Silsila ya Majibu ya Mwanachuoni Mkubwa Ata' bin Khalil Abu al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa Maswali ya Wageni Kwenye Ukurasa Wake wa Facebook "Fiqhi"
Jibu la Swali
Kwa: Mohamed Abou Youssef
Swali:
Assalamu Alaikum wa Rahmatullahi wa Barakatuh. Ewe Sheikh wetu mtukufu, nina maswali kadhaa ya dharura yanayohusu Zaka ya bidhaa za biashara (urudh at-tijarah). Baada ya kuainisha jumla ya mali za biashara ambazo Zaka inawajibika ndani yake, inahitajika kufanya tathmini ya thamani ya rasilimali hizo. Swali ni kuhusu bidhaa zilizobaki mwishoni mwa kipindi (stock), nazo ni bidhaa zilizonunuliwa kwa lengo la kuuzwa lakini hazikuuzwa mpaka mwisho wa mwaka (hawl); je, bidhaa hizi huthaminiwa kwa bei gani? Je, ni kwa bei ya gharama (kununulia) au kwa bei ya soko? Yaani kwa bei ya kuuzia au bei ya kununulia? Ikiwa tutasema ni kwa bei ya kununulia, basi jambo liko wazi. Lakini ikiwa tutasema ni kwa bei ya kuuzia, je, bidhaa hizo huthaminiwa kwa bei ya rejareja au ya jumla? Na ikiwa bidhaa ziko kwa mtu mwingine, yaani wakala, je, huthaminiwa kwa bei ya nchi ya mwenye kutoa Zaka au kwa bei ya nchi ambako bidhaa hizo zipo? Na kuhusu bidhaa zilizodumaa (al-bada'i al-kasidah), nazo ni bidhaa ambazo zimekaa miaka mingi bila kuuzwa, je, zina Zaka hasa ikiwa zimepoteza thamani yake ya soko na ya kubadilishia? Naomba radhi kwa kurefusha swali. Na Mwenyezi Mungu akubarikini.
Jibu:
Wa Alaikum Salaam wa Rahmatullahi wa Barakatuh,
Bidhaa za biashara (urudh at-tijarah) ni kila kitu kisichokuwa pesa taslimu kinachochukuliwa kwa ajili ya kufanyia biashara, kwa kununua na kuuza kwa lengo la kupata faida, kama vile vyakula, mavazi, samani, bidhaa za viwandani, wanyama, madini, ardhi, majengo, na vinginevyo kati ya vinavyouzwa na kununuliwa.
Bidhaa zinazochukuliwa kwa ajili ya biashara zinawajibikiwa Zaka. Kutoka kwa Samurah bin Jundub amesema:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَأْمُرُنَا أَنْ نُخْرِجَ الصَّدَقَةَ مِنَ الَّذِي نُعِدُّ لِلْبَيْعِ
"Ama baad, hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alikuwa akituamrisha tutoe sadaka (Zaka) kutokana na kile tunachokitayarisha kwa ajili ya kuuza." (Imepokelewa na Abu Dawood)
Na kutoka kwa Abu Dharr, kutoka kwa Mtume ﷺ amesema:
وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ
"Na katika nguo za biashara (al-bazz) kuna sadaka yake (Zaka)." (Imepokelewa na Ad-Daraqutni na Al-Bayhaqi)
Al-bazz ni nguo na vitambaa vinavyofanyiwa biashara. Na Abu Ubaid amepokea kutoka kwa Abu Amrah bin Hammas, kutoka kwa baba yake amesema: "Umar bin al-Khattab alinipita akaniambia: 'Ewe Hammas, toa Zaka ya mali yako.' Nikasema: 'Sina mali isipokuwa mishale na ngozi.' Akasema: 'Zifanyie tathmini ya thamani, kisha utoe Zaka yake.'" Na kutoka kwa Abdurrahman bin Abdul Qari amesema: "Nilikuwa msimamizi wa Baitul Maal wakati wa Umar bin al-Khattab, na palikuwa panapotoka malipo, hukusanya mali za wafanyabiashara, kisha huzihasibu, zilizo mbele yake na zisizokuwepo, kisha huchukua Zaka kutoka kwa mali iliyopo kwa ajili ya ile iliyopo na ile isiyokuwepo." (Imepokelewa na Abu Ubaid).
- Ahmad ametoa katika Musnad yake kutoka kwa Malik bin Aus bin al-Hadathaan al-Nasri, kutoka kwa Abu Dharr amesema: Nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akisema:
فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ
"Katika ngamia kuna sadaka yake, na katika mbuzi/kondoo kuna sadaka yake, na katika ng'ombe kuna sadaka yake, na katika nguo za biashara kuna sadaka yake."
Al-bazz hapa inamaanisha nguo zilizoandaliwa kwa biashara.
