(Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata bin Khalil Abu al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya watazamaji wa ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi")
Jibu la Swali
Muqallid Muttabi' (Mfuasi Anayefuata Dalili)
Kwa Imam Annawawy
Swali:
Assalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh. Mwenyezi Mungu awahifadhi na kuwapa nguvu. Ewe Amir wangu na ndugu yangu, nakuomba upate muda wa kunijibu. Swali langu ni:
Nilisoma katika kitabu chenu (Taysir al-Wusul ila al-Usul, uk. 273) yafuatayo: (Na swali linaloulizwa ni: Kwa upande wa Muqallidi (mfuasi), ikiwa amefuata (qallada) katika suala fulani, je inajuzu kwake kurejea na kumfuata mwingine katika suala lile lile? Ili kujibu hilo, tunasema kuwa hukumu ya kisheria katika haki ya Muqallidi ni ile hukumu ya kisheria aliyoitoa Mujtahidi aliyemfuata. Hii ina maana kwamba jambo linakuwa hivi: Ikiwa tendo la Muqallidi limeungana na suala alilolifuata, basi haijuzu kwake kuliacha na kumfuata mwingine kwa sababu amejifunga na hukumu ya kisheria ndani yake na akaifanyia kazi) mwisho wa nukuu.
Na hapa limenitokea swali; kwa mfano, mtu asiyejua kusoma wala kuandika (ummi) ambaye hajui lugha ya Kiarabu, amechukua hukumu ya kisheria kutoka kwa Imam Shafi'i (rehema za Allah ziwe juu yake) "kwa mfano kuhusu Sala" na akaifanyia kazi. Kisha akasoma hukumu ya Sala katika kitabu cha Fiqhi kilichotafsiriwa kwa lugha ya Kirusi cha Mujtahidi mwingine "kwa mfano Imam Malik (rehema za Allah ziwe juu yake)", akaisoma kwa lugha ya Kirusi na yule ummi anataka kuacha rai ya Imam Shafi'i na kuchukua rai ya Imam Malik... Swali langu hapa ni: Je, inajuzu kwake kufanya hivyo kisheria? Kwa maneno mengine, je inasihi kutoa upendeleo (tarjih) bila lugha ya Kiarabu? Kwa kuwa dalili hazizingatiwi kuwa ni dalili za kisheria isipokuwa kwa lugha ya Kiarabu? Kwa nini nauliza swali hili? Kwa sababu Waislamu wengi katika eneo langu wanaacha rai za Mujtahidi ambazo wameshazifanyia kazi na kuanza kufanyia kazi rai za Mujtahidi mwingine katika masuala yale yale. Na wakati huo huo hawajui lugha ya Kiarabu wala sayansi za kisheria! Wanasoma aya na hadithi kwa lugha ya Kirusi na kudai kuwa hizo ni dalili za kisheria! Nakuomba unijibu ili nielewe na niwaeleze wengine, na Mwenyezi Mungu akulipe kheri na akuhifadhi.
Jibu:
Wa Alaikum Salaam Warahmatullahi Wabarakatuh.
Hakika suala hili liko hivi:
Ikiwa Mwislamu anafuata madhehebu fulani katika hukumu yoyote kati ya hukumu, kama vile alikuwa akisali kwa madhehebu ya Abu Hanifa na akataka kubadilisha hilo na kusali kwa madhehebu ya Shafi'i kwa mfano, basi hilo halisihi isipokuwa baada ya kuzingatia mambo yafuatayo:
1- Jambo hili liwe ni lenye kuegemea kigezo cha kisheria (marjih shar'i) na si kwa sababu hukumu mpya ni nyepesi kwake au rahisi zaidi au inalingana na matamanio ya nafsi yake (hawaa), kwani kufuata matamanio kumekatazwa. Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى
"basi msiifuate hawaa (matamanio)" (QS An-Nisa [4]: 135)
Pia Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ
"Na mkizozana katika jambo, basi lirudisheni kwa Mwenyezi Mungu na Mtume" (QS An-Nisa [4]: 59)
