Soru:
Siyasetçiler ve medya arasında "derin devlet" terimi yaygın bir şekilde kullanılmaktadır, ancak bu ifadeler takip edildiğinde birbirinden farklı oldukları görülmektedir. Bu meseleyle ilgili tercih edilen anlamın açıklığa kavuşturulması mümkün müdür? Böylece bu terimle ilgili siyasi gerçekleri anlayabiliriz. Ayrıca konunun daha iyi anlaşılması için bazı örnekler verebilir misiniz? Eğer bu örnekleri talep etmem sizi daha önemli işlerinizden alıkoyuyorsa özür dilerim, teşekkürler.
Cevap:
Evet, derin devlet terimi hakkında yayınlananlarda farklılıklar bulunmaktadır. Kimileri bunu, iktidarda olmayan ancak mevcut rejime karşı gizlice çalışan nüfuzlu sınıflar olarak tanımlar; tıpkı Türkiye'de olduğu gibi... Kimileri bunu, rejimi kontrol eden güç olarak görür; ülkeyi istediği zaman yönetir, başka birine yıkmak istediği bir sorun ortaya çıktığında iktidarı bırakıp yerine sorunu üzerine yıkacağı başkasını getirir, sonra tekrar iktidara döner; tıpkı İngiltere'de olduğu gibi... Kimileri bunu, şu anda Amerika'da Trump döneminde olduğu gibi etkin partiler arasındaki bir çatışma olarak görür... Kimileri bunu, yönetimindeki boşlukları ve başarısızlıklarını üzerine attığı bir askı/bahane olarak kullanır ve bunu derin devlet olarak adlandırır... Kimileri ise insanları bir şeyle meşgul etmek istediğinde bu lafı ya da başka kelimeleri kullanarak bu terimle oynar... Kimileri de sömürgeci devletlerin kendi sömürgelerindeki derin devlet olduğunu kabul eder... Meseledeki tercih edilen anlamın netleşmesi için şu hususları inceleyelim:
Birinci Husus: Derin Devlet Hakkında Bazı Tanımlar:
1- Dünyanın en eski sözlüklerinden biri olan Webster Sözlüğü, derin devleti şu şekilde tanımlar: "Hükümet politikasını ve uygulanmasını etkilemek için yasaların dışında faaliyet gösteren, özellikle seçilmemiş hükümet yetkililerinden ve bazen de özel kuruluşlardan oluşan iddia edilen gizli bir ağ. Bu, rejimlerin ve anayasanın altında milleti kontrol eden daha derin bir gücün var olduğu anlamına gelir. Bu gücün kendi ajandası vardır ve seçilmiş hükümetin kararlarını baltalayabilir."
2- Wikipedia'da ise şöyle geçmektedir: "Türkiye'de derin devlet (derin devlet), Türk siyasi yapısı içindeki antidemokratik nüfuzlu ittifaklar grubudur. İç ve dış istihbarat kurumları, Türk ordusu, güvenlik teşkilatları, yargı ve mafya içindeki üst düzey unsurlardan oluşur... Tarihsel olarak siyasi ve ekonomik elitleri manipüle etmek ve siyasi ortamın 'görünürdeki demokratik' çerçevesi içinde belirli çıkarların karşılanmasını sağlamak için şiddet ve diğer baskı araçları büyük ölçüde gizli bir şekilde kullanılmıştır."
3- Bu kişilerin derin devlet terimiyle neyi kastettiklerini incelediğimizde, anlamın; devlet aygıtı içinde veya dışında siyasi sistemi kontrol eden gizli bir gücün varlığı olduğunu görüyoruz. Yani kendi politikalarını, görüşlerini ve yönelimlerini yasal olarak seçilmiş siyasetçilere dayatan bir güç... Bu gizli güç; askeri, güvenlik ve siyasi kurumlar gibi hassas merkezlere sızmış ve seçilmiş hükümetten bağımsız olarak çalışan organize bir kişiler ağıdır... Bazen bu ağa atıfta bulunmak için "derin devlet", "paralel devlet", "gölge devlet" veya "devlet içinde devlet" gibi farklı terimler de kullanılır.
4- İktidarda veya seçimlerde mağlup olan siyasetçinin, yönetimdeki veya seçimlerdeki başarısızlığını üzerine attığı bir askı olarak kullandığı farklı bir tanım daha vardır. Başka bir deyişle bu, yanıltıcı bir kavramdır; ülkede yolsuzluk ve zulüm yayıldığında veya ihanetler işlendiğinde yöneticileri temize çıkarmak için kullanılır. Bu, yöneticinin suçu derin devlet dediği gizli kişilere attığı bir hiledir, böylece insanların asıl sorumlunun kendisi olduğu ve değişmesi gerektiği gerçeğinden uzaklaşmasını sağlar.
