Swali:
Ikiwa mtu atanunua bidhaa kwa elfu kumi, akalipa sehemu yake hapo hapo na iliyobaki akailipa kwa awamu kwa muda wa mwaka mmoja kwa mfano, kisha muuzaji akamjia baada ya mwezi wa tatu kwa mfano na kumwambia: "Ukinipa kiasi kilichobaki ambacho ni elfu tano kwa mfano, nitakupunguzia elfu moja, nichukue kwako elfu nne pekee," je, huku kunahesabika kuwa ni kuuza deni kwa thamani ya chini kuliko kiasi chake ili kuhimiza malipo ya mapema, au ni msamaha uliowekewa sharti na wala si kuuza deni?
Na ikiwa hili linaruhusiwa, lina utofauti gani na kuweka bei mbili kwa bidhaa moja katika mkataba mmoja?
Jibu:
Hakika kulipa mapema deni lililoahirishwa mkabala wa kupunguziwa sehemu yake si kuuza deni kwa deni, bali katika fikihi iko chini ya mlango wa "Dha’ wa Ta’ajjal", yaani punguza sehemu ya deni lililoahirishwa mkabala wa kulilipa kabla ya wakati.
Ama deni kwa deni, ni kama uwe unamdai mtu dinari elfu moja, kisha ununue kwake kwa kiasi hicho kilo mia moja za dengu ambazo atakupa baada ya mwezi mmoja. Hapa umeuza deni (dinari 1000) kwa dengu zilizoahirishwa, yaani kwa deni lingine, na hili ni haramu kwa sababu ni kuuza deni kwa deni. Aidha, ni salam kwa mtaji wa deni, na hilo ni haramu, kwani mtaji wa salam ni lazima ukabidhiwe tangu mwanzo.
Mfano mwingine wa deni kwa deni ni kama unamdai 'Amr dinari elfu moja, nami namdai Zaid "nguo mia". Nikakwambia: "Nakuuzia zile nguo mia ninazomdai Zaid kwa ile elfu unayomdai 'Amr..." Huku ni kuuza deni kwa deni...
Kuna mifano mingine, lakini yote ni kuuza deni kwa deni. Hii pia huitwa kuuza al-kali’ bi al-kali’ (deni lililoahirishwa kwa lingine), na kuuza an-nasi’ah bi an-nasi’ah...
Aina hii ya mauzo kwa asiyekuwa mdeni ni haramu kwa kauli moja kulingana na hadithi ya Al-Hakim katika Mustadrak yake kwa sharti ya Masheikh wawili (Bukhari na Muslim), kutoka kwa Ibn Umar (ra) kwamba Mtume (saw):
نَهَى عَنْ بَيْعِ الْكَالِئِ بِالْكَالِئِ
"Alikataza kuuza deni kwa deni." (Imepokelewa na Al-Hakim)
Na iliongezwa katika upokezi mwingine: "Nayo ni an-nasi’ah bi an-nasi’ah (deni lililoahirishwa kwa lingine)."
Ama kuuza deni kwa deni kwa mdeni mwenyewe, kuna hitilafu ndani yake; wapo wanaoruhusu na wapo wanaoharamisha...
Ama swali lako, liko kwa wanavyuoni kama tulivyosema chini ya mlango wa "Dha’ wa Ta’ajjal", yaani punguza sehemu ya deni lililoahirishwa mkabala wa kulipa deni au sehemu yake mapema... Na suala hili lina hitilafu:
- Wapo miongoni mwao ambao hawaliruhusu na wanategemea ushahidi ukiwemo:
1- Alichotoa Al-Bayhaqi katika Sunan al-Kubra kutoka kwa Al-Miqdad bin al-Aswad amesema: "Nilimkopesha mtu dinari mia moja, kisha jina langu likatoka katika kikosi kilichotumwa na Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw), nikamwambia (yule mdeni): Nilipe sasa hivi dinari tisini na nitakuondolea dinari kumi. Akasema: Ndiyo. Akamtajia Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) jambo hilo, naye akasema:"
أَكَلْتَ رِبًا يَا مِقْدَادُ، وَأَطْعَمْتَهُ
"Umekula riba, ewe Miqdad, na umemlisha (mwingine)."
