Mfululizo wa Majibu ya Mwanachuoni Mkubwa Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa Maswali ya Wageni wa Ukurasa Wake wa Facebook "Fikhi"
Jibu la Swali
Hukumu ya Kisheria Kuhusu Kuchora (Picha)
Kwa Ahmad AlHashlamon
Swali:
Assalamu Alaikum, mimi ni Ahmad Wisam Al-Hashlamon, mmoja wa vijana wa Hizb ut-Tahrir, nina maswali na ningependa majibu kutoka kwenu: 1- Ni nini hukumu ya kuchora katika Uislamu? 2- Ni nini hukumu ya kuchora sehemu za mwili wa binadamu? 3- Je, kuchora kunachukua hukumu ya uchongaji (sanamu)? Na shukrani.
Jibu:
Wa Alaikum Salaam Wa Rahmatullahi Wa Barakatuh,
Tayari tulishawahi kujibu kwa ukamilifu kuhusu kuchora (picha), na inaonekana hukuona jibu hilo, kwani linashughulikia masuala uliyouliza na mengineyo katika mada hiyo hiyo... na nitakurejelea maandishi ya jibu hilo:
(Kabla ya kujibu maswali ya kuchora (picha), tunasisitiza mambo mawili:
La kwanza: Majibu yaliyo hapa chini ni kuhusu hukumu ya kisheria ya at-taswir, yaani kuchora kwa mkono, kwani hii ndiyo maana iliyokuja katika Hadith, na siyo upigaji picha kwa chombo (camera), kwani huo ni mubah (unaruhusiwa) na Hadith hazihusiki nao.
La pili: Majibu yaliyo hapa chini ni kuhusu picha bapa (flat) ambazo hazina kivuli (sanamu), na yamefafanuliwa kwa matawi yake yote yanayohusiana na swali...
La tatu: Ama picha iliyo na kivuli, yaani sanamu (ambayo umeiita katika swali lako "uchongaji"), hiyo ni haramu kama ilivyobainishwa mwishoni mwa jibu hili...
Kwanza: Majibu ya maswali ya kuchora (picha) ambazo hazina kivuli, yaani picha bapa katika matawi yake mbalimbali:
Kuhusu swali la kwanza na la pili:
Kufanyia marekebisho picha na kuzisahihisha (yaani kuondoa makunyanzi, kubadilisha rangi ya macho au baadhi ya sifa za uso, n.k.).
Kuchora picha za watu na wanyama zinazofanana na uhalisia...
Maswali haya mawili yanahusiana na kuchora vitu vyenye roho, au kufanya marekebisho kwa kuchora kwa mkono kwenye picha za vitu vyenye roho kama kuondoa makunyanzi na baadhi ya sifa za uso... Haya yanahusika na uharamu uliokuja katika dalili, iwe kuchora huko ni kwa kalamu ya mkononi au kwa kutumia "mouse" kwenye kompyuta (computer). Ilimradi kuchora huko ni kwa juhudi ya mwanadamu katika kuiga kiumbe chenye roho, basi uharamu unamuhusu. Bukhari amepokea kutoka katika Hadith ya Ibn Abbas amesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ amesema:
مَنْ صَوَّرَ صُورَةً فَإِنَّ اللَّهَ مُعَذِّبُهُ حَتَّى يَنْفُخَ فِيهَا الرُّوحَ وَلَيْسَ بِنَافِخٍ فِيهَا أَبَدًا
"Yeyote atakayechora picha, hakika Mwenyezi Mungu atamwadhibu mpaka apulizie roho ndani yake, naye hatoweza kuipulizia kamwe." (HR. Bukhari)
Na imepokelewa kupitia Ibn Umar kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ amesema:
إِنَّ الَّذِينَ يَصْنَعُونَ هَذِهِ الصُّوَرَ يُعَذَّبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُقَالُ لَهُمْ أَحْيُوا مَا خَلَقْتُمْ
"Hakika wale wanaotengeneza picha hizi wataadhibiwa Siku ya Kiyama, wataambiwa: Huishini mlichokiumba." (HR. Bukhari)
Na kuhusu swali la tatu na la nne:
Kutumia picha na michoro tayari katika uchapishaji.
