(Hizb-ut Tahrir Emiri Celil Âlim Ata b. Halil Ebu’r Raşta’nın Facebook Sayfası Takipçilerinin "Fıkhî" Sorularına Verdiği Cevaplar Serisi)
Soru Cevap
Hataen Öldürmede Diyet
Hamzeh Shihadeh’e
Soru:
Selamun Aleykum, bir sorum var: Ceza Sistemi kitabında öldürmenin dört tür olduğu ifade ediliyor. Dördüncü tür "hata yerine geçen" (mecra’l hata) olarak adlandırılmış ve failin iradesi dışında gerçekleşen öldürme olarak tanımlanmış. Eğer failin iradesi dışında ise, Şerif hadiste "Ümmetimden hata kaldırıldı" dendiği halde nasıl diyet öder?
Cevap:
Ve Aleykum Selam ve Rahmetullahi ve Berakatuh,
Sorduğunuz husus, Ceza Sistemi kitabında şu metinlerle yer almaktadır:
"Öldürme dört şekildedir: Kasten (amd), kasten öldürmeye benzeyen (şibhü’l amd), hataen (hata) ve hata yerine geçen (mecra’l hata). Kasten öldürme, Allah Teâlâ’nın şu kavlinden dolayı gayet açıktır:
وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا
'Kim bir mümini kasten öldürürse...' (Nisa 93)
Kasten öldürmeye benzeyen (şibhü’l amd) ise Abdullah b. Amr b. el-As’tan rivayet edilen şu hadisten dolayı açıktır: Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
أَلَا إِنَّ دِيَةَ الْخَطَأِ شِبْهَ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا
'Dikkat edin! Kırbaç (ve benzeri) ile işlenen hataen öldürmeye benzeyen kasti öldürmenin (şibhü’l amd) diyeti yüz devedir. Bunlardan kırk tanesi karınlarında yavruları olan develerdir.'
Hataen öldürme ise Allah Teâlâ’nın şu kavlinden dolayı açıktır:
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً
'Bir müminin, bir mümini hataen olması dışında öldürmesi asla caiz değildir.' (Nisa 92)
Hata yerine geçen (mecra’l hata) ise hatanın bir kısmıdır; ancak ona 'hataen öldürme' tanımı tam olarak uymaz. Çünkü vakıası hatadan farklıdır. Hatanın aslına fiilin iradesi eşlik eder, ancak fiilin gerçekleştiği yönde hata edilir. Hata yerine geçende ise fiil iradesi hiçbir şekilde bulunmaz; fiil failin iradesi dışında gerçekleşir. Bu yüzden vakıası hatanın vakıasından farklıdır... Örneğin; uyuyan birinin bir başkasının üzerine devrilerek onu öldürmesi, birinin yüksekten birinin üzerine düşüp onu öldürmesi ya da birinin ayağının takılıp bir başkasının üzerine düşerek onu öldürmesi gibi... Bu sebeple, bunun hükmü hatanın ilk kısmının hükmü gibidir. Yani yüz deve diyet ve bir köle azat etmek suretiyle keffaret gerekir. Eğer bulamazsa iki ay peş peşe oruç tutar." (Alıntı bitti).
Şimdi sorunuzun cevabına gelelim:
İbn Hibban’ın İbn Abbas’tan rivayet ettiği Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in şu buyruğu:
إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ
"Allah, ümmetimden hatayı, unutmayı ve üzerine zorlandıkları şeyi kaldırmıştır."
Bu hadis sizin vardığınız sonuca delalet etmez. Çünkü hadisin manası, Allah Sübhânehu’nun hata yapanı, unutanı ve zorlananı hesaba çekmeyeceği, yani Allah Sübhânehu bunları bağışladığı için fiillerinden dolayı bir günah terettüp etmeyeceği anlamındadır. Dolayısıyla, bir kuşa ateş ederken yanlışlıkla bir insanı vuran kişi şer’en günahkâr olmaz. Aynı şekilde, yüksekten birinin üzerine düşüp onu öldüren kişi gibi "hata yerine geçen" bir fiille bir başkasını öldüren kişi de şer’en günahkâr olmaz. Çünkü her iki durumda da fiil, şerif hadisin kapsamına girer ve failden günah kaldırılır... Görünüşe göre sizi bu soruyu sormaya iten sebep, fiil failin iradesi dışında gerçekleşmiş olsa bile diyet ödemenin öldürme fiiline verilen bir "ceza" olduğunu sanmanızdır. Bu yüzden "O zaman nasıl cezalandırılır?" diye sordunuz.
