(Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu al-Rashta, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wageni kwenye ukurasa wake wa Facebook "Fikhi")
Jibu la Swali
Swali:
Assalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh,
Maswali mawili mkiidhinisha, Mwenyezi Mungu awawafikishe...
- Imeelezwa katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah Juzuu ya Tatu (uk. 82) yafuatayo:
"Na hadithi ya Mutawatir ni yenye kuthibiti kwa kukata (qat'i ath-thubut) kutoka kwa Mtume ﷺ, hivyo hutoa elimu ya yakini na ni wajibu kuifanyia kazi katika kila kitu, iwe ni Sunna ya kauli, kitendo, au ya kunyamaza (idhinisho). Na miongoni mwa hadithi za kauli za Mutawatir ni kauli yake ﷺ: «Yeyote atakayenisulubishia uongo kwa makusudi, basi na ajiandalie makazi yake Motoni», na miongoni mwa Sunna ya kitendo ya Mutawatir ni swala tano na idadi ya raka'a zake, na pia yale yaliyopokelewa kuhusu namna ya kuswali, kufunga, na kuhiji."
Swali kuhusu "Sunna ya kitendo ya Mutawatir" ni nini? Je, ni kuenea kwa habari (tawatur al-akhbar) kuhusu kitendo alichofanya Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ? Au ni kuenea kwa vitendo (tawatur al-a'mal) vilivyofanywa na watu kizazi baada ya kizazi tangu enzi zake ﷺ hadi leo?
Baadhi ya watafiti wameifanya ile wanayoiita "tawatur ya kitendo" au "tawatur ya kurithishana" kuwa ni sehemu ya aina za Mutawatir. Kwa mfano, Sheikh Shabbir Ahmad al-Usmani amesema katika utangulizi wa Fath al-Mulhim (uk. 18):
"Na sehemu ya tatu: tawatur ya kitendo na tawatur ya kurithishana, nayo ni kufanyiwa kazi katika kila karne tangu zama za mtoa Sheria hadi siku yetu hii na kundi kubwa la watendaji, kiasi kwamba ni muhali kikawaida kwa wao kukubaliana juu ya uongo au kosa, kama vile mswaki katika udhu kwa mfano, kwani hiyo ni Sunna, na kuitakidi usunna wake ni faradhi; kwa sababu imethibiti kwa tawatur ya kitendo na kuipinga ni ukafiri... Na miongoni mwa hayo ni swala tano, kwani hatofautiani muumini wala kafiri na wala hakuna yeyote anayeshuku kuwa yeye (Mtume) aliswali na maswahaba zake kila mchana na usiku katika nyakati zake zinazojulikana, na akaswali vivyo hivyo kila aliyemfuata katika dini yake popote walipokuwa kila siku, na hivyo hivyo hadi leo hakuna anayeshuku kuwa watu wa Sindh wanaswali kama wanavyoswali watu wa Andalusia, na kwamba watu wa Armenia wanaswali kama wanavyoswali watu wa Yemen..." Mwisho.
Je, hili na lile tunaloliita "Sunna ya kitendo ya Mutawatir" ni kitu kimoja? Au ni vitu viwili tofauti? Na ikiwa ni vitu viwili tofauti, je, tunakubali kile wanachokiita tawatur ya kitendo au tunakikataa?
- Watafiti miongoni mwa wanahadithi kama Ibn Hajar, Nawawi, Suyuti na wengineo wameigawanya hadithi inayokubalika (maqbul) kuwa ni "Swahih li-dhatihi", "Swahih li-ghayrihi", "Hasan li-dhatihi" na "Hasan li-ghayrihi", ilhali katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah Juzuu ya Kwanza na ya Tatu tunatosheka na "Swahih" na "Hasan" tu. Je, huu ni utofauti wa kiistilahi tu pamoja na kukubaliana juu ya maana, au ni utofauti wa maana pia? Baraka za Mwenyezi Mungu ziwe nanyi.
Jibu:
Wa Alaikum Salaam Warahmatullahi Wabarakatuh
1- Sunna ya Mutawatir, iwe ni kauli, kitendo au idhinisho la kauli au kitendo, haiwi Mutawatir isipokuwa ikiwa imepokewa kwa mapokezi ya Mutawatir kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ. Ama kauli inayosema kuwa vitendo huwa Sunna ya kitendo ya Mutawatir ikiwa kundi la watu lilivifanya katika enzi za Mtume ﷺ na kundi katika enzi za Tabi'ina na wafuasi wa Tabi'ina bila ya kuthibiti kwa tawatur kwamba vitendo hivyo vilifanywa au kuidhinishwa na Mtume ﷺ, kauli hii si sahihi. Hivyo, haiwi Mutawatir isipokuwa ikiwa imethibiti kutoka kwa Mtume ﷺ kwa tawatur kuwa alikifanya au alikiidhinisha.
