiujumla ya kiusuli (ad-dalil al-ijmali al-usuli), yenyewe ni kwa kuthibitisha kuwa Kitabu ni cha mkato, na kuthibitisha kuwa Sunnah ni ya mkato, na kisha Qiyas kinakuwa ni cha mkato kwa sababu kinarudi kwenye Kitabu na Sunnah, na hili ni tofauti na dalili ya kina. Hivyo ndivyo inavyokuwa dalili ya kina ya kifiqhi kwa illah ambayo inakuwa ya wazi au isiyo ya wazi, na hii ni tofauti na ile nyingine.
Ama maoni yako kuhusu yaliyoandikwa katika kitabu: "Na imethibiti kuwa Qiyas ni dalili ya kisheria kwa dalili ya mkato, na dalili dhahania." Basi kauli yako ina upande wa usahihi, kwani ijapokuwa dalili hutumika katika Usul na katika Fiqh, lakini maana yake ni tofauti kwa upande wa mkato (qat’) na dhana (dhann). Na kwa sababu maudhui hapa ni kuhusu dalili za Usul, ni bora kuishia kwenye dalili ya mkato pekee bila ile dhahania, na kwa hiyo ni bora kusahihishwa, na tutaisahihisha In Shaa Allah. Na kwa ufahamu, nimeshaashiria katika kitabu changu Taysir al-Wusul ila al-Usul yafuatayo:
"(Hujja ya Qiyas inatokana na hujja ya dalili zilizobeba illah, yaani Qur'an, Sunnah na Ijmai. Na kwa kuwa imethibiti hujja ya Kitabu, Sunnah na Ijmai kama tulivyotaja huko nyuma, basi inathibiti hujja ya Qiyas kadhalika.
Na Mtume (saw) ameelekeza katika kutumia Qiyas, naye (saw) alipoulizwa kuhusu kulipa deni la Hija...)" mwisho.
Pili: Na kuhusu swali lako la pili la kuuza unga kwa mkate,
Hili ewe ndugu yangu si suala jipya, bali mafaqihi walilijadili katika karne zao za kwanza, na walitofautiana kulihusu kutokana na kutofautiana kwao katika kujibu swali hili:
Je, bidhaa za Riba zikibadilika kwa kutengenezwa kama ngano ikawa ya kukaangwa, au ngano ikawa unga, au kinyunga (uji mzito), au mkate... na mfano wa hayo, je, inabaki kuwa jinsi (aina) moja, yaani inakumbwa na neno "ngano", na kisha hairuhusiwi kuiuza isipokuwa mkono kwa mkono na kwa usawa (kiasi sawa)? Au inakuwa ni jinsi nyingine? Na je, jinsi hiyo nyingine ni ya kiriba, hivyo inaruhusiwa kuuza kwa ziada lakini mkono kwa mkono? Au jinsi hiyo nyingine si ya kiriba, hivyo inaruhusiwa kuuza kwa mkopo (nasi’ah)? Na hivi ndivyo suala lilivyokuwa kwao:
1- Wale walioichukulia kuwa ni jinsi moja, ilitokea kwao tatizo nalo ni kwamba usawa (tamathul) hauwezekani, sasa itapimwaje au kupimwa uzito ngano kwa mkate, au kupimwa uzito unga kwa kinyunga, au kwa sawiq (chakula cha ngano)... nk. Na ndiyo maana wakasema hairuhusiwi kuuza ngano kwa mkate au kwa unga kwa sababu ya kushindikana kwa usawa.
2- Na wengine wakasema hizi ni aina mbili, lakini ni za kiriba, yaani ngano ni aina ya kiriba, unga ni aina ya kiriba, na mkate ni aina ya kiriba... Na kwa hiyo wakasema maadamu si jinsi moja, basi inaruhusiwa kuziuza, yaani inaruhusiwa kuuza ngano kwa unga au kwa mkate, mnavyotaka lakini iwe mkono kwa mkono.
3- Na kundi lingine wakasema hizo ni jinsi mbalimbali, na kilichotokana na ngano hakiwi ni aina ya kiriba, bali ni kitu kingine. Na kwa hiyo, mkate, kinyunga, au sawiq, si aina za kiriba. Na kwa mujibu wa hayo, inaruhusiwa kuuza ngano kwa mkate, na unga upendavyo na kwa mkopo pia, kwa sababu si aina za kiriba, yaani ngano imeuzwa kwa aina nyingine ambayo si ya kiriba...
• Na kwa msingi huo, maoni ya Mujtahid yametofautiana katika suala hili... Na nitakunukulia maoni ya baadhi ya mafaqihi wanaotambulika:
a- Maoni ya Shafi'i kuhusu kutoruhusiwa kwa mauzo hayo:
Imekuja katika Al-Majmu’ cha An-Nawawi Al-Shafi’i (aliyekufa mwaka 676 H): (Hairuhusiwi kuuza unga kwa mkate wake kwa sababu umeingia motoni na kuchanganyika na chumvi na maji, na hilo linazuia usawa, na kwa sababu mkate hupimwa kwa uzito na ngano hupimwa kwa kiasi/pishi, hivyo haiwezekani kujua usawa baina yake).
b- Maoni ya Abu Hanifa kuhusu kutoruhusiwa kwa mauzo hayo:
Imekuja katika Al-Binayah Sharh al-Hidayah cha Badr al-Din al-Ayni al-Hanafi (aliyekufa mwaka 855 H)... (Na kutoka kwa Abu Hanifa kwamba hakuna kheri ndani yake, yaani katika kuuza mkate kwa ngano na unga, yaani hairuhusiwi).
c- Maoni ya maswahiba wawili wa Abu Hanifa (Abu Yusuf na Muhammad) kuhusu kuruhusiwa mauzo kwa ziada (tafadhul) mkono kwa mkono:
Imekuja katika Al-Binayah Sharh al-Hidayah (Inaruhusiwa kuuza mkate kwa ngano na unga kwa ziada ikiwa ni mkono kwa mkono), na akaongeza: (Kuuza mkate kwa mkate kwa ziada ya idadi au uzito kunaruhusiwa katika kauli ya Abu Yusuf na Muhammad (rehema za Allah ziwe juu yao) mkono kwa mkono).
Na imekuja katika Al-Binayah Sharh al-Hidayah "na fatwa iko kwenye kauli ya kwanza" yaani "juu ya kuruhusiwa kuuza mkate kwa ngano na unga".
d- Maoni ya Abu Yusuf kuhusu kuruhusiwa mauzo kwa mkopo, yaani kwa deni:
Imetajwa katika Al-Binayah Sharh al-Hidayah: (Ikiwa ngano ni kwa mkopo inaruhusiwa pia, na ikiwa mkate ni kwa mkopo inaruhusiwa kwa Abu Yusuf na juu yake ndiyo fatwa).
Kwa vyovyote vile, unaweza kufuata (taqlid) katika suala hili Mujtahid ambaye unaridhika na jitihada zake, na Mwenyezi Mungu yuko pamoja nawe.
Ndugu yenu Ata bin Khalil Abu al-Rashtah
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Facebook wa Amir
Kiungo cha jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Google Plus wa Amir