Kutumia picha au michoro au nembo za wabunifu wengine badala ya kuchora mwenyewe.
Yaani kuzinakili kutoka kwa wengine bila mchoraji kuwa yule muulizaji; hapa inahusika hukumu ya kumiliki (kuhifadhi) picha, nayo ni aina tatu:
a- Ikiwa unazinakili ili uziweke kwenye kile kinachotumika katika maeneo ya ibada kama vile zulia za kuswalia (miswalah), mapazia ya msikiti, au matangazo ya misikiti na mfano wake... Hili ni haramu, hairuhusiwi. Miongoni mwa dalili za hilo ni: Hadith ya Ibn Abbas kwamba Mtume ﷺ alikataa kuingia ndani ya Al-Ka'bah mpaka picha zilizokuwemo zifutwe. Kukataa kwa Mtume ﷺ kuingia ndani ya Al-Ka'bah isipokuwa baada ya kufutwa picha ni qarina (ishara) ya kuacha kwa mkazo kuweka picha katika maeneo ya ibada, hivyo inakuwa ni dalili ya uharamu wa picha misikitini. Imepokelewa na Imam Ahmad kutoka kwa Ibn Abbas:
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَأَى الصُّوَرَ فِي الْبَيْتِ يَعْنِي الْكَعْبَةَ لَمْ يَدْخُلْ وَأَمَرَ بِهَا فَمُحِيَتْ
"Kwamba Mtume ﷺ alipoziona picha ndani ya Nyumba (yaani Al-Ka'bah) hakuingia, na akaamuru zifutwe, nazo zikafutwa." (HR. Ahmad)
b- Ama ikiwa muulizaji ananakili picha zilizochorwa na wengine ili kuzitumia katika maeneo yasiyo ya ibada, basi dalili zilizokuja zimebainisha kuwa hili linaruhusiwa:
Kwa chukizo (makruh) ikiwa kunakili picha ni kwa ajili ya kuzitumia katika maeneo ya heshima au utukufu, kama vile mapazia ya nyumba, vifaa vya mafunzo katika taasisi za kitamaduni, kwenye fulana zinazovaliwa au nguo... au mashuleni, maofisini, na matangazo yasiyohusiana na ibada, au zikining'inizwa sehemu kuu ya chumba au kuvaliwa kwa ajili ya kupendezesha mwonekano na mfano wake... Haya yote ni makruh.
Na ni mubah (inaruhusiwa) ikiwa kunakili picha ni kwa ajili ya kuzitumia katika maeneo yasiyo ya ibada na yasiyo ya heshima, kama vile kuwa kwenye zulia la sakafuni linalokanyagwa, au kwenye magodoro yanayolaliwa, au mito ya kuegemea, au michoro ya sakafuni inayokanyagwa au mfano wake... Haya yote ni mubah.
Miongoni mwa dalili za hilo:
- Hadith ya Abu Talha kwa Muslim kwa lafudhi: Nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akisema:
لا تدخل الملائكة بيتاً فيه كلب ولا صورة
"Malaika hawaingii katika nyumba ambayo ina mbwa wala picha." (HR. Muslim)
Na katika riwaya kupitia njia ya Muslim amesema:
إلا رقماً في ثوب
"Isipokuwa mchoro kwenye nguo."
Hii inaashiria kuvuliwa kwa picha iliyochorwa kwenye nguo, na maana yake ni kwamba malaika wanaingia katika nyumba ambayo ina mchoro kwenye nguo, yaani picha iliyochorwa.
