(Sfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu al-Rashta, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wa ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi")
Jawabu la Swali:
Al-Qiyas
Kwa Hamzeh Shihadeh
Swali:
As-Salamu Alaykum wa Rahmatullahi wa Barakatuh,
Iliandikwa katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah, Juzuu ya Tatu, chini ya mada ya Al-Qiyas katika masharti ya asili (Asl), kipengele cha tatu: Kwamba dalili inayoonyesha hukumu ya asili isiwe inajumuisha tawi (Far')... Ama kipengele cha sita: Kwamba dalili inayothibitisha hukumu ya asili isiwe inaonyesha uthibitisho wa hukumu ya tawi... Ni nini tofauti ya kifiqhi kati ya nukta hizi mbili? Mwenyezi Mungu awalipe kheri kwa niaba yetu sote.
Jibu:
Ili swali liwe wazi na kisha jibu, tunabainisha yafuatayo:
Al-Qiyas ni kuthibitisha mfano wa hukumu inayojulikana katika jambo jingine linalojulikana kutokana na kushirikiana kwao katika sababu ya hukumu ('illat) kwa mujibu wa mthibitishaji. Kwa maneno mengine, ni kuuhamisha uhalali wa hukumu ya asili kwenda kwenye tawi kutokana na 'illat inayowaunganisha wote wawili, na mfano wake ni:
Uharamu wa kukodisha (al-ijarah) wakati wa adhana ya Ijumaa, kwa kuifanyia qiyas na uharamu wa biashara wakati wa adhana ya Ijumaa; kwa sababu ya kuwepo kwa 'illat ambayo ni kuzuia au kughafilisha kutokana na Swala ya Ijumaa. Mwenyezi Mungu (swt) Amesema:
إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ
"Ikidhiniwa kwa ajili ya Swala siku ya Ijumaa, nendeni upesi kwenye dhikri ya Mwenyezi Mungu, na acheni biashara." (QS. Al-Jumu'ah [62]: 9)
Aya hii imeonyesha uharamu wa biashara wakati wa adhana ya Ijumaa kwa sababu ya kuzuia dhikri ya Mwenyezi Mungu, yaani Swala, na hiyo ni 'illat iliyofanyiwa istinbati (mustanbatah). Aya haikutaja hukumu ya kukodisha wakati wa adhana, lakini kwa sababu 'illat ya kuzuia dhikri ya Mwenyezi Mungu ipo katika kukodisha wakati wa adhana ya Ijumaa kama ilivyo katika biashara, basi hukumu ya biashara wakati wa adhana ya Ijumaa ambayo ni uharamu inahamishiwa kwenye kukodisha wakati wa adhana ya Ijumaa. Yaani, kukodisha kunafanyiwa qiyas na biashara, na hivyo kukodisha wakati wa adhana ya Ijumaa kuwa haramu...
Basi tawi (far') katika mfano huu ni kukodisha, na asili (asl) ni biashara, na hukumu ya kisheria inayohusu asili ni uharamu uliopo katika biashara wakati wa adhana ya Ijumaa, na 'illat ni kuzuia Swala ya Ijumaa. Hizi zinaitwa nguzo za qiyas... Na matunda ya qiyas na matokeo yake ni hukumu ya tawi, yaani uharamu wa kukodisha wakati wa adhana ya Ijumaa katika mfano huu... Dalili ya maandishi ilitaja hukumu ya biashara (na acheni biashara), na haikutaja kukodisha, lakini kukodisha kuliunganishwa na biashara kutokana na 'illat inayowaunganisha ambayo ni kuzuia wakati wa adhana ya Swala ya Ijumaa iliyopo kwenye biashara na kwenye kukodisha.
Hivyo basi, ili kuwe na qiyas, ni lazima dalili ya hukumu ya asili ("biashara" katika mfano uliotangulia) isiwe inajumuisha tawi ("kukodisha" katika mfano uliotangulia), lakini kuwe na 'illat ya kisheria ("kuzuia" katika mfano uliotangulia) inayofanya hukumu ya tawi ("kukodisha") iunganishwe na hukumu ya asili ("biashara").