Doğru olan şudur: Hataen ve hata yerine geçen öldürme durumlarında diyet, öldürme fiiline verilen bir ceza değildir. Bunu doğrulayan husus; bu diyetin katilin malından değil, onun "âkilesi" olan baba tarafından erkek akrabalarından (kardeşleri, amcaları ve onların çocukları gibi) tahsil edilmesidir. Oysa bu kişiler aslında hiçbir şey yapmamışlardır. Eğer bu, failin fiiline karşılık bir ceza olsaydı, tıpkı kasten öldürmede olduğu gibi diyetin katilin kendi malından ödenmesi gerekirdi...
Hataen öldürmede diyetin katilin malından değil, âkilenin malından ödeneceğine dair şer’î delillerden bazıları şunlardır:
İbn Mace, Sünen’inde Mugîre b. Şu’be’den şunu rivayet etmiştir:
قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ
"Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem diyeti âkile üzerine hükmetti."
Bunu esas alan fakihlerin görüşlerinden bazılarını aktaralım:
Ebu Hanife’nin öğrencisi Ebu Yusuf "el-Âsâr" kitabında şöyle der: "...Hataen öldürme; bir şeyi hedefleyip silahla başkasını vurmandır ki bunda diyet âkile üzerinedir..."
Beyhaki’nin es-Sünenü’l Kübrâ kitabında şöyle geçer: "Şafii (rahimehullah) dedi ki: Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in diyeti âkile üzerine hükmettiği konusunda muhalif olan birini bilmiyorum. Bu husus, 'hassa' (özel) hadislerden daha fazlasıyla sabittir ve biz bunu hassa hadislerinden de zikrettik." Aynı şekilde Şafii’nin el-Ümm kitabında şöyle geçer: "Diyet (akl) iki çeşittir: Kasten öldürmenin diyeti az olsun çok olsun âkilesine değil, bizzat failin malınadır. Hataen öldürmenin diyeti ise az olsun çok olsun failin âkilesi üzerinedir."
İbn Kudâme, el-Muğnî’de şöyle der: "İbnü’l Münzir dedi ki: Kendisinden ilim hıfzettiğimiz ehli ilim, hataen öldürmenin; atıcının bir şeye atıp başkasını vurması olduğu konusunda icma etmişlerdir. Bu konuda ihtilaf ettiklerini bilmiyorum. Bu; Ömer b. Abdülaziz, Katâde, Nehaî, Zührî, İbn Şubrume, Sevrî, Malik, Şafii ve Rey ehlinin kavlidir. Hatanın bu türünde bildiğimiz bir ihtilaf olmaksızın diyet âkile üzerine, keffaret ise katilin malı üzerinedir."
Özetle; hataen öldürmede diyet, katilin hataen öldürme sebebiyle günah kazandığı anlamında bir ceza değildir. Eğer öyle olsaydı, öldürme fiilini gerçekleştirmeyen âkilenin malından değil, katilin malından ödenirdi. Dolayısıyla hataen öldüren kişi, hataen öldürme veya hata yerine geçen fiilden dolayı günahkâr olmaz ve şerif hadis onun için geçerlidir.
Şeriatın neden hataen öldürme ve hata yerine geçen öldürmede diyeti âkilenin malına farz kıldığına gelince; bu, Şeriatın bize açıklamadığı bir hikmet gereğidir. Allah en iyi bilendir ve en büyük hikmet sahibidir.
Kardeşiniz Ata b. Halil Ebu’r Raşta
Emir'in Facebook sayfasındaki cevap linki: https://www.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192.1073741828.122848424578904/449111148619295/?type=3&theater
Emir'in Google Plus sayfasındaki cevap linki: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/JbnYJnf4ANp
Emir'in Twitter sayfasındaki cevap linki: https://twitter.com/ataabualrashtah/status/705100810078785536?lang=ar
Emir'in web sitesindeki cevap linki: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3690/