Hii inamaanisha kuwa picha bapa ("mchoro kwenye nguo") inaruhusiwa kwa sababu malaika wanaingia katika nyumba yenye picha bapa. Lakini zimekuja Hadith zingine zinazobainisha aina ya uruhusu huu:
- Hadith ya Aisha (r.a) aliyoipokea Bukhari, amesema:
دَخَلَ عَلَيَّ النَّبِيُّ ﷺ وَفي الْبَيْتِ قِرَامٌ فِيهِ صُوَرٌ فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ ثُمَّ تَنَاوَلَ السِّتْرَ فَهَتَكَهُ
"Mtume ﷺ aliniingilia na kulikuwa na pazia (Qiram) lenye picha ndani ya nyumba, uso wake ukabadilika rangi kisha akalishika lile pazia na kulivua." (HR. Bukhari)
Qiram ni aina ya kitambaa, na kilikuwa kimewekwa kama kizuizi (pazia) kwenye mlango wa nyumba. Kubadilika rangi kwa uso wa Mtume ﷺ na kulivua pazia ni ishara ya kudai kuacha kuweka pazia mlangoni ikiwa lina picha. Ikiwa hili litaunganishwa na uruhusu wa kuingia malaika katika nyumba yenye picha ("mchoro kwenye nguo"), basi inaashiria kuwa ombi la kuacha si la mkazo, yaani ni makruh. Na kwa sababu sehemu ya picha hizi ilikuwa katika pazia lililotundikwa mlangoni, nayo ni sehemu ya heshima, basi kuweka picha mahali pa heshima ni makruh.
- Hadith ya Abu Hurairah aliyoipokea Ahmad kutokana na kauli ya Jibril (a.s) kwa Mtume ﷺ:
وَمُرْ بِالسِّتْرِ يُقْطَعْ فَيُجْعَلَ مِنْهُ وِسَادَتَانِ تُوطَآَنِ
"Na amuru pazia likatwe ili litengenezwe mito miwili ya kuegemea inayokanyagwa." (HR. Ahmad)
Jibril amemuamuru Mtume ﷺ kuondoa pazia mahali pa heshima, na kutengeneza mito miwili itakayokanyagwa, na hii ina maana kwamba kutumia picha zilizochorwa na wengine katika maeneo yasiyo ya heshima ni mubah.
Na kuhusu swali la tano na la sita:
Kuchora alama za watu au wanyama (kwa mfano alama za barabarani kama "wavuka kwa miguu" au "mlango wa dharura wa moto" au "ni marufuku kutembea na mbwa").
Kuchora sehemu za mwili wa binadamu au mnyama (kwa mfano picha ya kupeana mkono, au kidole cha shahada, au kichwa cha farasi... kama nembo).
Jibu la maswali haya mawili ni:
Ikiwa alama zinazochorwa zinaashiria picha yenye roho, basi ni haramu, kwa sababu Hadith zilielezea uharamu kwa kiumbe chenye roho, na sifa hii inahusu picha kamilifu, au nusu, au kichwa kilichounganishwa na sehemu za wazi za mwili kama mikono au mfano wake.
Ama ikiwa alama hizo haziashirii picha yenye roho kama vile kuchora mkono peke yake, au kuchora kidole kikielekeza kitu, au kuchora mikono miwili ikipeana mkono au mfano wake... basi uharamu hauhusiki nazo.
Ama kuchora kichwa peke yake bila kuunganishwa na sehemu za wazi za mwili, hili lina hitilafu ya kifikhi, na ninachokipendelea ni kutoiharimisha picha ya kichwa peke yake kisichounganishwa na sehemu yoyote ya mwili. Hii ni kwa sababu Hadith zinazoruhusu kukata kichwa cha sanamu ili kibaki kama mti, kama Hadith ya Abu Hurairah ambayo Jibril (a.s) anamwambia Mtume ﷺ kuwa sanamu haibaki kuwa haramu ikiwa kichwa chake kitakatwa...
فَمُرْ بِرَأْسِ التِّمْثَالِ يُقْطَعْ فَيُصَيَّرَ كَهَيْئَةِ الشَّجَرَةِ
"Basi amuru kichwa cha sanamu kikatwe ili kiwe kama mfano wa mti." (HR. Ahmad)
Hadith hii ina maana kwamba kichwa peke yake, na sanamu iliyobaki peke yake, kila kimoja si haramu. Na haiwezi kusemwa kuwa kutokuwepo kwa uharamu ni kwa mwili wa sanamu uliokatwa kichwa pekee, huku kichwa kilichokatwa kikiwa ni haramu, kwa sababu amri ya Jibril kwa Mtume ﷺ ya kukata kichwa cha sanamu ina maana kuwa ukataji huu unaruhusiwa, na hivyo kile kinachotokana nao kinaruhusiwa.