Nako ni kurejea kwenye kigezo (marjih) anachokiridhia Mwenyezi Mungu na Mtume Wake mbele ya Muqallidi, na hili liko mbali zaidi na kufuata matamanio na matamanio ya mwili. Kuchagua kwake moja ya madhehebu mawili bila kigezo (marjih) ni kuchagua kwa matamanio, na hilo ni kinyume na kumrudishia Mwenyezi Mungu na Mtume. Vigezo ambavyo Muqallidi anavitumia kumpendelea Mujtahidi mmoja juu ya Mujtahidi mwingine, au hukumu moja juu ya hukumu nyingine ni vingi, muhimu zaidi na vya kwanza ni: Ukubwa wa elimu (a'lamiyyah), ufahamu, na uadilifu ('adalah)... Hivyo Muqallidi humtanguliza yule anayemfahamu kwa elimu na uadilifu kwa sababu uadilifu ni sharti la kukubaliwa ushahidi wa shahidi. Na kutoa hukumu ya kisheria katika kuifundisha ni ushahidi kuwa hii ni hukumu ya kisheria, hivyo ni lazima katika kuikubali kuwepo kwa uadilifu wa mwalimu anayeifundisha, basi uadilifu wa yule anayeitolea hukumu (istinbat) ni muhimu zaidi. Hivyo uadilifu ni sharti la lazima kuwa nalo yule tunayechukua kwake hukumu ya kisheria, awe ni Mujtahidi au mwalimu. Hivyo basi, anayeamini kuwa Shafi'i ana elimu zaidi na usawa katika madhehebu yake ni mwingi zaidi, hana haki ya kuchukua madhehebu yanayompinga kwa kufuata matamanio (tashahhi). Bali ana haki, hata ni wajibu kwake, kuchukua yale yanayopinga madhehebu yake ikiwa itambainikia upendeleo wa hilo kwa nguvu ya dalili. Hivyo, upendeleo (tarjih) ni jambo la lazima, na kuwa upendeleo huu usiwe kwa matamanio na hawaa pia ni jambo la lazima. Na Muqallidi hana haki ya kuchagua kutoka kwenye madhehebu kile kinachomvutia zaidi katika kila suala!
2- Watu katika kuijua hukumu ya kisheria wako wa aina mbili; mmoja ni Mujtahidi, na wa pili ni Muqallidi, na hakuna wa tatu. Kwa sababu ukweli ni kwamba mtu ima achukue kile alichofikia yeye mwenyewe kwa ijtihadi yake, au kile alichofikia mwingine kwa ijtihadi yake, na jambo halitoki nje ya hali hizi mbili. Kwa mujibu wa hili, kila ambaye si Mujtahidi ni Muqallidi wa aina yoyote ile. Suala la taqlidi ni kuchukua hukumu kutoka kwa mwingine bila kujali kama mchukuaji ni Mujtahidi au si Mujtahidi. Inajuzu kwa Mujtahidi kumfuata (taqlid) Mujtahidi mwingine katika suala moja hata kama yeye ana uwezo wa kufanya ijtihadi, na wakati huo atakuwa ni Muqallidi katika suala hilo. Hivyo basi, hukumu moja inaweza kuwa na Muqallidi ambaye ni Mujtahidi na inaweza kuwa si Mujtahidi.
3- Mujtahidi ni yule mwenye uwezo wa ijtihadi kwa kuwa na ujuzi wa kutosha wa lugha ya Kiarabu, ujuzi wa kutosha wa sehemu za Kitabu na Sunnah, na ujuzi wa kutosha wa namna ya kuhukumu dalili kuanzia kulinganisha, kukusanya na kupendelea, kisha uwezo wa kutoa hukumu (istinbat)... Mujtahidi huyu akifanya ijtihadi katika suala na ijtihadi yake ikampelekea kwenye hukumu fulani, haijuzu kwake kumfuata Mujtahidi mwingine kinyume na yale aliyofikia katika ijtihadi yake. Na haijuzu kwake kuacha dhana yake au kuacha kufanyia kazi dhana yake katika suala hili isipokuwa katika hali fulani, muhimu zaidi ikiwa itambainikia kuwa dalili aliyoitegemea katika ijtihadi yake ni dhaifu, na kwamba dalili ya Mujtahidi mwingine ni yenye nguvu zaidi kuliko dalili yake. Katika hali hii, ni wajibu kwake kuacha mara moja hukumu aliyoifikia kwa ijtihadi yake, na kuchukua hukumu yenye dalili yenye nguvu zaidi, na ni haramu kwake kubaki kwenye hukumu ya kwanza.
