(Hizb-ut Tahrir Emiri Celil Âlim Atâ bin Halil Ebû er-Raşta'nın Facebook sayfasındaki takipçilerinin sorularına verdiği cevaplar serisi - "Fıkhî" kısmından)
Soru Soranlar:
1- Asma Jube
"Selamun Aleykum ve Rahmetullahi ve Berakatuhu,
Eğer örnekte olduğu gibi bir ton demir borç alınsa ve borçlu bunu kendi hür iradesiyle, borç verenin herhangi bir talebi veya baskısı olmadan bir ton ve fazlasıyla geri öderse... Bu, borcun güzellikle ödenmesi (husnu'l kazâ) sayılmaz mı? Lütfen bizi bilgilendirin."
2- Om Ahmad
"Belirtildiği üzere, bir şeyi ne daha az ne de daha çok geri almak üzere ödünç vermek helal değildir; ancak tür ve miktar olarak ödünç verdiğinizin aynısı olmalıdır. Allah sizi hayırla mükafatlandırsın. Ancak 'borcun güzellikle ödenmesi' ifadesi konusunda bende bir kafa karışıklığı oluştu. Cevapta belirtildiği gibi tür ve miktardaki her türlü artış faiz sayılırken, bu neden faiz sayılmıyor? Resulullah'ın bir genç deve (bikr) borç alıp onu daha üstün bir deve (hıyâran rubâiyyen) olarak geri ödemesini neden 'borcun güzellikle ödenmesi' olarak kabul ettik de, bir ton demir borç alıp onu bir buçuk ton olarak geri ödemeyi faiz kabul ettik? Tür ve miktarda artışın caiz olmadığı belirtilmemiş miydi?"
3- الواثقه بوعد الله (Allah'ın Vaadine Güvenen)
"Selamun Aleykum değerli Şeyhimiz, Allah sizi hayırla mükafatlandırsın... Cevapta şöyle geçiyordu: 'Borç, sahibine herhangi bir artış (menfaat) olmaksızın iade edilmelidir, aksi takdirde faiz olur.' Bu artışla kastınız, borç verenin borç verirken şart koştuğu artış mıdır? Yoksa herhangi bir şart koşulmasa dahi artış caiz değil midir?"
Aynı konuya dair olan bu üç soruya cevap:
(Ve Aleykum Selam ve Rahmetullahi ve Berakatuhu,
Resulullah ﷺ’in hadislerinde geçen 'borcun güzellikle ödenmesi' (husnu'l kazâ) ifadesi; sayı, ağırlık veya ölçüde (keyl) artış anlamına gelmez. Aksine aynı sayı, aynı ağırlık ve aynı ölçü anlamına gelir; ancak daha kaliteli olanın verilmesi caizdir. Örneğin bir kimse birinden 10 kg ağırlığında buğday borç alsa, onu daha kaliteli bir buğdayla ama yine aynı ağırlıkta yani 10 kg olarak geri vermesi caizdir. Eğer on sa' pirinç borç almışsa, onu daha kaliteli bir pirinçten yine aynı ölçüde yani on sa' olarak geri vermesi caizdir. Bir koyun borç almışsa, daha kaliteli bir koyun geri vermesi caizdir ama iki koyun değil... Borcun en güzel şekilde ödenmesi budur; yoksa ağırlık, ölçü veya sayıda artış yapmak değildir.
Resulullah ﷺ’in önceki cevabımızda geçen şu hadisi de bu şekilde anlaşılmalıdır:
Ebû Râfi’den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir:
اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَكْرًا فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنْ الصَّدَقَةِ فَأَمَرَنِي أَنْ أَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ فَقُلْتُ لَمْ أَجِدْ فِي الْإِبِلِ إِلَّا جَمَلًا خِيَارًا رَبَاعِيًا فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً
"Resulullah ﷺ (borç olarak) bir genç deve (bikr) almıştı. Kendisine sadaka develeri gelince bana o adamın devesini ödememi emretti. Ben de: 'Develer arasında sadece dört yaşını bitirmiş üstün vasıflı bir deve (hıyâran rubâiyyen) bulabildim' dedim. Bunun üzerine Peygamber ﷺ: 'Onu ona ver, zira insanların en hayırlısı borcunu en güzel şekilde ödeyendir.' buyurdu." (Ebu Davud ve diğerleri)
Yani ona, borç aldığı deveden daha üstün ve daha kaliteli bir deve geri verdi ancak aynı sayıda, yani bir deve olarak ödedi.