Kwa ufahamu, wafuasi wa madhehebu ya Hanbali na Maliki wanaruhusu kichwa peke yake, ama upande wa Shafi'i, kuna hitilafu miongoni mwao... wengi wa mafakihi wao wanaona kichwa peke yake kuwa ni haramu, na wengine wanaruhusu.
Ama maswali mawili ya mwisho, la saba na la nane:
Kuchora picha za watu na wanyama zisizofanana na uhalisia (caricature).
Kuchora wahusika wa hadithi za kusadikika wasiokuwepo katika uhalisia kabisa.
Jibu lake ni kwamba picha hizi ilimradi zinaashiria kiumbe chenye roho, hata kama si sawa na uhalisia, ni haramu kwa sababu maandiko yanazihusu. Mtume ﷺ katika Hadith iliyopokelewa na Muslim alimuamuru Aisha (r.a) kuvua pazia lililokuwa mlangoni kwa sababu lilikuwa na picha za farasi wenye mabawa, na kimaumbile hakuna farasi wenye mabawa katika uhalisia.
Muslim amepokea kutoka kwa Aisha (r.a) amesema:
قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ سَفَرٍ وَقَدْ سَتَّرْتُ عَلَى بَابِي دُرْنُوكًا فِيهِ الْخَيْلُ ذَوَاتُ الْأَجْنِحَةِ فَأَمَرَنِي فَنَزَعْتُه
"Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alirudi kutoka safarini nami nilikuwa nimefunika mlangoni pangu kitambaa (Durnuk) chenye picha za farasi wenye mabawa, akaniamuru nikakiondoa." (HR. Muslim)
Durnuk ni aina ya kitambaa.
Pili: Majibu ya picha zenye kivuli: Yaani sanamu "Uchongaji":
Sanamu za viumbe wenye roho ni haramu isipokuwa michezo ya watoto, na miongoni mwa dalili za hilo ni:
- Ahmad amepokea kutoka kwa Abu Hurairah amesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ amesema:
أَتَانِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: إِنِّي كُنْتُ أَتَيْتُكَ اللَّيْلَةَ فَلَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَدْخُلَ عَلَيْكَ الْبَيْتَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ فِي الْبَيْتِ تِمْثَالُ رَجُلٍ... فَمُرْ بِرَأْسِ التِّمْثَالِ يُقْطَعْ فَيُصَيَّرَ كَهَيْئَةِ الشَّجَرَةِ... فَفَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ
"Jibril (a.s) alinijia akasema: Nilikutokea usiku na hakuna kilichonizuia kuingia katika nyumba uliyokuwemo isipokuwa ndani yake kulikuwa na sanamu ya mtu... Basi amuru kichwa cha sanamu kikatwe ili kiwe kama mfano wa mti... Basi Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akafanya hivyo." (HR. Ahmad)
- Na kutoka kwa Ibn Abbas, alimjia mtu akasema: Mimi nachora picha hizi, na natengeneza picha hizi, basi nitoe fatwa kuzihusu. Akasema msongelee, akamsongelea mpaka akaweka mkono wake juu ya kichwa chake, akasema: Nitakuhubiri yale niliyoyasikia kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ, nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akisema:
كُلُّ مُصَوِّرٍ فِي النَّارِ، يُجْعَلُ لَهُ بِكُلِّ صُورَةٍ صَوَّرَهَا نَفْسٌ تُعَذِّبُهُ فِي جَهَنَّمَ، فَإِنْ كُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَاجْعَلِ الشَّجَرَ وَمَا لَا نَفْسَ لَهُ
"Kila mchoraji picha yuko Motoni, atatengenezewa kwa kila picha aliyoichora nafsi itakayomwadhibu katika Jahannam. Ikiwa huna budi kufanya hivyo, basi chora mti na kile ambacho hakina nafsi (roho)." (HR. Bukhari & Muslim)
At-taswir ni kuchora sura ya kitu, na miongoni mwa taswir ni kutengeneza sanamu, na inajumuisha uchongaji. Mchoro wenyewe au sanamu ni picha (as-surah), wingi wake ni suwar, na huitwa pia katika lugha tasawir, na inajumuisha sanamu.
