Silsila ya Majibu ya Mwanachuoni Mtukufu Ata Bin Khalil Abu al-Rashtah, Ameer wa Hizb ut-Tahrir, kwa Maswali ya Wafuasi wa Ukurasa Wake wa Facebook "Fiqhi"
Jibu la Swali
Kwa Muhammad Abu Khudair
Swali:
Assalamu Alaikum, je, mnaweza kutufafanulia pia kuhusu maoni ya Abu Hanifa, Sufyan al-Thawri, na wengineo kwamba hakuna riba katika Dar al-Kufr wakitolea ushahidi hadith (Hakuna riba katika Dar al-Kufr) na wakitolea ushahidi miamala ya al-Abbas katika riba katika Dar al-Kufr, na pia wakitolea ushahidi kwamba Abu Bakr aliwekeana dau na washirikina wa Makka na Mtume ﷺ akashiriki naye? Je, inafaa kuiga (kufuata) maoni kama haya? Hususan kwa yule ambaye dunia imemwia dhiki licha ya upana wake. Naomba umtumie Ameer swali hili na mnitumie jibu lake faragha, shukran.
Jibu:
Kwanza: Riba ni haramu katika hali zake zote, iwe ni katika Dar al-Islam (Ardhi ya Uislamu) au katika Dar al-Kufr (Ardhi ya Ukafiri). Dalili zake zimekuja kwa ujumla bila kuhusisha sehemu fulani, na kwa kuachiwa bila kufungwa na masharti, kama ilivyo katika maandiko ya kisheria kutoka katika Kitabu cha Mwenyezi Mungu (swt) na Sunnah ya Mtume Wake ﷺ:
- Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ
"Wale wanaokula riba hawasimami ila kama anavyosimama yule ambaye Shetani amemzugua kwa kumgusa. Hiyo ni kwa sababu wamesema: 'Biashara ni kama riba.' Na Mwenyezi Mungu amehalalisha biashara na ameharamisha riba. Basi aliyefikiwa na mawaidha kutoka kwa Mola wake, akajizuia, basi ni vyake vilivyopita; na amri yake iko kwa Mwenyezi Mungu. Na watakao rudi, basi hao ndio watu wa Motoni, humo watakaa milele. Mwenyezi Mungu huifuta riba na huzikuza sadaka. Na Mwenyezi Mungu hampendi kila kafiri mwenye dhambi." (QS. Al-Baqarah [2]: 275-276)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ
"Enyi mlioamini! Mcheni Mwenyezi Mungu, na acheni yaliyobakia katika riba, ikiwa nyinyi ni Waumini. Na msipefanya hivyo, basi fahamuni mtatangaziwa vita na Mwenyezi Mungu na Mtume wake. Na mkitubu, basi haki yenu ni rasilimali zenu. Msidhulumu wala msidhulumiwe." (QS. Al-Baqarah [2]: 278-279)
- Na Mtume ﷺ anasema katika hadith iliyopokelewa na Muslim kutoka kwa Ubada bin al-Samit (ra):
الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلاً بِمِثْلٍ سَوَاءً بِسَوَاءٍ يَداً بِيَدٍ فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَداً بِيَدٍ
"Dhahabu kwa dhahabu, fedha kwa fedha, ngano kwa ngano, shairi kwa shairi, tende kwa tende, na chumvi kwa chumvi, kiasi sawa kwa kiasi sawa, mkono kwa mkono. Ikiwa aina hizi zitatofautiana, basi uzeni mnavyotaka ikiwa ni mkono kwa mkono." (HR. Muslim)
Muslim pia amepokea kutoka kwa Abu Sa'id al-Khudri (ra), amesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ amesema:
الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلاً بِمِثْلٍ يَداً بِيَدٍ فَمَنْ زَادَ أوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى الآخِذُ وَالْمُعْطِي فِيهِ سَوَاءٌ
"Dhahabu kwa dhahabu, fedha kwa fedha, ngano kwa ngano, shairi kwa shairi, tende kwa tende, na chumvi kwa chumvi, kiasi sawa kwa kiasi sawa, mkono kwa mkono. Atakayezidisha au kuomba nyongeza, basi amefanya riba, mpokeaji na mtoaji katika hilo ni sawa." (HR. Muslim)
- Na Abu Dawood amepokea katika Sunan yake kutoka kwa Ubada bin al-Samit: Kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ amesema:
الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ فَمَنْ زَادَ أَوْ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى وَلَا بَأْسَ بِبَيْعِ الذَّهَبِ بِالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةُ أَكْثَرُهُمَا يَداً بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةً فَلَا وَلَا بَأْسَ بِبَيْعِ الْبُرِّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرُ أَكْثَرُهُمَا يَداً بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةً فَلَا
"Dhahabu kwa dhahabu, iwe ghafi au iliyosafishwa, na fedha kwa fedha, iwe ghafi au iliyosafishwa, na ngano kwa ngano kiasi kwa kiasi (mudy bi mudy), na shairi kwa shairi kiasi kwa kiasi, na tende kwa tende kiasi kwa kiasi, na chumvi kwa chumvi kiasi kwa kiasi. Atakayezidisha au kuomba nyongeza amefanya riba. Na hakuna ubaya kuuza dhahabu kwa fedha, na fedha ikiwa nyingi zaidi mkono kwa mkono, lakini kwa mkopo (nasi'ah) hapana. Na hakuna ubaya kuuza ngano kwa shairi, na shairi likiwa jingi zaidi mkono kwa mkono, lakini kwa mkopo hapana." (HR. Abu Dawood)
- Na yameelezwa katika vitabu vyetu kuhusu suala la riba yale yanayotosheleza. Yameelezwa katika kitabu cha Al-Nizam al-Iqtisadi (Mfumo wa Kiuchumi) ukurasa wa 250-254 (faili la Word):
[Riba na Sarf: Riba ni kuchukua mali kwa mali ya jinsi moja kwa ziada. Na Sarf ni kuchukua mali kwa mali miongoni mwa dhahabu na fedha za jinsi moja kwa usawa, au za jinsi mbili tofauti kwa usawa au kwa ziada. Na Sarf haitokei ila katika biashara pekee. Ama riba, yenyewe hutokea katika biashara, mkopo, au Salam (malipo ya kabla)...
Na riba haitokei katika biashara na Salam isipokuwa katika vitu sita pekee: Tende, ngano, shairi, chumvi, dhahabu, na fedha. Na mkopo hutokea katika kila kitu; hivyo haijuzu kukopesha kitu ili kirudishwe kidogo zaidi au kingi zaidi, wala cha aina nyingine kabisa. Bali kirudishwe mfano wa kile ulichokopesha katika aina yake na kiasi chake. Na tofauti kati ya biashara, Salam, na mkopo ni kwamba biashara na Salam huwa katika aina kwa aina nyingine, na aina kwa aina yake hiyo hiyo. Lakini mkopo hautokei ila katika aina kwa aina yake hiyo hiyo tu. Ama kuhusu riba kuwa katika aina hizi sita pekee, ni kwa sababu Ijma ya Maswahaba ilifungamana juu ya hilo, na kwa sababu Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ anasema: «Dhahabu kwa dhahabu, fedha kwa fedha, ngano kwa ngano, shairi kwa shairi, tende kwa tende, na chumvi kwa chumvi, kiasi sawa kwa kiasi sawa, mkono kwa mkono. Ikiwa aina hizi zitatofautiana, basi uzeni mnavyotaka ikiwa ni mkono kwa mkono». Imepokelewa na Muslim kutoka kwa Ubada bin al-Samit. Hivyo, Ijma na Hadith ni maandiko yaliyotaja vitu maalum ambavyo ndani yake mna riba, kwa hiyo riba haithibiti ila ndani ya vitu hivyo tu. Na haikupokelewa katika vitu vingine kando na aina hizi sita dalili ya uharamu, hivyo riba haipo katika vitu vinginevyo. Na inaingia katika aina hizo kila kilicho katika jinsi yake na kile ambacho sifa yake inasadifu juu yake. Ama visivyokuwa hivyo havimo. Ama kuhusu sababu ('illah) ya uharamu katika vitu hivi, haikutajwa katika andiko (nass), hivyo haitafutiwi sababu; kwani sababu ni ya kisheria (shar’iyyah), si ya kiakili. Kwa hiyo, ikiwa sababu haikufahamika kutoka kwenye andiko basi haizingatiwi. Na kulinganisha sababu (Qiyas al-'Illah) hakuingii hapa; kwani inashartiwa katika Qiyas al-'Illah kwamba kile kilichozingatiwa kuwa sababu kiwe ni sifa inayofahamisha (wasf mufhim), ili iwe sahihi kufanya kulinganisha (Qiyas) juu yake. Ikiwa si sifa inayofahamisha, kama vile kuwa ni jina gumu (ism jamid), au ilikuwa ni sifa isiyofahamisha, basi haifai kuwa sababu, wala kingine hakilinganishwi nacho...] mwisho wa nukuu kutoka Al-Nizam al-Iqtisadi. Na maelezo zaidi yamefafanuliwa katika mlango huo huo, hivyo inaweza kurejewa.
