(Sfululizo wa Majibu ya Mwanachuoni Mtukufu Ata Bin Khalil Abu Al-Rashta, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa Maswali ya Watembeleaji wa Ukurasa Wake wa Facebook "Fiqhi")
Kwa: Ali Ghaith Abu al-Hassan
Swali:
Bismillahir Rahmanir Rahim, Assalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh, kisha:
Imekuja katika kitabu cha (Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah), juzuu ya 3, ukurasa wa 331, yafuatayo: Kauli yake Allah Ta’ala: "basi wapeni ujira wao" ni tamko la kijumla (lafzun amm), linalojumuisha ukodishaji wa mnyonyeshaji, mfanyakazi, nyumba, gari na mengineyo. Maoni: Nass ya aya hiyo haifai kuchopelewa hukmu (istimbat) kutoka katika mantua yake (maana ya moja kwa moja) kwa jambo lolote zaidi ya ukodishaji wa mnyonyeshaji, yaani: ukodishaji wa mfanyakazi, nyumba, gari na mengineyo. Na huu hapa ndio ufafanuzi:
Kanuni ya kisheria ni: Ujumla wa tamko unazingatiwa katika maudhui ya tukio husika. Aya hii ni ya kijumla kwa kila mnyonyeshaji, hivyo kila mnyonyeshaji anastahili ujira wa kunyonyesha, na maudhui ya aya ni ujira wa kunyonyesha pekee, si jambo jingine.
Kauli yake:
فَآتُوهُنَّ
"basi wapeni ujira wao." (QS At-Talaq [65]: 6)
Inamaanisha: Wapeni wanawake walioachwa (talaka) wanaonyonyesha; kwa sababu kiwakilishi (هُنَّ) kinawarudia wao, na kiwakilishi (هُنَّ) hakijumuishi kiwakilishi (هم), ilihali kiwakilishi (هم) kinaweza kumjumuisha. Hivyo basi, kulipa ujira ni kwa mwanamke aliyeachwa anayenyonyesha, na ni tamko la kijumla linalojumuisha wanawake wote walio chini ya kundi hilo. Na inajulikana kuwa khitabu (hotuba) kwa mwanamke haimjumuishi mwanamume.
Ili aya hiyo iwe ni tamko la kijumla linalojumuisha ukodishaji wa mnyonyeshaji, mfanyakazi, nyumba, gari na mengineyo, ingepaswa kuwa kwa namna ifuatayo: "Ikiwa watakunyonyeshea, basi wapeni waajiriwa ujira wao", kwani tamko la "waajiriwa" (al-ujaraa) ni la kijumla linalojumuisha wanaume na wanawake, na maudhui yake ni ujira hata kama tukio lenyewe ni la unyonyeshaji.
Na kauli yake:
فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ
"basi wapeni ujira wao." (QS At-Talaq [65]: 6)
Tunastimbati kutoka kwayo hukmu ya sehemu (hukman juz’iyyan), ambayo ni ukodishaji wa mnyonyeshaji. Na tunastimbati kutoka kwayo hukmu ya kijumla (hukman kulliyyan) – kwa kutegemea ma’qul ya nass (mantiki ya andiko) – nayo ni: Mwajiriwa yeyote yule anastahili ujira iwapo atatekeleza kazi yake.
Ali Ghaith (Abu al-Hassan)
Jibu:
Wa Alaikum Salaam Warahmatullahi Wabarakatuh,
Ewe ndugu yangu, nathamini sana hamu yako ya kufuatilia tafiti za ujumla (al-umum) katika lugha, lakini hukuutafakari mada hii vizuri; umechukua upande mmoja na kuacha pande nyingine...
Laiti ungaliboresha namna ya kuuliza kwa kuuliza ukitaka ufafanuzi wa suala hili, lakini hukuyafanya hayo, bali ulitanguliza maneno yako kwa kusema "Maoni: Nass ya aya hiyo haifai kuchopelewa hukmu kutoka katika mantua yake kwa jambo lolote zaidi ya ukodishaji wa mnyonyeshaji...", ukatoa maoni, ukajibu na kutoa uamuzi! Wala hukuacha nafasi ya swali wala kutaka ufafanuzi!