- Imepokelewa kuwa Mtume ﷺ alimtuma Ali katika kikosi akamwambia:
لَا تَذَرْ تِمْثَالًا إِلَّا هَدَمْتَهُ
"Usiache sanamu yoyote ila uibomoe." (HR. Muslim)
Hivyo basi, kila picha ya kiumbe chenye roho iwe ni picha yenye kivuli (sanamu), au picha isiyo na kivuli ni haramu.
Inavuliwa katika michoro iliyoharamishwa ikiwa michoro hiyo ni ya watoto kama michoro ya caricature ya watoto au michoro ya kidahania kwa ajili ya watoto, au katika kuwashughulisha na kuwafurahisha, au katika kuwafundisha... Haya yote yanaruhusiwa kwa dalili zilizokuja kuhusu hilo, miongoni mwake:
Abu Dawud amepokea kutoka kwa Aisha (r.a) amesema:
قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ أَوْ خَيْبَرَ وَفِي سَهْوَتِهَا سِتْرٌ فَهَبَّتْ رِيحٌ فَكَشَفَتْ نَاحِيَةَ السِّتْرِ عَنْ بَنَاتٍ لِعَائِشَةَ لُعَبٍ فَقَالَ مَا هَذَا يَا عَائِشَةُ قَالَتْ بَنَاتِي
"Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alirudi kutoka vita vya Tabuk au Khaibar, na katika chumba (Sahwa) kulikuwa na pazia. Upepo ukavuma na kufunua upande wa pazia ukaonesha wanasesere (michezo) wa Aisha. Akasema: Ni nini hiki ewe Aisha? Akasema: Ni binti zangu (wanasesere)..." (HR. Abu Dawud)
Na Hadith ya Aisha (r.a) aliyoipokea Bukhari, amesema:
كُنْتُ أَلْعَبُ بِالْبَنَاتِ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ
"Nilikuwa nikicheza na wanasesere mbele ya Mtume ﷺ." Yaani michezo ya watoto ya mfano wa wasichana. (HR. Bukhari)
Na Hadith ya Rubayyi' bint Muawwidh al-Ansariyah (r.a) aliyoipokea Bukhari:
وَنَجْعَلُ - وفي رواية مسلم ونصنع - لَهُمْ اللُّعْبَةَ مِنْ الْعِهْنِ فَإِذَا بَكَى أَحَدُهُمْ عَلَى الطَّعَامِ أَعْطَيْنَاهُ ذَاكَ حَتَّى يَكُونَ عِنْدَ الْإِفْطَارِ
"...na tunawatengenezea michezo ya watoto kwa sufu, na mmoja wao akilia kwa ajili ya chakula, tunampa mchezo ule mpaka iwe wakati wa kufuturu." (HR. Bukhari & Muslim) Yaani inawashughulisha kwa michezo mpaka muda wa kufuturu.
Hadith hizi zote zinaruhusu michezo ya watoto hata ikiwa katika umbo la sanamu ya kiumbe chenye roho, na kwa hilo inaruhusiwa zaidi ikiwa iko katika umbo la picha bapa vyovyote itakavyokuwa.) Mwisho.
Natumai utapata katika jibu hili jawabu la swali lako pamoja na vipengele vingine vinavyohusiana.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah
20 Jumada al-Thani 1438 Hijria Inayoambatana na 19/03/2017 Miladia
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amir kwenye Facebook
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amir kwenye Google Plus
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amir kwenye Twitter
Kiungo cha jibu kutoka Tovuti ya Amir