Haya yote ni kwa Mujtahidi ikiwa ameshafanya ijtihadi tayari na ikampelekea kwenye hukumu katika suala hilo. Ama ikiwa Mujtahidi hajafanya ijtihadi katika suala hilo hapo awali, basi inajuzu kwake kumfuata Mujtahidi mwingine na asifanye ijtihadi katika suala hilo, kwa sababu ijtihadi ni faradhi ya kutosheleza (fardhu kifayah) na si faradhi ya mmoja mmoja (fardhu 'ayn). Ikiwa ameshajua hukumu ya kisheria katika suala hilo, si wajibu kwa Mujtahidi kufanya ijtihadi humo, bali inajuzu kwake kufanya ijtihadi au kumfuata Mujtahidi mwingine katika suala hilo.
Yaani, Mujtahidi anahama kutoka rai moja kwenda nyingine kwa kigezo (marjih) ambacho ni nguvu ya dalili, iwe yeye ndiye aliyeitolea hukumu au ni Mujtahidi mwingine.
4- Huu ndio ukweli wa taqlidi ya Mujtahidi. Ama asiyekuwa Mujtahidi, yuko wa aina mbili: Muttabi' na ‘Aammi, na kila mmoja wao ana masharti anapohama kutoka madhehebu moja kwenda nyingine. Na kuhama huku katika hali zote kusiwe kwa matamanio na hawaa au kwa sababu ni nyepesi, bali kuwe kwa kigezo cha kisheria kwa Muttabi' na ‘Aammi:
- Ama Muttabi' ni yule mwenye baadhi ya elimu zinazozingatiwa katika kutunga sheria, na muhimu zaidi ni:
a- Ujuzi wa kutosha wa lugha ya Kiarabu, yaani anaweza kuelewana na watu kwa Kiarabu kwa kiasi fulani, anasoma Qur'ani kwa Kiarabu, na anaposoma hadithi anaweza kuelewa maana yake kwa Kiarabu. Hii haimaanishi kuelewa kila neno lililomo, bali anaweza kuuliza kuhusu neno la Kiarabu na kutafuta maana yake...
b- Ujuzi wa kutosha, hata kama ni kwa tafsiri, kuhusu maana ya Mutawatir, Sahih, Hassan, na Dhaifu katika hadithi, na awe na ujuzi wa vitabu vya hadithi sahihi. Kwa mfano, anapoona hadithi katika Bukhari au Muslim anajua kuwa ni sahihi, na vivyo hivyo akisoma hadithi katika Tirmidhi na akasema Tirmidhi kuwa ni hadithi Hassan, anajua maana yake... na hivyo anatambua maana ya Sahih na Hassan dhidi ya Dhaifu... na kadhalika.
Na Muttabi' anahama kutoka rai moja kwenda nyingine kwa kuijua dalili yake. Hukumu anayoijua dalili yake ndiyo anayoifuata, kwani ina nguvu zaidi kuliko hukumu asiyoijua dalili yake. Ikiwa anafuata madhehebu bila kujua dalili yake, kisha akaona madhehebu mengine na dalili zake, basi anafuata madhehebu anayojua dalili yake na kuacha yale asiyoyajua dalili yake.
Yaani, Muttabi' anahama kutoka rai moja kwenda nyingine kwa kigezo (marjih), ambacho kwa Muttabi' ni kufuata hukumu anayoijua dalili yake na kuacha asiyoijua dalili yake.
- Na ama ‘Aammi ni yule asiyekuwa na baadhi ya elimu zinazozingatiwa katika kutunga sheria; ujuzi wake wa Kiarabu ni kama haupo na ujuzi wake wa dalili kutoka kwenye Kitabu na Sunnah haupo... Anamuabudu Mwenyezi Mungu (swt) kama anavyoambiwa na sheikh katika madhehebu. Na mtu kama huyu hahami kutoka kwenye madhehebu yake kwenda madhehebu mengine katika suala lolote isipokuwa kwa kigezo (marjih). Na kigezo kwa ‘Aammi ni imani yake kwa yule anayemfuata katika nyanja ya ufahamu, ucha Mungu na tabia njema. Hivyo anamfuata sheikh wa msikiti au baba yake au yule anayewafundisha watu msikitini kusoma Qur'ani... kisha anasali kama wao kwa madhehebu ya Shafi'i kwa mfano. Na yeye katika hali hii hahami kutoka madhehebu haya kwenda mengine isipokuwa kama tulivyosema kwa kigezo, nacho ni kumtambua mtu mwenye elimu zaidi kuliko wale na akaamini ucha Mungu wake na uadilifu wake zaidi kuliko wale. Na ikawa mtu huyu anasali kwa madhehebu ya Abu Hanifa, akamuona kuwa ana elimu zaidi kuliko wale na mcha Mungu zaidi, hivyo akamuamini zaidi na akatulia na elimu yake, hasa anapohudhuria darsa zake za Sala kwa madhehebu ya Abu Hanifa, akawa ni mahali pa imani yake na utulivu wake. Katika hali hii, inajuzu kwake kuhama katika Sala yake kutoka madhehebu ya Shafi'i kwenda ya Hanafi kwa kigezo cha imani na utulivu...