An-Nawawi amesema katika Al-Majmu' Sharh al-Muhadhhab: (Zaka inawajibika katika bidhaa za biashara kwa sababu ya yale aliyopokea Abu Dharr (ra) kwamba Mtume ﷺ amesema: "Katika ngamia kuna sadaka yake, na katika ng'ombe kuna sadaka yake, na katika nguo za biashara kuna sadaka yake." Na kwa sababu biashara inatafutiwa ukuzaji wa mali, hivyo Zaka imefungamanishwa nayo kama ilivyo katika wanyama wa malisho... Kauli yake "na katika nguo za biashara kuna sadaka yake" ni kwa herufi 'Za' (al-bazz), hivi ndivyo walivyopokea wapokezi wote... na maandiko ya Ash-Shafi'i (ra) ya zamani na ya sasa yanakubaliana juu ya uwajibikaji wa Zaka ya biashara... Na mashuhuri kwa maswahaba ni makubaliano kuwa madhehebu ya Ash-Shafi'i ni uwajibikaji wake...).
Na Ibn Qudamah amesema katika Al-Mughni: (Zaka inawajibika katika thamani ya bidhaa za biashara, kwa mujibu wa kauli ya wanachuoni wengi. Ibn al-Mundhir amesema: Wanachuoni wameafikiana kuwa katika bidhaa zinazokusudiwa biashara kuna Zaka pindi mwaka unapotimia... Na kwetu sisi, ni yale aliyopokea Abu Dawood kwa isnadi yake kutoka kwa Samurah bin Jundub amesema: "Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alikuwa akituamrisha tutoe Zaka kutokana na kile tunachokitayarisha kwa ajili ya kuuza." Na Ad-Daraqutni amepokea kutoka kwa Abu Dharr amesema: Nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akisema: "Katika ngamia kuna sadaka yake, na katika mbuzi/kondoo kuna sadaka yake, na katika nguo za biashara kuna sadaka yake." Alisema hivyo kwa herufi 'Za', na hapana khilafu kuwa haitolewi katika dhati ya bidhaa hiyo, bali imethibiti kuwa inatolewa katika thamani yake. Na kutoka kwa Abu Amrah bin Hammas, kutoka kwa baba yake amesema: Umar aliniamuru akasema: Toa Zaka ya mali yako. Nikasema: Sina mali isipokuwa mishale na ngozi. Akasema: Zifanyie tathmini ya thamani kisha utoe Zaka yake. Imepokelewa na Imamu Ahmad na Abu Ubaid.) Mwisho.
Na Al-Bayhaqi ametoa katika As-Sunan al-Kubra: (Na Ahmad bin Muhammad bin al-Harith al-Faqih ametujulisha, Ali bin Umar al-Hafiz amebainisha, Abu Bakr al-Naisaburi ameeleza, Ahmad bin Mansur ameeleza, Abu Asim ameeleza, kutoka kwa Musa bin Ubaidah, amensimulia Imran bin Abi Anas, kutoka kwa Malik bin Aus bin al-Hadathaan amesema: Wakati nimeketi kwa Uthman, Abu Dharr alimjia akataja hadith hiyo, akasema: Wakasema: Ewe Abu Dharr, tusimulie kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ, akasema: Nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akisema: "Katika ngamia kuna sadaka yake, na katika mbuzi/kondoo kuna sadaka yake, na katika ng'ombe kuna sadaka yake, na katika nguo za biashara kuna sadaka yake." Alisema kwa herufi 'Za'.) Mwisho.
Zaka inawajibika katika bidhaa za biashara ikiwa thamani yake itafikia nisabu ya dhahabu, au nisabu ya fedha, na mwaka mmoja ukapita juu yake.
Ikiwa mfanyabiashara ataanza biashara yake kwa mali iliyo chini ya nisabu, na mwishoni mwa mwaka mali hiyo ikafikia nisabu, basi hana Zaka kwa wakati huo; kwa sababu nisabu haijapitiwa na mwaka. Zaka itamuwajibikia katika nisabu hiyo baada ya kupita mwaka mzima.
Na ikiwa mfanyabiashara ataanza biashara yake kwa mali inayozidi nisabu, kama vile kuanza na dinari elfu moja, na mwishoni mwa mwaka biashara yake ikakua, ikapata faida, na thamani yake ikawa dinari elfu tatu, basi anawajibika kutoa Zaka ya dinari elfu tatu, siyo ile elfu moja aliyoanza nayo; kwa sababu ukuaji wake unaifuata ile asili, na mwaka wa faida inayotokana nayo ni mwaka ule ule wa asili. Hii ni kama watoto wa mbuzi na kondoo, kwani huhesabiwa pamoja na mama zao na kutolewa Zaka, kwa sababu mwaka wao ni mwaka wa mama zao. Hali kadhalika faida ya mali, kwani mwaka wake ni mwaka wa mali ya asili iliyozalisha faida hiyo.