Pamoja na hayo, ni wazi kutokana na swali lako kuwa una nia ya dhati na mada hii, na kwa sababu hiyo nitapuuza kutokuwa mzuri kwa mfumo wa swali lako... nami nakujibu, na namuomba Allah (swt) akuongoze katika jambo lako lililo sahihi zaidi:
Hakika utafiti katika suala lolote miongoni mwa masuala ya Usuli unahitaji kukamilisha pande zake zote, na si kuchukua upande mmoja na kujenga hukmu juu yake. Lau ungalitafakari aina za ujumla (umum), usingaliishia hapo ulipoishia. Tumejadili aina za ujumla katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah, juzuu ya tatu, ukurasa wa 235-237 chini ya kichwa cha habari "Njia za kuthibitisha ujumla wa tamko", na nakunukulia baadhi yake:
(Ujumla unaothibiti kwa tamko, ama uthibiti kilugha (lughatan) nao ni ule unaofahamika kutokana na uwekaji wa lugha (wad’u al-lughah), au uthibiti kiada/kizoea (urfan) nao ni ule unaofahamika kutokana na ada, yaani kutokana na matumizi ya watu wa lugha hiyo na si kutokana na uwekaji wake, au uthibiti kiakili (aqlan) nao ni ule unaofahamika kutokana na istimbat (uchopezi wa hukmu) na si kutokana na akili pekee. Au kwa ibara nyingine, ujumla wa tamko ama uthibiti kwetu kwa njia ya mapokezi (naql) kwamba Waarabu waliweka tamko hili kwa ajili ya ujumla, au walitumia tamko hili katika ujumla, na ama uthibiti kwetu kwa njia ya istimbat kutokana na mapokezi hayo...
Na ujumla unaothibiti kwa njia ya mapokezi, ama uwe unafahamika kutokana na uwekaji wa lugha, na ama uwe unafahamika kutokana na matumizi ya watu wa lugha hiyo. Ama ujumla unaofahamika kutokana na uwekaji wa lugha una hali mbili: Moja ni ule ambao ni wa kijumla wenyewe yaani bila kuhitajia kiashiria (qarinah), na wa pili ni ule ambao ujumla wake unafahamika kutokana na uwekaji wa lugha lakini kwa kiashiria...
Ama ujumla unaofahamika kutokana na matumizi ya watu wa lugha hiyo nao ni ujumla unaofahamika kiada (urfan), kama vile kauli yake Allah Ta’ala:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ
"Mmeharamishiwa mama zenu." (QS An-Nisa [4]: 23)
Kwani watu wa ada (zoezi la lugha) wamehamisha muundo huu kutoka kwenye uharamu wa dhati ya mtu hadi kwenye uharamu wa namna zote za starehe; kwa sababu ndicho kinachokusudiwa kwa wanawake na si matumizi ya kazi, na mfano wake ni kauli yake Allah Ta’ala:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ
"Mmeharamishiwa (kula) mzoga." (QS Al-Ma'idah [5]: 3)
Kwani inachukuliwa kuwa ni uharamu wa kula kwa mujibu wa ada, na hii ni katika ukweli wa kiada (al-haqiqah al-urfiyyah).
Ama ujumla unaothibiti kwa njia ya istimbat, kigezo chake ni kupanga hukmu juu ya sifa kwa kutumia herufi ya fa ya ta’qib (ufuatano) na tasbib (kusababisha) kama vile kauli yake Allah Ta’ala:
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا
"Na mwizi mwanamume na mwizi mwanamke, ikateni mikono yao." (QS Al-Ma'idah [5]: 38)...) mwisho wa nukuu.
Hivyo ndivyo unavyofahamika ujumla kwa aina zake, na kwa msingi huo, na hususan ujumla unaothibiti kwa njia ya istimbat, jibu linakuwa kama ifuatavyo:
Swali lako ni kuhusu kile kilichokuja katika kitabu cha Ash-Shakhsiyyah, juzuu ya tatu, ukurasa wa 327, nacho ni:
(Kauli yake Allah Ta’ala: "basi wapeni ujira wao" ni tamko la kijumla linalojumuisha ukodishaji wa mnyonyeshaji, mfanyakazi, nyumba, gari na mengineyo. Wala haisemwi kuwa ukodishaji wa mfanyakazi umepimwa (qiyas) na ukodishaji wa mnyonyeshaji, au ukodishaji wa gari umepimwa na ukodishaji wa mfanyakazi, bali hayo yamo ndani yake na ni sehemu katika sehemu zake.) mwisho wa nukuu.
