Soru:
Liva ve rayeler konusu, Yönetim Nizamı (onaylı baskı) s. 158 ve İslam Şahsiyeti Cilt 2 (onaylı baskı) s. 183’te yer almaktadır. Ancak bu bölümlerde bazı kafa karışıklıklarına yol açabilecek hususlar fark edilmiştir:
1 - (Liva, aynı zamanda 'alem' (bayrak) olarak da adlandırılır ve ordu komutanının bulunduğu yerin işaretidir... Raye ise orduya verilen bir alamettir... Orduda pek çok raye varken sadece bir tek liva bulunur.) Bu nasıl olur?
2 - (Liva, ordu emiri -veya başka bir yerde geçtiği üzere ordu komutanı- için bağlanır; raye ise savaş sırasında meydan komutanı ile birlikte kullanılır.) Ordu komutanı için bağlanan ile meydan komutanına verilen arasındaki fark nedir?
3 - (Liva, Hilafet merkezinde Halifenin sarayının üzerine çekilir; rayeler ise devletin tüm maslahatlarına, dairelerine, idarelerine ve kurumlarına asılır.) Hilafet merkezi devletin kurumlarından biri değil midir?
4 - (Liva, mızrağın ucuna bağlanan ve üzerine sarılan şeydir; büyüklüğünden dolayı sarıldığı için liva (sarılan) olarak isimlendirildiği, sadece ihtiyaç duyulduğunda açıldığı söylenmiştir. Raye ise mızrağın ucuna bağlanan ve rüzgârda dalgalanmaya bırakılan şeydir.) Eğer liva rüzgârda dalgalanmıyorsa, sadece raye dalgalanıyorsa; liva, Hilafet merkezi ve ordu komutanının karargâhı üzerine nasıl çekilecektir?
Özellikle liva ve rayenin devletin ayırt edici alametleri olması ve konunun net bir şekilde anlaşılmasının önemi nedeniyle bu hususların açıklığa kavuşturulmasını rica ediyoruz. Allah sizi hayırla mükâfatlandırsın.
Cevap:
Her iki kitapta geçen ifadeler dikkatlice incelendiğinde ve birbirleriyle ilişkilendirildiğinde herhangi bir karışıklık olmadığı görülecektir:
1 - Dil yönünden hem liva hem de raye için "alem" (bayrak) ifadesi kullanılır. el-Kâmûsu’l-Muhît’te "r-v-y" maddesinde şöyle geçer: (...Raye, alemdir, çoğulu râyât gelir...). "l-v-y" maddesinde ise şöyle geçer: (...Liva, alem demektir, çoğulu elviye gelir...).
Şeriat, kullanım açısından her birine şu şekilde şer’i bir mana yüklemiştir:
Liva: Beyazdır ve üzerinde siyah hatla "Lâ ilâhe illallâh Muhammedur Rasûlullâh" yazar. Ordu emiri veya ordu komutanı için bağlanır. Komutanın bulunduğu yerin alametidir ve komutan nereye giderse liva da oraya gider. Ordu emiri için liva bağlanmasının delili, İbn Mace’nin Cabir kanalıyla rivayet ettiği şu hadistir: "Nebi (sav) Mekke'nin fethi günü Mekke'ye girdiğinde livası beyazdı." Yine Nesâî’de Enes’ten rivayet edildiğine göre: "Nebi (sav), Rumlarla savaşması için Üsame bin Zeyd’i ordunun başına emir tayin ettiğinde, livasını kendi elleriyle bağlamıştır."
Raye: Siyahtır ve üzerinde beyaz hatla "Lâ ilâhe illallâh Muhammedur Rasûlullâh" yazar. Bunlar ordu birliklerinin (taburlar, bölükler ve diğer askeri birimler) komutanlarında bulunur. Bunun delili ise Hayber’de bizzat ordu komutanı olan Rasulullah (sav)’in şu sözüdür:
لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ
"Yarın sancağı (rayeyi) öyle bir adama vereceğim ki, o Allah’ı ve Rasulü’nü sever, Allah ve Rasulü de onu sever." (Müttefekun Aleyh).
Hazreti Ali (kv), o sırada ordudaki bir birliğin veya taburun komutanı konumundaydı. Yine Haris bin Hassan el-Bekrî’nin hadisinde şöyle geçer: "Medine’ye geldik, Rasulullah (sav) minberdeydi, Bilal de kılıcını kuşanmış halde Rasulullah (sav)’in önünde duruyordu. Derken siyah rayeler gördüm ve 'Bu rayeler nedir?' diye sordum. Dediler ki: 'Amr bin el-Âs bir gazveden döndü'." Buradaki "siyah rayeler" ifadesi, orduda pek çok raye olduğu anlamına gelir; oysa ordunun emiri tek bir kişiydi, o da Amr bin el-Âs’tı. Bu da rayelerin tabur ve birim komutanlarının elinde olduğu anlamına gelir.
Bu nedenle liva ordu emiri için bağlanır, rayeler ise ordunun geri kalan birliklerinde, taburlarında ve birimlerinde bulunur. Dolayısıyla tek bir orduda liva tektir, rayeler ise çoktur.
Böylece liva, sadece ordu emirinin alameti olur; rayeler ise askerlerin yanındaki bayraklardır.