5- Sömürgeci devletlerin, sömürgelerindeki derin devlet olduğunu söyleyen bir görüş de vardır. Zira sömürgeci devletler kendi sömürge rejimlerini kontrol eder, bu yöneticiyi tutar, diğerini görevden alır.
İkinci Husus: Tercih Edilen Tanım
1- Bu tanımlar incelendiğinde ve içerikleri üzerinde düşünüldüğünde, en doğru tanım şudur: Bir ülkedeki derin devlet; ister siyasi ister ekonomik güçler olsun, ister o ülkenin içindeki veya dışındaki nüfuzlu aristokrat aileler olsun, resmi olarak yönetim organlarında bulunmayan ancak devleti gizlice veya el altından etkileyen etkili bir güç anlamına gelir... Bu güç, istediklerini gerçekleştirmek veya sistemi değiştirmek için resmi yönetim organları üzerinde etkili ve fiili bir baskı kurar.
2- Yöneticinin, yolsuzluk suçlamasını kendinden uzaklaştırmak ve derin devlet adını verdiği başka bir tarafa yamamak için insanları yanıltması, yani yönetimdeki kötü fiillerini ve yolsuzluğunu üzerine attığı bir askı olarak kullanması; bu yanıltmanın "derin devlet" olarak adlandırılması doğru değildir. Çünkü bu, yöneticinin kendi uydurduğu bir hiledir, ona karşı olan başka tarafların işi değildir.
3- Sömürgeci devletlerin derin devlet olarak kabul edilmesi de aynı şekilde isabetli değildir. Çünkü sömürgeci devletler sömürgelerini kontrol edenlerdir ve o ülkeye yabancıdırlar; yoksa ülkenin içinden çıkan ve yönetime seçilmiş güçlerden gizli hareket eden başka güçler değillerdir.
Üçüncü Husus: Daha Fazla Açıklama İçin Bazı Ülkelerdeki Derin Devlet Örnekleri:
1- Türkiye
A- Derin devlet teriminin kökeni Türkiye'den çıkmıştır. Osmanlı Devleti'nin son döneminde, Batılı fikirlerden etkilenen İttihat ve Terakki cemiyetine mensup subaylar 1909 yılında bir darbe gerçekleştirerek Halife Abdülhamid Han'ı tahttan indirmişler ve kardeşi Mehmed Reşad'ı kendilerinden daha az yetkiyle halife olarak atamışlardır.
- Bu, halifeden daha güçlü olan ve onun kalması veya düşmesi üzerinde açıkça -gizli değil- etkili olan bir tabakanın ortaya çıkışının başlangıcıydı. Ancak hilafeti ve İslam ile yönetimi kaldırmadılar. Dolayısıyla onlar aslında devlet içinde devlet, yani gizli bir derin devlet değillerdi; devlet içinde görünürdüler ancak yönetime musallat olmuşlardı.
B- Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra İngiliz yanlısı Mustafa Kemal yönetimi ele geçirmeyi başardı, ardından hilafeti yıkıp şeriatı ve hükümlerini ilga etti. Cumhuriyeti ilan ederek laik temeller üzerine inşa etti ve İslam ile yönetime, hatta İslam'ın şiarlarına karşı darbeler gerçekleştirdi. Örneğin Arap harflerinden Latin harflerine geçiş olan "Harf Devrimi" veya şeriat kıyafetlerinin yerine Batı kıyafetlerinin getirilmesi gibi "Kılık Kıyafet Devrimi" gibi... Böylece cumhuriyeti ve laikliği korumak, İslam'ın yeniden yönetime dönmesini ve hilafetin yeniden kurulmasını engellemek için orduyu ve güvenlik güçlerini belirli ölçülere göre kurdu... Ordu, Kemalizm'den herhangi bir sapma gördüğünde müdahale eden, aynı zamanda İngiltere'ye bağlılığı koruyan, yönetime musallat olmuş bir güç haline geldi. Kemalist yönetimin baskısı ve İngiliz desteği, bu yönetime karşı bir derin devletin ortaya çıkmasına engel teşkil ediyordu.
