Değerli kardeşim, selamdan sonra;
Soruların cevapları şöyledir:
Birinci Soru: Kağıt paralarla işlem yapmak
Cevap: Evet, faiz (riba) ve diğer para hükümleri açısından altın ve gümüş için geçerli olan kurallar kağıt paralar için de geçerlidir. Çünkü bu kağıtlarda "nakdiyet" illetinin (yani fiyat ve ücret olarak kullanılma özelliğinin) gerçekleşmiş olması, onlara para hükümlerini kazandırır.
Bu nedenle, ribevi (faiz hükmüne tabi) sınıfların bu kağıt paralarla satın alınması durumunda, hadislerde geçen "elden ele" (peşin) olma şartı geçerlidir; yani veresiye olamaz.
Konu şu şekildedir:
1- Resulullah (sav) şöyle buyurmaktadır:
الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلاً بِمِثْلٍ سَوَاءً بِسَوَاءٍ يَدًا بِيَدٍ. فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ
"Altın altınla, gümüş gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla, tuz tuzla; misli misline, eşit olarak ve peşin (elden ele) satılır. Eğer bu sınıflar farklı olursa, peşin (elden ele) olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın." (Buhari ve Müslim, Ubade bin es-Samit r.a. kanalıyla rivayet etmişlerdir).
Bu ribevi sınıflar birbirinden farklı olduğunda metin gayet açıktır; satış dilediğiniz gibi yapılabilir, yani eşitlik şart değildir ancak "kabz" (teslim alma/peşin olma) şarttır. "Sınıflar" ifadesi, hadiste geçen tüm ribevi sınıfları kapsayan genel bir ifadedir ve bir nass (delil) olmadıkça hiçbir şey bundan istisna edilemez. Bir nass bulunmadığına göre; değişim değerleri ve fiyatları ne kadar farklı olursa olsun, buğdayın arpa ile veya buğdayın altın ile, ya da arpanın gümüş ile, hurmanın tuz ile, hurmanın altın ile, tuzun gümüş ile... vb. satılması, peşin (elden ele) olması yani borç/veresiye olmaması kaydıyla caizdir. Altın ve gümüş için geçerli olan bu hüküm, illetin (nakdiyet, yani fiyat ve ücret olarak kullanılma) ortak olması sebebiyle kağıt paralar için de geçerlidir.
2- Ribevi malların satışında "teslim almanın (peşin olmanın) gerekliliği ve borç/veresiye olmasının geçersizliği" hükmünden, rehin durumunda bir istisna gelmiştir. Resulullah (sav)’in şu hadisi buna delildir: "Resulullah (sav) bir Yahudi’den veresiye yiyecek satın aldı ve zırhını ona rehin olarak verdi." Yani Resulullah (sav) yiyeceği borçla fakat rehin karşılığında satın almıştır. O zamanki yiyecekleri ise ribevi sınıflardandı. Nitekim hadiste şöyle geçer:
الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَكَانَ طَعَامُنَا يَوْمَئِذٍ الشَّعِيرُ
"Yiyecek yiyecekle misli misline (satılır). O gün bizim yiyeceğimiz arpa idi." (Ahmed ve Müslim, Ma’mer bin Abdullah kanalıyla rivayet etmişlerdir). Buna binaen, bedel getirilene kadar satıcının yanına bir şey rehin bırakılması durumunda, ribevi sınıfların borç/veresiye ile satın alınması caiz olur.
3- Bazı fakihler, ribevi sınıfların borç/veresiye ile satın alınmasını caiz görmektedirler; ancak bu görüş Kitap, Sünnet, Sahabe İcması veya Kıyas'tan muteber bir delile dayanmamaktadır. Aksine bazıları bunu "âlimlerin ittifakı ile" (Buluğu'l Meram şerhi Sübülü's Selam'da geçtiği gibi) söylemişlerdir. Ancak "âlimlerin ittifakı" bizim katımızda kendisiyle delil getirilen bir şer'i delil sayılmaz.
Özetle: Tercih edilen görüş (racih olan), ribevi sınıfların borç/veresiye ile satın alınmasının caiz olmadığıdır. Satın almak isteyip de yanında bedeli olmayan kimse, birinden borç para alıp istediği ribevi malları onunla peşin (elden ele) olarak satın alabilir.
İkinci Soru: Anonim şirketle dolaylı yoldan muamele yapmak, yani anonim şirketten mal alan bir dükkanla alışveriş yapmak caiz midir?
İkinci Cevap: Anonim şirketlerle (şeriketü’l müsahame) doğrudan muamele yapmak haramdır. Çünkü anonim şirket akdi batıldır, dolayısıyla şirketin akit yapma yetkisi yoktur. Ancak başka bir taraf anonim şirketten bir mal satın alır ve sonra bunu başkalarına satmak isterse, onlara yaptığı satış sahihtir. Günah, doğrudan anonim şirketten satın alan kimseye aittir; çünkü "haram iki zimmete taalluk etmez" (birinin işlediği haram fiil, ondan mal alan ikinci kişinin sorumluluğuna geçmez).
Üçüncü Soru: Devlete ait bir şirketle helal bir mal tedarik etmek üzere sözleşmesi olan bir adam, bu şirket anonim şirkete dönüşürse sözleşmesine devam edebilir mi yoksa edemez mi?
Üçüncü Cevap: Şirket akdi sahihlikten butlana (geçersizliğe) dönüşürse, bu durumda şirketle yapılan muamele batıl hale gelir. Şirket devlet mülkiyetindeyken onunla sözleşme yapmış olan kimse, şirket anonim şirkete dönüştüğünde bu sözleşmeyi sona erdirmelidir.
Selamlarımı kabul et.
11/07/2004
Kardeşiniz