2 - Liva ordu emiri için bağlanır ve onun karargâhının alametidir, yani ordu emirinin bulunduğu yere eşlik eder. Savaş sırasında ise, ister ordu emiri olsun ister onun tayin ettiği bir başkası olsun, meydan komutanına çatışma esnasında taşıması için raye verilir. Bu yüzden rayeye "savaşın anası" (ummu'l-harb) denir, çünkü savaş meydanında komutanla birlikte taşınır.
Bu nedenle savaş halindeyken her meydan komutanının yanında bir raye bulunur. Bu, o dönemde bilinen bir durumdu ve rayenin dikili kalması, meydan komutanının gücünün ve direncinin bir kanıtıydı. Bu, orduların savaş geleneklerine göre uyulan idari bir düzenlemedir.
Rasulullah (sav), Zeyd, Cafer ve İbn Revaha’nın şehadet haberini ordu gelmeden önce insanlara duyururken şöyle buyurmuştur:
"Rayeyi Zeyd aldı ve şehit düştü, sonra Cafer aldı ve şehit düştü, sonra İbn Revaha aldı ve şehit düştü."
أَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٌ فَأُصِيبَ ثُمَّ أَخَذَ جَعْفَرٌ فَأُصِيبَ ثُمَّ أَخَذَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَأُصِيبَ
Aynı şekilde fiili savaş durumunda, eğer ordunun meydandaki komutanı bizzat Halifenin kendisi ise, savaşta sadece raye değil, livanın da çekilmesi caizdir. İbn Hişam’ın siyerinde Bedir Gazvesi anlatılırken hem liva hem de rayenin savaşta mevcut olduğu belirtilmektedir.
Barış zamanında veya savaş bittikten sonra ise rayeler ordunun içinde dağılmış haldedir; taburlar, bölükler ve birimler tarafından taşınır. Tıpkı Haris bin Hassan el-Bekrî’nin Amr bin el-Âs’ın ordusu hakkındaki hadisinde geçtiği gibi.
3 - İslam'da Halife ordu komutanıdır; bu nedenle şer’en livası kendi makamı olan Hilafet merkezi (Darü’l-Hilafe) üzerine çekilir. Çünkü liva ordu emiri için bağlanır. Halife, devlet kurumlarının başı olduğu için (idari bir tasarruf olarak) Hilafet merkezine rayenin asılması da caizdir.
Devletin diğer tüm cihazları, kurumları, idareleri ve müdürlükleri üzerine ise liva değil, sadece raye çekilir; çünkü liva, sadece ordu komutanına ve onun bulunduğu yere özeldir.
4 - Liva mızrağın ucuna bağlanır ve üzerine sarılır. Orduların sayısına göre ordu komutanlarına verilir; örneğin birinci, ikinci, üçüncü ordu komutanına veya Şam, Irak, Filistin ordusu komutanına veya Halep, Humus, Beyrut ordusu komutanına... Orduların isimlendirilmesine göre bu şekilde bağlanır.
Aslolan, livanın mızrak ucuna sarılması ve ihtiyaç duyulmadıkça açılmamasıdır. Örneğin Hilafet merkezi üzerinde makamın önemine binaen açılır; aynı şekilde barış zamanında ümmetin ordularının azametini görmesi için ordu komutanlarının karargâhları üzerinde de açılabilir. Ancak bu ihtiyaç güvenlik durumuyla çatışırsa (düşmanın ordu komutanlarının yerini tespit etmesinden endişe edilirse), liva aslına döner, yani açılmaz ve sarılı kalır.
Raye ise tıpkı günümüzdeki bayraklar gibi rüzgârda dalgalanmaya bırakılır; bu yüzden devlet dairelerine konulur.
Özetle:
Birincisi: Ordu açısından;
1 - Fiili savaş durumunda liva ordu emirinin karargâhında bulunur. Aslolan açılmayıp mızrağa sarılı kalmasıdır ancak güvenlik durumu değerlendirilerek açılması da mümkündür. Meydanda ise meydan komutanının taşıdığı bir raye bulunur. Eğer Halife meydandaysa liva da taşınabilir.
2 - Barış durumunda liva, ordu komutanları için bağlanır, mızrağa sarılır ve ordu komutanlarının karargâhları üzerinde açılabilir. Rayeler ise ordunun içinde; taburlarda, bölüklerde, birimlerde ve diğer teşekküllerde yaygın olarak bulunur. Her tabur veya birimin kendisini ayırt eden (idari amaçlı) özel bir rayesi olabilir ve bu genel rayeyle birlikte çekilebilir.
İkincisi: Devlet daireleri ve kurumları açısından;
Hilafet merkezi hariç, tüm devlet kurumlarına ve güvenlik birimlerine sadece raye çekilir. Hilafet merkezine ise Halifenin ordu komutanı olması sıfatıyla liva çekilir; bunun yanında (idari olarak) rayenin de çekilmesi caizdir, zira Hilafet merkezi devlet kurumlarının başıdır. Özel kurumlar ve vatandaşlar da özellikle bayramlarda, zafer kutlamalarında ve benzeri durumlarda rayeyi taşıyabilir, kurumlarına ve evlerine asabilirler.
Bu açıklamanın konuyla ilgili her türlü tereddüdü gidermek için yeterli olacağını umuyorum.
14 Cemaziyelevvel 1425 h. 03/07/2004 m.