Ikiwa dalili inayoonyesha hukumu ya asili inajumuisha tawi... basi hakuna qiyas kwa sababu hukumu ya tawi itakuwa inategemea dalili yenyewe na siyo qiyas... Hili ndilo sharti la tatu (Kwamba dalili inayoonyesha hukumu ya asili isiwe inajumuisha tawi...).
Na ikiwa hakuna dalili inayotaja hukumu ya asili wala hukumu ya tawi, lakini kuna dalili isiyowataja waziwazi, lakini inathibitisha hukumu ya asili na wakati huo huo inathibitisha hukumu ya tawi... basi hakuna qiyas kwa sababu kile kilichodhaniwa kuwa ni asili na tawi viko sawa kwa upande wa dalili: kwanza, hakuna dalili inayotaja yeyote kati yao, na pili, dalili ya kuthibitisha hukumu kwa kila mmoja wao ni dalili hiyo hiyo... Hili ndilo sharti la sita (Kwamba dalili inayothibitisha hukumu ya asili isiwe inaonyesha uthibitisho wa hukumu ya tawi...).
Ili kufafanua hilo, tunataja mfano kwa kila sharti:
1- Mfano wa Sharti la Tatu: Uharamu wa kusema "Ah" (uff) kwa wazazi na uharamu wa kuwaudhi wazazi. Ikiwa mtu atasema kuwa uharamu wa kusema "uff" ndio asili kwa sababu una dalili ambayo ni kauli ya Mwenyezi Mungu:
فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ
"Basi usiwaambie hata: Ah! (Uff)." (QS. Al-Isra [17]: 23)
Na kwamba kuwaudhi wazazi ni tawi na inafanyiwa qiyas na uharamu wa kusema "uff" kwa 'illat ya kutowakasirisha wazazi au kutowasumbua... Kauli hii si sahihi kama qiyas... Sababu ni kwamba dalili ya kile kilichochukuliwa kama asili, ambayo ni kauli Yake: "Basi usiwaambie hata: Ah! (Uff)", dalili hii inajumuisha tawi kupitia maana ya ndani (al-mafhum). Kwani tamko la nje (al-mantūq) ni uharamu wa kusema "uff", na maana ya kulingana (mafhum al-muwafaqah) hapa ni uharamu wa yale yaliyozidi "uff" kwa kipaumbele zaidi (min bab al-awla). Kwa hivyo, hakuna qiyas kwa sababu dalili ya uharamu wa kusema "uff" inajumuisha uharamu wa "kuudhi" kupitia mafhum al-muwafaqah.
Kutokana na hayo, kama ilivyokuja katika sharti la tatu kwamba hakuna qiyas ikiwa: (Dalili inayoonyesha hukumu ya asili inajumuisha tawi; kwa sababu ikiwa ingelijumuisha, basi uthibitishaji wa hukumu katika tawi ungekuwa kwa dalili hiyo na si kwa qiyas, na hapo qiyas ingepotea.) Kwa ufafanuzi zaidi, qiyas katika uharamu wa kukodisha juu ya biashara wakati wa adhana ya Ijumaa tulioelezea mwanzoni mwa jibu, qiyas hii ilikuwa kwa sababu dalili ya uharamu wa biashara ndiyo iliyowasilishwa katika maandishi, na dalili hii haijumuishi kukodisha kwa tamko lake (mantūq) wala maana yake (mafhum), bali kukodisha kuliunganishwa na biashara kwa sababu ya kuwepo kwa 'illat ya kuzuia. Yaani, si kwa sababu dalili ya uharamu wa biashara inajumuisha uharamu wa kukodisha kupitia dalili hiyo hiyo. Lakini ikiwa dalili ya hukumu ya asili inajumuisha tawi kulingana na mbinu za lugha, basi hakuna qiyas, bali hukumu ya tawi itakuwa katika hali hii kwa dalili na si kwa qiyas.