Ujumla unaokusudiwa hapa ni ujumla wa kustahili ujira kwa kupatikana kwa manufaa, na ujumla huu umechukuliwa kutokana na kupangwa kwa ujira juu ya kupata manufaa ya kunyonyesha kwa kutumia herufi ya fa ya ufuatano na kusababisha. Aya inasema: "Ikiwa watakunyonyeshea, basi wapeni ujira wao", yaani sababu ya kustahiki ujira ilikuwa ni manufaa yaliyopatikana kwa kunyonyesha. Hilo limeonyesha ujumla wa kustahiki ujira kwa ujumla wa kupata manufaa, iwe ni ukodishaji wa unyonyeshaji kama ilivyo katika mantua ya aya, au ukodishaji wa manufaa ya mtu kama ukodishaji wa mfanyakazi, au ukodishaji wa manufaa ya kitu kama ukodishaji wa gari. Yote hayo yamechukuliwa kutoka katika aina ya mwisho ya ujumla iliyotajwa hapo juu nayo ni "Ujumla unaothibiti kwa njia ya istimbat na kigezo chake ni kupanga hukmu juu ya sifa kwa kutumia herufi ya fa ya ufuatano na kusababisha...", na haikuchukuliwa kwa njia ya qiyas (ulinganisho) kwa kuunganisha tawi na asili kwa sababu ya kigezo kimoja cha pamoja (illa). Yaani ni kana kwamba aya imesema: (Kupata manufaa kunapelekea kupata ujira), na ujumla uliopo ndani yake umestimbatiwa kwa njia ya istimbat. Hivyo, ukodishaji wa mfanyakazi na ukodishaji wa gari yakawa ni sehemu miongoni mwa sehemu za ujumla huu, ambapo ujumla huo unayagusa na kuyaingiza ndani yake. Na si katika mlango wa kuunganisha ukodishaji wa mfanyakazi na ukodishaji wa gari kama matawi kwenye ukodishaji wa mnyonyeshaji kama asili kwa kigezo cha pamoja, yaani si katika mlango wa kufanyia kazi ma’qul ya nass, kwa sababu suala hapa ni kuingiza sehemu miongoni mwa sehemu za ujumla chini ya ujumla wenyewe na si kuingia katika qiyas.
Natumai jibu la suala hili limekuwa wazi kwako, na umekuwa umediriki kuwa kile tulichokitaja katika kitabu ndicho sahihi.
Na kwa taarifa tu, hakika aya hii tukufu ni miongoni mwa asili ya dalili za ukodishaji (ijara) katika sheria na hakuna yeyote katika watu wa elimu aliyeifunga kwenye unyonyeshaji pekee, kwa kadiri nijuavyo, na nakunukulia baadhi ya yaliyokuja katika vyanzo husika:
- Imekuja katika kitabu cha Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid cha mwandishi Abu al-Walid Muhammad bin Rushd al-Qurtubi, maarufu kama Ibn Rushd al-Hafid (aliyefariki: 595 H) mchapishaji: Dar al-Hadith – Cairo, katika mlango wa kitabu cha ukodishaji yafuatayo:
"Hakika ukodishaji (al-ijara) unaruhusiwa kwa mujibu wa mafaqihi wote wa miji, na kizazi cha kwanza... Na dalili ya jumhuur (wanachuoni wengi) ni kauli yake Allah Ta’ala:
إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ
"Hakika mimi nataka kukuozesha mmoja katika binti zangu hawa wawili." (QS Al-Qasas [28]: 27), aya hiyo, na kauli yake:
فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ
"Ikiwa watakunyonyeshea, basi wapeni ujira wao." (QS At-Talaq [65]: 6)" mwisho wa nukuu.
Na imekuja katika kitabu cha Al-Mughni cha Ibn Qudama katika mlango wa kitabu cha "Ukodishaji" yafuatayo:
"Asili katika kuruhusiwa kwa ukodishaji ni Kitabu (Qur'ani), Sunnah, na Ijmaa (ijma’u). Ama Kitabu, ni kauli ya Allah Ta’ala:
فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ
"Ikiwa watakunyonyeshea, basi wapeni ujira wao." (QS At-Talaq [65]: 6)..." mwisho wa nukuu.
Hivyo basi, aya hii tukufu ina umaarufu mkubwa kama dalili ya ukodishaji.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu Al-Rashta
Link ya jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Facebook
Link ya jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir
Link ya jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Google Plus