Mwaka unapotimia, mfanyabiashara hufanya tathmini ya bidhaa zake za biashara, ziwe ni zile ambazo Zaka huwajibika katika dhati yake kama ngamia, ng'ombe, na mbuzi, au zile ambazo Zaka haziwajibiki katika dhati yake kama nguo, bidhaa za viwandani, au kama ardhi na majengo. Huzitathmini zote kwa tathmini moja kwa dhahabu au fedha, na kutoa robo ya kumi (2.5%) ikiwa thamani itafikia nisabu ya dhahabu au fedha. Na atatoa kile kinachowajibika kwa pesa zinazotumika. Inajuzu pia kutoa Zaka kutokana na bidhaa zenyewe ikiwa hilo litakuwa rahisi kwake, kama vile anayefanya biashara ya mbuzi, ng'ombe, au nguo, na thamani ya Zaka inayomuwajibikia ikawa ni sawa na thamani ya mbuzi mmoja, au ng'ombe mmoja, au nguo moja; basi anaweza kutoa pesa au akatoa mbuzi, ng'ombe, au nguo, chochote anachotaka anaweza kufanya.
Na bidhaa za biashara ambazo Zaka huwajibika katika dhati yake, kama ngamia, ng'ombe, na mbuzi, hutolewa Zaka kama bidhaa za biashara, siyo kama Zaka ya wanyama (mashiyah), kwa sababu biashara ndiyo inayokusudiwa kwa kuzimiliki na siyo kwa ajili ya kufuga tu.
Kwa kuelewa uhalisia huu wa kisharia, jibu la swali lako ni kama ifuatavyo:
a- Bidhaa za biashara huthaminiwa kwa bei yake ya soko, yaani thamani yake ya kuuzia wakati wa kuwajibika Zaka, kwa sababu hii ndiyo thamani halisi ya bidhaa hizi. Hazithaminiwi kwa bei ya kununulia kwa sababu inaweza kuwa chini au juu kuliko bei ya soko inayoelezea thamani halisi ya bidhaa, na kwa hiyo, kinachotegemewa ni bei ya soko.
b- Ikiwa muuzaji ni muuzaji wa jumla, basi atathamini bidhaa zake kwa bei ya jumla. Na ikiwa anauza kwa rejareja, basi atazithamini kwa bei ya rejareja. Ikiwa anachanganya kati ya kuuza kwa jumla na rejareja, basi atachukua uwiano kati ya mauzo hayo mawili na kuutegemea; ikiwa anauza nusu ya bidhaa kwa jumla na nusu nyingine kwa rejareja, basi atakadiria nusu ya bidhaa kwa bei ya jumla na nusu nyingine kwa rejareja... na kadhalika, kwa sababu huu ndio usemi ulio karibu zaidi na ukweli kuhusu thamani ya bidhaa.
c- Bidhaa huthaminiwa kwa bei yake ya soko katika nchi zilizopo na siyo katika nchi ya mfanyabiashara, kwa sababu bei yake ya soko katika nchi ilipo ndiyo iliyo karibu zaidi na thamani yake halisi.
d- Bidhaa zote huthaminiwa wakati wa kutaka kutoa Zaka, ziwe ni zile zilizodumaa au zisizodumaa, kwa sababu bidhaa katika uhalisia wake ni mali. Bidhaa zilizodumaa huthaminiwa kwa thamani yake ya soko wakati wa kufika muda wa kutoa Zaka, na katika hali hii thamani yake itakuwa chini bila shaka kuliko thamani yake kabla ya kudumaa. Jambo hili hufanyika kila mwaka kwa sababu bidhaa ni pesa katika sura ya bidhaa, hivyo Zaka inawajibika ndani yake kama inavyowajibika katika pesa kila mwaka.
e- Kinachotolewa kama Zaka ya bidhaa za biashara ni pesa taslimu, na inajuzu kutoa kutoka katika bidhaa zenyewe. Ikiwa Zaka inayowajibika kutoa ni 2000, na thamani ya bidhaa moja ni 500, basi mwenye kutoa Zaka anaweza kutoa bidhaa 4 kama Zaka ya bidhaa zake za biashara. Hii inaweza kuwa njia mbadala inayofaa kwa bidhaa zilizodumaa ili mali inayotolewa Zaka isiwe pesa taslimu bali iwe ni bidhaa, na hapo maslahi ya mtoa Zaka yanazingatiwa.
Hili ndilo ninalolichagua katika suala hili, na Mwenyezi Mungu ndiye Mjuzi zaidi na Mwenye Hekima.
Ndugu yenu, Ata' bin Khalil Abu al-Rashtah
Link ya jibu kwenye ukurasa wa Facebook wa Amir: https://www.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192.1073741828.122848424578904/462064227323987/?type=3&theater
Link ya jibu kwenye ukurasa wa Google Plus wa Amir: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/Y3AJFy2t9Dj
Link ya jibu kwenye ukurasa wa Twitter wa Amir: https://twitter.com/ataabualrashtah/status/716720438135627783?lang=ar
Link ya jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3697/