(Sfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah, Ameer wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wake kwenye ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi")
Jibu la Swali: Hakuna Kukatwa Mkono Katika Njaa ya Mwenye Dharura Kwa Ummu Ibrahim
Swali:
Assalam Alaykum Warahmatullahi Wabarakatuh, Sheikh wetu mtukufu, Mwenyezi Mungu akuzidishie elimu na fadhila. Nataka kuuliza na nina imani na majibu ya fadhila yako, tulijifunza kwamba Umar bin al-Khattab (ra) hakukata mkono wa mwizi katika mwaka wa ar-Ramadah (mwaka wa njaa kali). Je, kusitishwa kwa hukumu hii katika hali hiyo kulikuwa ni kwa sababu ya 'illah (sababu ya kisheria) ambayo haikuwepo, hivyo ikapelekea kutokuwepo kwa hukumu ya kukata mkono? Na ikiwa ni hivyo, ni ipi 'illah ya hukumu ya kukata mkono? Na je, adhabu kimsingi zina 'illal ambazo hukumu huzifuata popote zinapokuwepo? Mwenyezi Mungu akubariki.
Jibu:
Wa Alaykum Salam Warahmatullahi Wabarakatuh,
1- Kuhusu alichofanya Umar (ra), yeye alitekeleza hukumu ya kisheria kama ilivyokuja katika Uislamu, yaani hakusitisha utekelezaji wa hukumu, bali aliitekeleza kama inavyopaswa kuwa. Kuna hali ambazo haijuzu kukata mkono, na miongoni mwazo ni hali ya njaa kali, ambapo haijuzu kukata mkono. Nitataja baadhi ya dalili za kutojuzu kukata mkono katika mwaka wa njaa:
- Alitaja as-Sarakhsi katika al-Mabsut akisema: Imepokelewa kutoka kwa Makhul (ra) kwamba Mtume ﷺ amesema:
لَا قَطْعَ فِي مَجَاعَةِ مُضْطَرٍّ
"Hakuna kukatwa mkono katika njaa ya mwenye dharura."
Pia imekuja katika al-Mabsut cha as-Sarakhsi kutoka kwa al-Hassan, kutoka kwa mtu mmoja aliyesema: "Niliona watu wawili wamefungwa mikono na nyama, nikaenda nao kwa Umar (ra). Mmiliki wa nyama akasema: 'Tulikuwa na ngamia jike mwenye mimba (ushara) ambaye tulikuwa tukimsubiri kama tunavyosubiri msimu wa kuchipua (ar-rabi'), nikawakuta hawa wawili wamemchinja.' Umar (ra) akasema: 'Je, itakuridhisha kupata ngamia wawili wenye mimba na wenye afya badala ya ngamia wako? Kwani sisi hatukati mkono katika al-idhq, wala katika mwaka wa njaa (aam as-sanah)'." Na al-ushara ni ngamia mwenye mimba ya miezi kumi na anakaribia kuzaa, naye ndiye mwenye thamani zaidi kwa wamiliki wake wakisubiri neema na wingi wa maziwa yake, kama wanavyosubiri msimu wa kuchipua. Na kauli yake: "Kwani sisi hatukati mkono katika al-idhq", wapo wanaoipokea kama al-irq, nayo ni nyama, lakini maarufu zaidi ni al-idhq, na maana yake ni hakuna kukatwa mkono katika mwaka wa njaa kwa sababu ya dharura na njaa kali (makhamasah). Yaani njaa na ukame.
Na Ibn Abi Shaybah ametoa katika Musannaf yake kutoka kwa Ma’mar, amesema: Yahya bin Abi Kathir amesema: Umar amesema: "Hakukatwi mkono katika idhq, wala katika mwaka wa njaa."
2- Hivyo basi, kutotekelezwa kwa adhabu ya wizi katika mwaka wa ar-Ramadah (yaani mwaka wa njaa) asili yake ni hukumu ya kisheria ya kutotekeleza adhabu ya wizi katika mwaka wa njaa... Yaani Umar (ra) hakufanya zaidi ya kufanyia kazi hukumu ya kisheria ya kutotekeleza adhabu ya wizi kwa aliyeiba katika mwaka wa njaa... kwa sababu hiyo ndiyo hukumu ya kisheria katika hali hiyo.
