Swali:
Nimesoma katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah – Juzuu ya Kwanza (Hairuhusiwi kwa upande wa Mtume kuwa mujtahid), na nikasoma katika Muqaddimat ad-Dustur – Sehemu ya Pili (Hakika Mtume (saw) alitumia mali ya fai kwa rai yake na ijtihadi yake, akatumia mali ya jizya kwa rai yake na ijtihadi yake, na akatumia mali ya kharaj iliyokuwa ikitoka katika nchi mbalimbali kwa rai yake na ijtihadi yake. Na andiko la kisheria (nass) lilikuja katika mambo hayo likimwachia Mtume (saw) ayatumie kama aonavyo; na hilo likawa ni dalili kwamba Imamu ana haki ya kutumia mali hizo kwa rai yake na ijtihadi yake, kwa sababu kitendo cha Mtume (saw) ni dalili ya kisheria, hivyo inakuwa ni idhini kwa Imamu kutumia mali hizi kwa rai yake na ijtihadi yake.) Mwisho wa nukuu.
Inaonekana kana kwamba kuna mgongano kati ya kauli hizo mbili, hivyo naomba ufafanuzi wa jambo hilo?
Jibu:
Hakuna mgongano kati ya yale yaliyokuja katika juzuu ya kwanza ya Ash-Shakhsiyyah na yale yaliyokuja katika sehemu ya pili ya Muqaddimat ad-Dustur:
Ama kile kilichokuja katika Ash-Shakhsiyyah juzuu ya kwanza kwamba (Hairuhusiwi kwa upande wa Mtume kuwa mujtahid), dalili zake zimebainishwa katika kitabu hicho chini ya mlango huu, na ni dalili zilizo wazi na sahihi katika suala hili kama neno lake Subhaanahu:
قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ
"Sema: Hakika mimi nakuonyeni kwa wahyi tu." (QS. Al-Anbiya [21]: 45)
Yaani waambie, ewe Muhammad, hakika mimi nakuonyeni kwa wahyi nilioteremshiwa, ikimaanisha kuwa maonyo yangu kwenu yamefungika katika wahyi pekee. Na amesema Ta’ala katika Surah An-Najm:
وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى
"Wala hatamki kwa matamanio. Hayo si chochote ila ni wahyi uliofunuliwa." (QS. An-Najm [53]: 3-4)
Hii ina maana kwamba Mtume (saw) katika utungaji sheria (tashri') hasemi lolote isipokuwa ni wahyi, na hafanyi lolote isipokuwa ni wahyi. Hivyo, hafanyi ijtihadi kutoka kwake mwenyewe kwa sababu mujtahid anaweza kupatia au kukosea, na jambo hili halifai kwa upande wa Mtume (saw) ambaye hasemi wala hafanyi lolote katika tashri' isipokuwa kwa wahyi.
Ama kile kilichokuja katika Muqaddimat ad-Dustur sehemu ya pili, kinahusu uendeshaji wa mambo ya dola kupitia matumizi katika maslahi ya Waislamu au kumteua gavana (wali) au kadhi... Kwani matumizi ya mali ya dola kama vile jizya, kharaj, fai, na mali ya walioritadi... katika maslahi ya Waislamu yameachiwa ijtihadi ya mkuu wa dola kulingana na kile kinachotimiza maslahi ya Waislamu. Vilevile, kumteua gavana pia kumeachiwa ijtihadi ya mkuu wa dola kulingana na kile kinachotimiza maslahi ya Waislamu.
Hivyo, Mtume (saw) alikuwa ni Nabii, Mtume, na mtawala katika Madina. Yeye (saw) katika masuala ya tashri' hafanyi ijtihadi bali anafikisha kile alichoteremshiwa. Lakini yeye (saw), kama mtawala katika kutumia mali kwa ajili ya maslahi ya Waislamu, alikuwa akifanya hivyo kwa rai yake na ijtihadi yake ili kutimiza maslahi ya Waislamu. Kwa mfano, katika vita vya Hunayn, Mtume (saw) aliwapa watu fulani katika ghanima na hakuwapa wengine, huku ikizingatiwa kuwa jambo hili ni katika yale tu ambayo sheria imeachia matumizi yake kwa mkuu wa dola; ama yale yaliyo nje ya hayo, mfano huu hautumiki, kama vile utumiaji wa mali ya Zakata.
Mfano mwingine ni uendeshaji wa idara za dola, kama pale Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) alipomteua fulani kuwa gavana au kadhi... Haisemwi kuhusu gavana huyo kuwa ugavana wake ulitokea kwa wahyi, bali ni katika usimamizi wa mambo ya dola katika mlango wa kuteua magavana na mfano wao kwa ijtihadi yake (saw) kulingana na kile kinachotimiza maslahi ya Waislamu.
Hivyo basi, hakuna mgongano kati ya yale yaliyokuja katika Ash-Shakhsiyyah juzuu ya kwanza na yale yaliyokuja katika Muqaddimat ad-Dustur sehemu ya pili.