C- Erdoğan, seçim sandığı sonuçlarının ivmesiyle, Amerikan siyasi, mali ve ekonomik desteğiyle Türkiye yönetimine geldiğinde, İngilizlere bağlı laikliğin bekçileri olan generallerin gücünün farkındaydı. Onların devletin omurgasını temsil ettiklerini ve isterlerse kendisine darbe yapabileceklerini biliyordu. Bu nedenle demokrasi ve özgürlük değerlerini yüceltiyor, kendisine darbe yapmalarını engellemek için onları halk iradesinin gücüyle kuşatıyordu. Amerika, mali ve ekonomik damarlarıyla Türklerin iştahını kabartıyor, Erdoğan ise sayıca çok oldukları ve yıllardır ordunun omurgasına hakim oldukları için bu askerlerden korkuyor ve onları görevden almaya güç yetiremiyordu. Ancak kısa sürede Türkiye hayatında "demokrasi" ve ekonomik başarı başlıkları altında yeni bir gerçeklik oluşturdu ve bu, darbeye karşı bir engel teşkil etti.
- Bu dönem zarfında, Türkiye'de devlet aygıtının içinden, özellikle de ordudan gizlice çalışan, seçilmiş Başbakan Erdoğan'ın yönelimlerine karşı çıkan, muhalefet eden ve onları başarısızlığa uğratmaya çalışan bir "derin devlet" olduğu nitelemesi doğru bir nitelemeydi. Bunlar, her şeyin mükemmel bir şekilde işlediğini, herkesin anayasa ve yasalara bağlı olduğunu sanan yüzeysel bakış açısına sahip kişiler için belirgin olmayan bir ağ mesabesindeydi. Bu Türk ağı, ordu, yargı ve bakanlıklar içinde yuvalanmasının yanı sıra, devlet dışındaki laik partilerle (muhalefeti temsil edenler) ve Londra'daki merkezle bağlantılıydı. Adamları gizlice toplanıyor, istişare ediyor ve Erdoğan'ın yönetim sistemi meselelerini görüşüyorlardı. Ta ki 2016 yılında bir darbe yapmaya karar verene kadar; ancak bu başarılı olmadı. Bunun üzerine Erdoğan bunu bir gerekçe olarak kullandı ve onları ordudan, onlarla birlikte yargı ve bakanlıklardaki takipçilerini söküp attı, temizlik operasyonu üniversite profesörlerine kadar ulaştı. Böylece Erdoğan, Türk ordusu içindeki İngilizlere bağlı derin devleti söküp atmada başarılı oldu ve varlıklarını sona erdirmeye yaklaştı; ancak hala takipçileri kalmıştır, eskisine göre daha zayıf olsalar da sisteme karşı "derin devlet" nitelemesini geri getirmeye çalışmaktadırlar.
2- Amerika Birleşik Devletleri
A- Amerika'da yönetim fiilen iki seviyeye ayrılır. Birinci seviye, kendisini seçen halkın iradesini gerçekleştirmek için çalışan halk meşruiyetinin temsilcisi olarak görünür ve devletin görünümü "demokratik" bir görünümdür. Ancak bu meşru seviye, ülke politikalarını ancak ikinci seviyenin istediği doğrultuda yönetebilir. Bu ikinci seviye, görünmeyen, seçilmemiş, yani "demokratik" sisteme göre gayrimeşru olan ve "derin devlet" dedikleri batıni bir seviyedir. Bu seviyenin bireyleri, yani derin devletin temsilcileri, devlet kurumlarında hassas pozisyonları işgal eden kişilerdir. Kontrol ettikleri kurumlar, ancak onlar aracılığıyla birinci seviyenin yönelimlerine göre hareket edebilir; çünkü konumları hassastır. Amerika'daki bu kişiler ya büyük kapitalistler ya da onların temsilcileridir. Zira Amerika'daki büyük kapitalistler, devlet kurumlarındaki üst düzey memurların kendi çıkarlarını savunmalarına ve kendi çıkarlarını yürütmek için bu memurlarla sürekli iletişim halinde kalmalarına büyük önem verirler. Örneğin finans şirketleri vergi dairelerindeki memurlar arasında takipçileri olmasına önem verirken, silah şirketleri Pentagon'da ve Dışişleri Bakanlığı'ndaki askeri sözleşme dairelerinde, ilaç şirketleri ise Sağlık Bakanlığı ve devlet sigorta dairelerinde takipçileri olmasına önem verir. Böylece uzun bir süre geçtikten sonra, büyük şirketler bu hassas merkezlerdeki memurlar ve baskı lobileri aracılığıyla Amerika'daki devleti fiilen kontrol etmeyi başarmışlardır.