Bir ton demir borç alıp onu örneğin bir buçuk ton olarak geri verme konusundaki cevabımız da budur; bu caiz değildir, ancak aynı ağırlıkta verilmelidir.
Özetle; borcun en güzel şekilde ödenmesi, ağırlık, ölçü veya sayıda artış anlamına gelmez. Aksine aynı ağırlıkta, aynı ölçüde ve aynı sayıda olmalıdır. Ancak borç veren tarafından şart koşulmaksızın, borçlu daha iyisini ödemek isterse daha kaliteli bir türden vermesi caizdir. Çünkü Resulullah ﷺ, borç verenin şartı olmaksızın daha kaliteli ve daha iyi olanla ödeme yapmıştır.
İktisat Nizamı kitabının "Riba" bölümünde şöyle geçmektedir:
"Borç (karz) ise bu altı sınıfta ve diğerlerinde, mülk edinilebilen ve mülkiyetten çıkarılması helal olan her şeyde caizdir. Ancak menfaat sağladığı takdirde riba (faiz) girer. Zira Haris b. Ebî Üsâme, Ali (ra)’den Peygamber ﷺ’in:
أن النبي ﷺ نهى عن قرض جر منفعة
'Peygamber ﷺ menfaat sağlayan borcu yasakladı.' dediğini rivayet etmiştir. Diğer bir rivayette ise şöyledir:
كل قرض جر منفعة فهو رباً
'Menfaat sağlayan her ödünç (karz) faizdir.' Artış olmaksızın 'borcun güzellikle ödenmesi' kabilinden olanlar bundan istisna edilir. Zira Ebu Davud, Ebu Râfi’den şunu rivayet etmiştir: 'Resulullah ﷺ bir genç deve borç almıştı. Kendisine sadaka develeri gelince bana o adamın devesini ödememi emretti. Ben de develer arasında dört yaşını bitirmiş üstün vasıflı bir deveden başkasını bulamadığımı söyleyince, Peygamber ﷺ: Onu ona ver, zira insanların en hayırlısı borcunu en güzel şekilde ödeyendir, buyurdu.'"
'Hibe ve hediyenin caiz olduğu, dolayısıyla borcun ağırlık, sayı veya ölçü olarak daha fazlasıyla gönül rızasıyla ve şart koşulmadan ödenmesinin caiz olduğu' söylenemez. Çünkü bu, eğer borç konusuyla bağlantılı olmasaydı caiz olurdu. Oysa buradaki artış borçtan dolayı gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu, Haris b. Ebî Üsâme'nin Ali (ra)'den rivayet ettiği:
أن النبي ﷺ نهى عن قرض جر منفعة
'Peygamber ﷺ menfaat sağlayan borcu yasakladı.' ve 'Menfaat sağlayan her borç faizdir.' rivayetlerinin kapsamına giren bir menfaattir.
Aynı şekilde, 'türdeki kalitenin de bir menfaat olduğu' söylenemez. Çünkü Resulullah ﷺ buna izin vermiş ve yukarıda zikredilen Ebu Râfi hadisinde olduğu gibi bunu 'borcun güzellikle ödenmesi'nden saymıştır.
İnşallah bu açıklama yeterli olmuştur.
Kardeşiniz Atâ bin Halil Ebû er-Raşta
05 Şaban 1439 H. 21/04/2018 M.
Emir'in (Allah onu korusun) Facebook sayfasındaki cevap linki: Facebook
Emir'in (Allah onu korusun) Google Plus sayfasındaki cevap linki: Google Plus
Emir'in (Allah onu korusun) Twitter sayfasındaki cevap linki: Twitter
Emir'in (Allah onu korusun) web sayfasındaki cevap linki: Web