Na haya yote yanaonyesha kuwa riba ni haramu popote ilipo, hakuna tofauti kati ya Dar al-Islam na Dar al-Harb (Ardhi ya Vita), na hiyo ni kwa sababu maandiko ya uharamu wa riba ni ya jumla bila kuhusisha sehemu, na ya kuachiwa bila kufungwa. Na wingi wa mafakihi (jumhur) wanasema hivyo.
Pili: Ama yale yaliyonukuliwa kutoka kwa Wa-Hanafi kwamba inajuzu katika Dar al-Harb, huo ni msimamo wa Abu Hanifa na mwanafunzi wake Muhammad bin al-Hassan (na Abu Yusuf aliwapinga)...
Na ama dalili ulizozitaja katika swali lako kwamba wanasema kuhusu al-Abbas na Abu Bakr, basi zina upungufu katika kuzitegemea:
1- Kuhusu mada ya al-Abbas (ra): Abu Ja'far al-Tahawi (aliyefariki 321 H) anasema katika kitabu chake Bayan Mushkil al-Athar chini ya kichwa cha habari (Mlango wa kubainisha matatizo ya yale yaliyopokelewa kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ katika yale aliyoyatumia Muhammad bin al-Hassan kama dalili katika yale aliyokuwa akiyasema Abu Hanifa kuhusu kuhalalisha riba kati ya Waislamu na washirikina katika Dar al-Harb)... Katika mlango huu, Al-Tahawi anasema:
[...Kulikuwa katika athari hizi kwamba riba siku hiyo katika Dar al-Islam ilikuwa haramu kati ya watu wa Uislamu. Kisha tukamkuta Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ katika hotuba yake ya Hijja ya Kuaga alivyotusimulia al-Rabi' al-Muradi akisema: (Kutoka kwa Jabir bin Abdullah (ra) kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alisema katika hotuba yake siku ya Arafa katika Hijja ya Kuaga: «Na riba ya kijahiliya imefutwa, na riba ya kwanza ninayoifuta ni riba ya al-Abbas bin Abdul-Muttalib, kwani yote imefutwa») Na anaongeza: (Kutoka kwa Amr bin al-Ahwas amesema: Nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akisema: «Fahamuni kwamba kila riba miongoni mwa riba za kijahiliya imefutwa. Haki yenu ni rasilimali zenu; msidhulumu wala msidhulumiwe»)... Kulikuwa katika hayo yale yanayoonyesha kwamba riba ilikuwa imesimama Makka ilipokuwa Dar al-Harb mpaka ilipokombolewa. Kwani kuondoka kwa ujahiliya kulikuwa kwa kukombolewa kwake. Na ilikuwa katika kauli ya Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ: 'Riba ya kwanza ninayoifuta miongoni mwa riba zetu ni riba ya al-Abbas bin Abdul-Muttalib', jambo linaloonyesha kuwa riba ya al-Abbas ilikuwa imesimama mpaka Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alipoifuta, kwani hafuti isipokuwa kile kilichokuwa kimesimama, si kile kilichoanguka kabla ya kukifuta...]
Hivyo basi, katika hayo kuna yale yanayoonyesha kuwa al-Abbas alikuwa na riba mpaka wakati wa kukombolewa kwa Makka, naye alikuwa Mwislamu kabla ya hapo. Na katika hilo kuna yale yanayoonyesha kuwa riba ilikuwa halali kati ya Waislamu na washirikina Makka ilipokuwa Dar al-Harb, hali ikiwa wakati huo ilikuwa haramu kati ya Waislamu katika Dar al-Islam...