B- Amerika'daki siyasi sistemin gerçeği budur. Buna göre büyük kapitalistler ve dev şirketler, Amerika'daki derin devletin beşiği ve canlı köküdür. Devletin siyasi yönelimlerinin arkasında duran gizli güçtür. Bu şirketlerin çıkarlarına aykırı düştüğünde, devletin yönelimlerine karşı çıkmaları için hassas pozisyonlardaki memurları harekete geçiren odur. Bu nitelemeyle derin devlet, devlet aygıtının hem içinde hem dışında yer alır; finans, iş ve sanayi sektörlerinde aktiftir, ancak hareketi Amerika'daki devlet kurumları içinde kendini gösterir.
C- Donald Trump 2016 yılında başkan olduğunda, karşısında devletin üst düzey memurlarının ve çeşitli kurumların, özellikle de güvenlik kurumlarının hoşnutsuzluğunu buldu. Politikalarına karşı dirençlerini ve muhalefetlerini hissetti. Daha sonra bu, devlet içinden gelen ve itaatsizliğe benzeyen şiddetli bir direnişe dönüştü. Güvenlik ve istihbarat kurumlarından kendisini zor durumda bırakan bilgi sızıntıları arttı... Ardından aleyhine birçok dava açıldı, bunların en meşhuru seçimlerde Rusya'nın kendisine verdiği destekti. Soruşturmalar ve Kongre'de görevden alma girişimleri patlak verdi, öyle ki ABD Adalet Bakanlığı açık bir şekilde onun en büyük düşmanlarından biri haline geldi. Saldırı sadece devlet içinden gelmiyordu; Korona aşısını keşfeden ilaç şirketleri, bu keşifleri 2020 sonundaki seçimlerde Biden'ın kazandığı ilan edilene kadar açıklamaktan kaçındılar. Yani Trump'ın seçimlerde bu keşiflerden faydalanmasını engellemek için... Sonra başkan, kendisine karşı çalışan bu organize gizli güçle mücadelesinin bir sonucu olarak seçim sonuçlarından şüphe etti, onları tanımadı ve hileli olduğunu, zaferin kendisinden çalındığını düşündü ve devlet seçim kurulunu düşmanları listesine ekledi. Trump, başkanlıktan ayrıldıktan sonra 2023 yılında Teksas'ta bir destekçi kitlesine şunları söyledi: "Ya derin devlet Amerika'yı yok edecek ya da biz derin devleti yok edeceğiz." Trump'ın ilk yönetimi sırasındaki bu Amerikan gerçeği ve Amerika'da seçilmiş başkanın değişim yapmasını engelleyen gizli bir gücün varlığına dair yapılan o niteleme incelendiğinde, bu nitelemenin Amerika'daki yönetim sistemindeki gerçek bir durumun tasviri olduğu görülür.
D- 21 Mart 2023 tarihinde Trump bir video kaydıyla 10 maddelik bir plan açıkladı ve videoda şöyle dedi: "Bu şekilde derin devleti parçalayacağım ve hükümetin yeniden halkın kontrolünde ve halk için olmasını sağlayacağım." (Daily Mail, 21.03.2023).
Amerika'daki siyasi sistemin gerçeği budur. Buna göre büyük kapitalistler ve dev şirketler, Amerika'daki derin devletin beşiği ve canlı köküdür. Devletin siyasi yönelimlerinin arkasında duran gizli güçtür. Bu şirketlerin çıkarlarına aykırı düştüğünde, devletin yönelimlerine karşı çıkmaları için hassas pozisyonlardaki memurları harekete geçiren odur. Bu nitelemeyle derin devlet, devlet aygıtının hem içinde hem dışında yer alır; finans, iş ve sanayi sektörlerinde aktiftir, ancak hareketi Amerika'daki devlet kurumları içinde kendini gösterir.
3- İngiltere
İngiltere'de de bir derin devlet vardır. Şöyle ki, oradaki yönetim sistemini Muhafazakarlar temsil eder; bunlar İngiltere'nin aristokrat aileleri ve büyük zenginleridir. İngiltere'nin asıl yöneticileri onlardır. Ancak ilan ettikleri yönelimler bazen devleti krizlere sürükler, yani bazen devletin çıkarlarına zarar verir. Bu nedenle Muhafazakar Parti dinlenmeye çekilir ve ülkeyi İşçi Partisi yönetir. İşçi Partisi'nin görevi krizleri çözmek ve devletin çıkarlarına verilen zararı durdurmaktır, sonra kenara çekilir. Son dönemde Muhafazakar Parti'nin uğradığı ağır yenilgi ve İşçi Partisi'nin ezici zaferi aslında Muhafazakarların bir ürünüdür. İngiltere Brexit sonrası ağır bir ekonomik krizden geçiyor; hatta Avrupa Birliği'nden ayrılması, Avrupa hakkındaki İngiliz referandumundaki yanlış hesaplamalarının bir sonucuydu. Bu krizi çıkaran ve ona sebep olan Muhafazakarlar olduğu için, bugün İşçi Partisi'nden bunu tedavi etmesi beklenmektedir.