3- Ama kuhusu swali lako juu ya 'illal (sababu za kisheria) katika adhabu (uqubat), basi ndio, adhabu zinaweza kuingiliwa na 'illal na kuingiliwa na qiyas (ulinganisho)... isipokuwa Hudud zina maana ya adhabu na maana ya mipaka ya kisheria (hadiyyah). Ama kuhusu maana ya mipaka ya kisheria, yaani kiasi cha adhabu (hadi) na aina yake, hili halitolewi sababu ya kisheria (la yu'allal), hivyo adhabu haiongezwi wala haipunguzwi, iwe ni katika kiasi cha adhabu au idadi ya adhabu, kwani hizi zimefungwa katika dalili za kisheria. Ama maana ya adhabu katika hadi, hii inafuatwa na yale yanayozifuata adhabu kwa upande wa 'illah na qiyas...
Ili kufafanua suala hili tunatoa mifano:
Kwa mfano: Imepokelewa kuwa Umar (ra) alikuwa na shaka katika kulipiza kisasi kwa muuaji (qawad) ikiwa watu saba wameshiriki katika mauaji, Ali (ra) akamwambia: "Ewe Ameer wa Waumini, unaonaje kama kundi la watu (nafar) lingeshiriki kuiba, je, ungewakata mikono?" Akasema: "Ndio." Akasema: "Basi ni vivyo hivyo hapa." Hapa alilinganisha (qasa) kuwaua watu saba walioshiriki kumuua mtu mmoja na kukatwa mikono kwa wezi wote ikiwa wameshiriki katika wizi. Hapa 'illah ilikuwa ni (ushiriki katika kitendo kinachowajibisha adhabu) nayo iko katika adhabu, na ilitumiwa katika kulinganisha kuwaua washirika katika adhabu ya mauaji na kuwakata mikono washirika katika hadi ya wizi.
Na kwa mfano, Mtume ﷺ anasema:
ألا إن قتيل الخطأ شبه العمد قتيل السوط والعصا فيه مئة من الإبل أربعون في بطونها أولادها
"Fahamuni kwamba aliyeuawa kimakosa inayofanana na makusudi (shibh al-amd), ambaye ameuawa kwa mjeledi au fimbo, fidia yake ni ngamia mia moja, arobaini kati yao wakiwa na mimba matumboni mwao."
Hapa imetolewa 'illah kutokana na mauaji ya makusudi kwa mjeledi na fimbo nayo ni (mauaji ya makusudi kwa kutumia kitu ambacho kwa kawaida hakiui), yaani kile kinachoitwa shibh al-amd, na ilitumiwa kulinganisha mauaji ya makusudi kwa jiwe dogo au kwa kurudia kumpiga mtu, yaani kwa kila kitu ambacho kwa kawaida hakiui. Na mauaji hayo yakawa hayana kisasi (qawad) bali yana fidia (diya) nzito. Na hukumu haikuishia kwenye mjeledi na fimbo tu, bali kila kitu ambacho kwa kawaida hakiui. Lakini akimuua kwa kitu ambacho kwa kawaida huua kama kisu au bunduki, basi haya ni mauaji ya makusudi yenye kisasi cha kuuawa kwa muuaji.
Hapa qiyas (ulinganisho) umetumiwa. Katika mfano wa kwanza, tulilinganisha kuwaua washirika katika mauaji ya makusudi na kuwakata washirika katika wizi kwa 'illah ya (ushiriki katika kitendo kinachowajibisha adhabu). Na katika mfano wa pili, tulilinganisha kuzingatia mauaji kwa jiwe dogo kama shibh al-amd na kuzingatia mauaji kwa fimbo kama shibh al-amd kama ilivyokuja katika hadith kwa 'illah ya (mauaji kwa kutumia chombo ambacho kwa kawaida hakiui).
Natumai jibu limekuwa wazi.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah
10 Jumada al-Akhirah 1437 H 19/03/2016 M
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Facebook wa Ameer: https://www.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192.1073741828.122848424578904/455015484695528/?type=3&theater
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Google Plus wa Ameer: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/L43VCiMCYQM
Kiungo cha jibu kutoka kwa ukurasa wa Twitter wa Ameer: https://twitter.com/ataabualrashtah/status/711237084170862592?l
Kiungo cha jibu kutoka tovuti ya Ameer: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3694/