Kama anavyosema Abu Hanifa na al-Thawri...) mwisho wa nukuu.
Na jibu lenye nguvu (rajih) katika hilo ni:
a- Hili si sahihi kutolewa dalili kwamba al-Abbas alikuwa akishirikiana na watu wa Makka kwa riba kwa sababu ni Dar al-Harb. Kwani Makka ilishakuwa Dar al-Islam tangu wakati wa kukombolewa kwake (Fath), na ukombozi huo ulikuwa zaidi ya miaka miwili kabla ya kuja kwa hadith hii: «Na riba ya kwanza ninayoifuta ni riba ya al-Abbas bin Abdul-Muttalib»! Lau Mtume ﷺ angesema kauli hii wakati wa kukombolewa kwa Makka ingekuwa na mwelekeo, ama hadith kuja baada ya miaka miwili, basi mwelekeo wa dalili hiyo si sahihi.
b- Kisha, kuinasibisha riba na ujahiliya katika hadith: «Fahamuni kwamba kila riba miongoni mwa riba za kijahiliya imefutwa» kunaweza kufahamisha kuwa riba hii ilikuwa kabla ya kusilimu kwa al-Abbas. Kwani ujahiliya ni kile kilichokuwa kabla ya Uislamu. Kwa mujibu wa hili, msimamo wenye nguvu katika maana ya hadith ni kwamba al-Abbas alikuwa akishughulika na riba kabla ya kusilimu kwake, na alikuwa na faida za riba kwa wakopaji, basi Mtume ﷺ akamkataza kuzichukua, {Na mkitubu, basi haki yenu ni rasilimali zenu} na akatoa habari kuwa riba hii imefutwa.
2- Ama ushahidi wao kwa yale waliyosema: ("Na kwa sababu Abu Bakr al-Siddiq (ra) aliwekeana dau na washirikina wa Kikuraishi kabla ya Hijra wakati Mwenyezi Mungu (swt) alipoteremsha: {Alif Lam Mim * Warumi wameshindwa...} aya. Maquraishi wakamwambia: 'Mnadhani Warumi watashinda?!' Akasema: 'Ndiyo.' Wakasema: 'Je, uko tayari kuwekeana dau nasi?' Akasema: 'Ndiyo.' Akawekeana nao dau, akamjulisha Mtume ﷺ, naye Mtume ﷺ akasema: «Nenda kwao na uongeze dau», akafanya hivyo, na Warumi wakawashinda Waajemi (Persia), Abu Bakr akachukua dau lake; Mtume ﷺ akalijuzisha (akaliruhusu), na huo ulikuwa ni mchezo wa kamari (qimar) baina ya Abu Bakr na washirikina wa Makka, na Makka ilikuwa Dar al-Shirk...") Na kuwekeana dau (khatara) hapa ina maana ya kamari au kutumia kamari (maysir).
Na jibu kwa hili ni kwa njia mbili: Kwanza, kwamba wingi wa wanazuoni wanaona kuwa hili lilifutwa (mansukh), kwani hili lilikuwa kabla ya kuteremka kwa uharamu wa kamari... Pili, baadhi ya wanazuoni wanaona kuruhusiwa kwa dau hili na kwamba halikufutwa, kwa sababu lengo lake lilikuwa ni kuunusuru Uislamu. Na hili ndilo chaguo la Sheikh al-Islam Ibn Taymiyyah na Ibn al-Qayyim. Katika njia zote mbili, kutolea ushahidi hili kuruhusu riba katika Dar al-Harb ni jambo dhaifu (marjuh).