Na yale wanayoyasema wenye kauli hii ni katika mambo ya kidhanifu (ya kufikirika), na dalili ya hayo ni kwamba mifano waliyoitaja kama swala tano imethibiti kwa tawatur kutoka kwa Mtume ﷺ. Ama mswaki, kuna hadithi Swahih kuhusu hilo kutoka kwa Mtume ﷺ, na hukumu ya Mutawatir ya hadithi hizi inategemea sanad ya hadithi hizi; ikiwa zimepokelewa kwa mapokezi ya Mutawatir basi ni Mutawatir, na ikiwa zimepokelewa kwa njia ya ahad (mmoja mmoja) katika sanad basi haziwi Mutawatir. Yaani, kigezo ni sanad kutoka kwa Mtume ﷺ.
Hivyo, kauli yao kuwa swala tano zinaswaliwa Sindh, Andalusia, Yemen na Armenia kuwa ni swala tano na hawatofautiani kuwa ni tano... yote haya hayaifanyi kuwa Mutawatir lau isingepokewa kutoka kwa Mtume ﷺ kwa njia ya tawatur... Na kilichoifanya kuwa Mutawatir ni kuthibiti kwa mapokezi yake kutoka kwa Mtume ﷺ kwa tawatur.
Kwa ufupi, tawatur inategemea sanad; ikiwa ni mapokezi ya Mutawatir basi huchukuliwa, na ikiwa si mapokezi ya Mutawatir basi sanad yake hufanyiwa utafiti na kuamuliwa kulingana nayo. Na kama nilivyosema awali, kauli yao ni ya kidhanifu kwa sababu hawawezi kutaja mfano mmoja ambao haukuthibiti kutoka kwa Mtume ﷺ, bali tawatur yake iliamuliwa kutokana na kitendo cha Waislamu pekee.
2- Ama Swahih li-dhatihi, Swahih li-ghayrihi, Hasan li-dhatihi na Hasan li-ghayrihi... hili ni suala lenye tafiti nyingi, na nitafafanua mada hii kwa ufupi bila kuingia katika baadhi ya nyanja za khilafu, nasema:
- Hadithi Swahih ni ile iliyopokelewa kutoka kwa Mtume ﷺ na mpokezi mwadilifu mwenye hifadhi timamu (tammu al-dhabt), silsila iliyoungana (muttasil al-sanad), isiyo na kasoro (mu'allal) wala kutoafiana na nyingine (shadh). Hii ndiyo hadithi Swahih au inayoitwa Swahih li-dhatihi. Daraja zake hutofautiana kulingana na utofauti wa sifa hizi, na ndiyo maana Swahih al-Bukhari hupewa kipaumbele, kisha Muslim, kisha zile zilizofikia masharti yao... n.k.
Ikiwa hifadhi ya mpokezi itapungua kidogo (khaffa al-dhabt) pamoja na kubaki kwa masharti mengine yaliyotajwa katika Swahih: Basi hiyo ni Hasan li-dhatihi.
Na ikiwa njia zake sahihi zitaongezeka, basi ile Hasan huongezeka usahihi na kuitwa Swahih li-ghayrihi.
Ikiwa sanad haijatimiza masharti ya Swahih na Hasan, basi hiyo ni Dha'if (dhaifu).
Ikiwa itaungwa mkono na riwaya nyingine dhaifu zenye maana hiyo hiyo, basi kuna wale wanaoiita Hasan li-ghayrihi.
Na bila shaka, sisi hatuchukulii hadithi dhaifu pamoja na dhaifu pamoja na dhaifu... kuwa ni Hasan, bali inabaki kuwa dhaifu.
Na uainishaji huu wa "Hasan li-ghayrihi" haukuwa ukitumika katika karne za kwanza za elimu ya hadithi, na wa kwanza kusema hivyo kama zilivyotaja baadhi ya marejeo ni Imam al-Bayhaqi (rehema za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake) katika sehemu kadhaa za vitabu vyake.
Na pamekuwa na khilafu kuhusu "Hasan li-ghayrihi", yaani kuimarisha dhaifu kwa dhaifu nyingine kulingana na kuifanyia kazi; kuna miongoni mwao walioichukua na wengine wasioikubali na kuiona kuwa ni dhaifu, na hili ndilo lenye nguvu (rajih) kama tulivyosema awali.
Na hili halifanyi mgawanyo wa hadithi kuwa tofauti na kile tulichokitaja katika vitabu vyetu, kwa sababu hadithi wanayoiita Hasan li-ghayrihi ni hadithi dhaifu kulingana na sanad yake, na kwa sababu hiyo Hasan li-ghayrihi si aina mpya.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu al-Rashta
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Facebook
Kiungo cha jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Google Plus