2- Mfano wa Sharti la Sita: Ikiwa kuna mambo mawili na hakuna dalili inayotaja yeyote kati yao, bali hukumu ya yote mawili inathibitishwa na dalili ambayo haimtaji yeyote miongoni mwao kwa tamko... Basi katika hali hii hakuna yeyote kati yao anayekuwa asili au tawi. Kwa maneno mengine, hakuna jambo lolote kati ya hayo mawili linalounganishwa na lingine kwa qiyas. Kwa mfano, ikiwa kuna aina mbili za vileo: (A) na (B), na hakuna dalili inayotaja uharamu wa aina yoyote kati ya hizo mbili, bali uharamu umethibitishwa na dalili isiyomtaja yeyote miongoni mwao... Basi katika hali hii mmoja hahesabiki kuwa asili na mwingine tawi kwa sababu wote wawili wako katika daraja moja, kwani hukumu ya uharamu ndani yao imethibitishwa na dalili moja isiyomtaja yeyote kati yao. Hivyo wao kwa upande wa dalili wako sawa. Mfano wa hayo ni kileo cha asali (nabidh al-asal) na kileo cha shayiri (nabidh ash-sha'ir). Ikiwa hakuna dalili inayotaja kuwa kileo cha asali ni haramu au inayotaja kuwa kileo cha shayiri ni haramu, lakini kuna dalili iliyoonyesha uthibitisho wa hukumu ya uharamu kwa kileo cha asali, na dalili hiyo hiyo ikaonyesha uthibitisho wa uharamu wa kileo cha shayiri, na dalili hiyo ni kauli ya Mtume (saw):
كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ
"Kila chenye kulevya ni khamri, na kila chenye kulevya ni haramu." (Imepokewa na Muslim kutoka kwa Ibn Umar)
Kutokana na dalili hii inayofanya kila kileo kuwa khamri na kwamba ni haramu, uthibitisho wa uharamu unakuwa kwa kileo cha asali na pia uthibitisho wa uharamu unakuwa kwa kileo cha shayiri, maadamu ni vyenye kulevya. Yaani, dalili ya kuthibitisha uharamu wa kileo cha asali na dalili ya kuthibitisha uharamu wa kileo cha shayiri ni dalili hiyo hiyo... Basi katika hali hii haitakuwa qiyas, bali kila kileo miongoni mwa hivi ni sehemu miongoni mwa sehemu zinazothibitishiwa hukumu na dalili hiyo hiyo (Kila chenye kulevya ni khamri...). Hivyo basi, sharti la sita ni kwamba hakuna qiyas ikiwa: (Dalili inayoonyesha uthibitisho wa hukumu ya asili ni hiyo hiyo inayoonyesha uthibitisho wa hukumu ya tawi, vinginevyo kuifanya moja kuwa asili ya nyingine kusingekuwa na kipaumbele kuliko kinyume chake...).
Hivyo ndivyo inavyobainika tofauti kati ya masharti hayo mawili:
Sharti la tatu linachunguza kuwepo kwa dalili ya hukumu ya asili inayojumuisha tawi...
Na sharti la sita linachunguza kuwepo kwa dalili ya kuthibitisha hukumu ya asili kuwa ndiyo hiyo hiyo dalili ya kuthibitisha hukumu ya tawi...
Ndugu yenu, Ata bin Khalil Abu al-Rashta
23 Dhul-Qi'dah 1437 H Inayolingana na 26 Agosti 2016 M
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amir kwenye Facebook: https://www.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192.1073741828.122848424578904/512613535602389/?type=3&theater
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amir kwenye Google Plus: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/LbpU1cQ3Fk4
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amir kwenye Twitter: https://twitter.com/ataabualrashtah/status/769201803045007360?lang=ar
Kiungo cha jibu kutoka tovuti ya Amir: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3735/