3- Kutokana na hayo, msimamo wenye nguvu zaidi katika suala hili ni kwamba riba ni haramu baina ya Mwislamu na Mwislamu, na baina ya Mwislamu na kafiri katika ardhi za Kiislamu, au ardhi za kikafiri, au ardhi za vita... Na hili ndilo walilolifuata mafakihi wengi miongoni mwa Ma-Maliki, Ma-Shafi'i, na Ma-Hanbali. Kwa ajili ya faida, hapa kuna kauli za baadhi ya mafakihi katika suala hili:
a- Ibn Qudama al-Maqdisi (rehema za Allah ziwe juu yake) amesema katika Al-Mughni: ("Riba ni haramu katika Dar al-Harb kama ilivyo haramu katika Dar al-Islam. Na hili ndilo walilolisema Malik, al-Awza'i, Abu Yusuf, al-Shafi'i, na Ishaq kwa kauli ya Mwenyezi Mungu (swt): {Na ameharamisha riba} Al-Baqarah: 275, na kauli Yake: {Wale wanaokula riba hawasimami ila kama anavyosimama yule ambaye Shetani amemzugua kwa kumgusa} Al-Baqarah: 275, na Mwenyezi Mungu (swt) akasema: {Enyi mlioamini! Mcheni Mwenyezi Mungu, na acheni yaliyobakia katika riba} Al-Baqarah: 278. Na ujumla wa habari (hadith) unahitaji uharamu wa ziada (tafadhul), na kauli yake ﷺ: «Atakayezidisha au kuomba nyongeza amefanya riba» ni ya jumla, kadhalika hadith zingine zote; na kwa sababu kile kilichokuwa haramu katika Dar al-Islam ni haramu katika Dar al-Harb, kama vile riba baina ya Waislamu")... Pia amesema: ("Mwenye kuingia katika ardhi ya adui kwa amani (aman): asiwafanyie hiana katika mali zao, wala asishirikiane nao kwa riba")... Na amesema pia: ("Ama kuhusu uharamu wa riba katika Dar al-Harb: tumeshautaja katika mlango wa riba, pamoja na kwamba kauli ya Mwenyezi Mungu (swt): {Na ameharamisha riba}, na aya nyinginezo, na hadith zinazoonyesha uharamu wa riba ni za jumla, zinahusu riba katika kila mahali na wakati") mwisho wa kauli yake...
b- Al-Nawawi (rehema za Allah ziwe juu yake) amesema katika Al-Majmu' Sharh al-Muhadhhab: ("Riba inapita katika Dar al-Harb kama inavyopita katika Dar al-Islam. Na hili ndilo walilolisema Malik, Ahmad, na Abu Yusuf. Dalili yetu ni: Ujumla wa dalili zinazoharamisha riba. Kwani kila kilichokuwa haramu katika Dar al-Islam ni haramu katika Dar al-Shirk, kama vile machafu mengine yote na maasi; na kwa sababu ni mkataba batili hivyo hauhalalishwi kile kilichofungwa mkataba kwacho kama vile ndoa")...
c- Imam al-Shafi'i (rehema za Allah ziwe juu yake) amesema: ("Ikiwa kundi la Waislamu litaingia nchi za vita kwa amani (aman), basi adui yuko katika amani kutoka kwao mpaka watakapoondoka, au muda wao wa amani utakapomalizika. Hawana haki ya kuwadhulumu wala kuwafanyia hiana") mwisho wa nukuu kutoka Al-Umm (4/263). Pia amesema katika Al-Umm (4/284): "Lau mtu angeingia Dar al-Harb kwa amani... akapata uwezo juu ya kitu chochote katika mali zao, haijuzu kwake kuchukua kitu chochote katika mali hizo, kiwe kidogo au kikubwa. Kwa sababu ikiwa yeye yuko kwao katika amani, basi wao pia wako katika amani kutoka kwake. Na kwa sababu haihalalishwi kwake kutokana na amani yao isipokuwa kile kinachohalalishwa kwake kutokana na mali za Waislamu na Ahl al-Dhimmah. Kwani mali imezuiliwa kwa njia tatu: Kwanza: Uislamu wa mmiliki wake. Pili: Mali ya yule aliye na dhima (Dhimmah). Tatu: Mali ya yule aliye na amani (Aman) mpaka muda maalum") mwisho wa nukuu.
Mwisho, namuomba Mwenyezi Mungu (swt) akufanyie wepesi katika riziki iliyo safi na ya halali, na akuneemeshe kwa maisha mema unayoyatumia katika kumtii Mwenyezi Mungu, ili upate kufanikiwa katika nyumba mbili (dunia na akhera), na huko ndiko kufanikiwa kukuu.
Ndugu yenu, Ata bin Khalil Abu al-Rashtah
08 Muharram al-Haram 1443 H Inasadifiana na 16/08/2021 M