Yaani, ‘Aammi anahama kutoka rai moja kwenda nyingine kwa kigezo (marjih), ambacho kwa ‘Aammi ni kumtambua mtu anayeamini ucha Mungu wake na uadilifu wake na akatulia na elimu yake na ufahamu wake, naye akamuelekeza kwenye madhehebu anayohamia. Akishatulia, inajuzu kwake kuhama...
5- Na haya yote ni ikiwa tendo lake limeungana na kumfuata Mujtahidi na anataka kuhama kwenda kwa Mujtahidi mwingine, basi anahitaji kigezo (marjih), iwe ni kwa kujua dalili ikiwa anafuata Mujtahidi bila kujua dalili yake, au alijifunza kutoka kwa mtu mwaminifu kuwa dalili za Mujtahidi huyu ni zenye nguvu zaidi kuliko yule anayemfuata. Ama ikiwa tendo lake halijaungana na kumfuata Mujtahidi katika suala fulani, na akataka kuanza kufuata, basi ana haki ya kumfuata Mujtahidi yeyote anayetulia na dalili zake na elimu yake.
Ni vyema kutaja kuwa taqlidi katika suala moja lazima iwe kwa Mujtahidi mmoja katika suala hilo, masharti yake na nguzo zake... Kwa mfano katika Sala, lazima ichukuliwe kutoka kwa Mujtahidi mmoja, yenyewe na masharti yake na nguzo yake... kama udhu, kusimama na kurukuu... zote zichukuliwe kutoka kwa Mujtahidi mmoja. Si kwamba achukue Sala kutoka kwa Abu Hanifa na udhu kutoka kwa Shafi'i, bali zote lazima ziwe kutoka kwa Mujtahidi mmoja. Ama yakitofautiana masuala kama Sala, Saumu na Hijja, basi inajuzu kwake kuyachukua yote kutoka kwa Mujtahidi mmoja au kuchukua Sala kutoka kwa Mujtahidi mmoja na Saumu kutoka kwa Mujtahidi mwingine... na kadhalika.
6- Kutokana na yaliyotangulia, jibu la swali lako kuhusu ndugu wasiojua Kiarabu na wanajiona kuwa wamo ndani ya maana ya Muttabi' na hivyo kusoma tafsiri ya dalili na kulingana na hilo wanahama kutoka madhehebu yao ya awali kwenda madhehebu ya baadaye kwa kudhani kuwa wako katika hukumu ya Muttabi' ambaye inamtosha kujua dalili... Hakika hali yao haionyeshi hivyo maadamu hawajui Kiarabu, na kwa sababu hiyo tafsiri haitoshi kumfanya aache madhehebu yake na kuhamia madhehebu mengine! Bali anahitaji kigezo kingine kama ‘Aammi kwa kumtambua mtu mwaminifu anayejua Kiarabu ambaye atamsomea dalili kwa Kiarabu na kumfafanulia na kumbainishia kuwa madhehebu haya yana nguvu zaidi... Akishatulia na elimu yake na ufahamu wake, hapo ndipo inajuzu kwake kuhamia kwenye madhehebu aliyomfanyia tarjih yule mtu mwaminifu... Yaani, ndugu hao wakitaka kuhama kutoka madhehebu ya awali kwenda madhehebu ya baadaye, haitoshi kwao kusoma tafsiri maadamu hawajui Kiarabu, bali ni lazima wawe na kigezo miongoni mwa vigezo vya ‘Aammi pamoja na tafsiri...
Hili ndilo ninaloliona katika suala hili, na Mwenyezi Mungu ndiye Mjuzi zaidi na Mwenye Hekima zaidi.
Ndugu yenu, Ata bin Khalil Abu al-Rashtah
15 Jamada al-Ula 1439 AH Sawa na 01/02/2018 AD
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Amir (Mwenyezi Mungu amhifadhi) kwenye Facebook
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Amir (Mwenyezi Mungu amhifadhi) kwenye Google Plus
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Amir (Mwenyezi Mungu amhifadhi) kwenye Twitter
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Amir (Mwenyezi Mungu amhifadhi) kwenye Web