(Kwa taarifa, Imam Ibn al-Qayyim amesema katika Ighathat al-Lahfan: "Katika sanadi ya hadithi ya Al-Bayhaqi kuna udhaifu").
2- Walisema kuwa inajulikana kuwa riba ya kijahiliya ilikuwa ni mkopo ulioahirishwa kwa nyongeza ya masharti, ambapo nyongeza hiyo ilikuwa badala ya kuongeza muda, hivyo Mwenyezi Mungu akaibatilisha na kuiharamisha, na Akasema:
وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ
"Na mkitubu, basi mtapata rasilimali zenu." (QS. Al-Baqarah [2]: 279)
Wakaongeza kuwa kupunguza sehemu ya deni badala ya kusogeza muda karibu ni haramu pia kutokana na malipo yanayotokana na muda, yawe ni ya nyongeza au upungufu.
Kauli ya kuharamisha jambo hili la "Dha’ wa Ta’ajjal" imetolewa na jamhuri ya mafaqihi wa Kihanafi, Kimaliki, Kishafi na Kihanbali, na likachukizwa na Zaid bin Thabit, Ibn Umar na idadi ya Tabiina.
- Na wapo miongoni mwao wanaoliruhusu na wanategemea ushahidi ukiwemo:
1- Kutoka kwa Ibn Abbas (ra) amesema: "Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) alipotaka kuwafukuza Bani al-Nadhir, walisema: Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu, umeamrisha tufukuzwe na tuna madeni kwa watu ambayo hayajafika wakati wake. Akasema:"
ضَعُوا وَتَعَجَّلُوا
"Punguzeni (madeni) na mlipwe mapema." (Imepokelewa na Al-Hakim katika Mustadrak na akasema hadithi hii ina sanadi sahihi ingawa hawakuitoa).
(Kwa taarifa, Adh-Dhahabi amesema katika muhtasari wake kwamba Az-Zanji ni dhaifu na Abdul-Aziz si mwaminifu. Lakini Ibn al-Qayyim amesema katika Ahkam Ahl al-Dhimmah: "Sanadi yake ni nzuri (hasan), hakuna ndani yake isipokuwa Muslim bin Khalid al-Zanji na hadithi yake haishuki chini ya daraja ya hasan").
2- Kauli ya Abdullah bin Abbas (ra): "Hakika riba ni: niahirishie (muda) nami nitakuongezea, na wala si: nilipe mapema nami nitakupunguzia."
Imeripotiwa kuruhusiwa kwa hilo kutoka kwa Ibn Abbas, al-Nakha'i, al-Hasan, na Ibn Sirin, na ni upokezi kutoka kwa Imam Ahmad na rai moja ya Mashafi, na ndio chaguo la Sheikh al-Islam Ibn Taymiyyah na mwanafunzi wake Ibn al-Qayyim, na liliruhusiwa na Ibn Abidin miongoni mwa mafaqihi wa Kihanafi kama ilivyo katika hashiya yake juu ya Al-Durr al-Mukhtar.
Sisi hatupendelei kuchukua msimamo mmoja (tabanni) katika suala hili, hivyo mwenye kuuliza suala hili anaweza kumfuata (taqlid) mwanachuoni yeyote anayetulia na rai yake...
Na kama unavyoona, suala hili ni tofauti na suala la kuuza kwa pesa taslimu au kwa mkopo (awamu). Ikiwa muuzaji atasema bei ya bidhaa hii ni elfu moja taslimu au elfu moja na mia tatu kwa awamu, na likaachwa hivyo bila kuamuliwa (’aimah), basi haijuzu kwa sababu bei haijulikani. Lakini ikiwa bei itajulikana na mnunuzi akasema: "Nainunua kwa kiasi kadhaa taslimu", au akasema "Nainunua kwa kiasi kadhaa kwa awamu", basi inajuzu kwani bei imebainishwa na bidhaa imekuwa na bei moja pekee.