İngiltere'deki derin devlet, köklü aileler ve zenginlerdir; onlar her zaman İngiltere'nin yöneticileridir. Eğer kenara çekilip İşçi Partisi'ni getirirlerse, bu Muhafazakarların sebep olduğu bir krizi çözmek içindir. İngiltere'deki "derin devlet" yönetimi kolay ve pürüzsüz bir şekilde kontrol eder. Yani İngiltere'nin köklü aileleri ve zenginleri, ister bizzat icra etsinler isterse icra etmesi için başka bir partiyi "kiralasınlar", yönetimin kaynağı ve muhafızlarıdırlar. Bu kontrolün bu pürüzsüzlük ve kolaylıkla devam etmesi için İngiltere'deki "fiili yönetim kaynağı" ve "canlı kök", değişimi reddeden değerleri yayar; köklülüğe, eskiyle gurur duymaya önem verir... Bu durum İngiltere'de halkın kraliyet ailesine, onların haberlerine, hikayelerine, prenslerin doğum günlerine ve yaşam tarzlarına gösterdiği yoğun ilgide fark edilir...!
Özetle:
- Derin devlet, mevcut yönetimde etkili bir güçtür ve o ülkenin içindeki veya dışındaki vatandaşlarından oluşan, o ülkedeki yönetici sınıfa karşı onu değiştirmek veya zayıflatmak için gizlice veya el altından çalışan bir ağdır.
- Eğer bu ağ o ülke halkından değil de dış bir güçse, örneğin ona karşı çalışan sömürgeci bir devlet veya düşman bir devletse, bu güçler derin devlet sayılmaz. Aksine bunların incelenmesi sömürgecilik veya savaş ve saldırganlık babına girer.
- Aynı şekilde, eğer bu ağ yönetici sınıf tarafından hazırlanmışsa ve yöneticiyi temize çıkarmak ve suçu yöneticinin yolsuzluğu ve acizliği konusunda insanları aldatmak için kendi uydurduğu hayali bir ağa aktarmak amacıyla devlete ve planlarına karşı çalışıyor gibi gösteriliyorsa, bu da derin devlet sayılmaz.
- Özetin özeti şudur: Derin devlet, o ülkedeki mevcut rejime karşı onu değiştirmek veya zayıflatmak için çalışan, o ülkenin içindeki veya dışındaki vatandaşlarından oluşan bir ağdır. Bu anlamda derin devlet, ancak beşeri kanunlara göre yönetilen devletlerde olur. Çünkü buralarda içerde veya dışarda, istedikleri yönetim türü konusunda farklılık gösteren ağların olması ve istenen beşeri yönetim türü üzerinde aralarında çatışma çıkması mümkündür.
- Ancak yönetim Alemlerin Rabbi'nin şeriatı üzerine kuruluysa, Müslümanlar ister içerde olsunlar ister dışarda, aralarında İslam'ın hükmünü başka farklı hükümlerle değiştirmek için çalışan bir derin devlet olmaz. Ancak içerde veya dışarda çalışan Müslümanların sömürgeci veya saldırgan harici bir güç tarafından yönlendirilmesi durumu müstesnadır ki bu iki durumda da yukarıda zikrettiğimiz gibi derin devlet olmaz.
Bu nedenle, Pakistan, Bangladeş veya Mısır vb. gibi bazı Müslüman ülkelerde görülen değişimler veya darbeler için bu darbelerin arkasındaki taraflar derin devlet olarak nitelendirilmez. Çünkü sömürgecilik, kendisine uşaklık eden devletlerdeki olayları hareket ettiren asıl güçtür.
- Eğer beşeri kanunlarla yönetilen Müslüman ülkelerde bir hareket varsa ve bu hareket Müslüman ülkelerdeki beşeri yönetimi İslam'ın yönetimine, Râşidî Hilafet'e değiştirmek için çalışıyorsa, bu harekete derin devlet denmez. Aksine onlar Allah Subhânehu ve Teâlâ'ya ve Rasulü ﷺ'e yardım eden ehli nusrettir.
Bizler, Râşidî Hilafet'in yeniden kurulması için Allah Subhânehu'dan yardım ve başarı diliyoruz. Böylece İslam ve Müslümanlar izzet bulacak, küfür ve kafirler ise zillete düşecektir:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
"Allah, içinizden iman edip de salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını vaat etti." (Nur [24]: 55)
6 Zilkade 1446 H. 4 Mayıs 2025 M.