(Alim-i Celil Ata bin Halil Ebu’r Raşte’nin -Hizb-ut Tahrir Emiri- takipçilerinin Facebook sayfasında "Fıkhi" başlığı altında sordukları sorulara verdiği cevaplar serisi)
Ebu Ahmed Abd’e
Soru:
Esselamu Aleykum ve Rahmetullahi ve Berakatuh,
Hataen öldürmede diyet vaciptir ve maktulün ailesine ödenir. Bu konuda Resulullah ﷺ'den rivayet edilen, bedeviler için yüz deve veya altın sahipleri için bin dinar, ya da gümüş sahipleri için on iki bin dirhemdir. Amr b. Hazm kitabında Resulullah ﷺ'in Yemen halkına şöyle yazdığını zikretmiştir:
وإن في النفس المؤمنة مائةٌ من الإبل، وعلى أهل الوَرِق ألف دينار
"Mümin bir canın (diyeti) yüz devedir. Gümüş sahiplerine ise bin dinar (diyet gerekir)." (Nesai)
İbn Abbas’tan şöyle rivayet edilmiştir: "Adiy oğullarından bir adam öldürüldü."
فجعل النبي ﷺ ديته اثني عشر ألفاً
"Nebi ﷺ onun diyetini on iki bin (dirhem) olarak belirledi." (Ebu Davud ve İbn Mace)
Şa'bi, Ömer’in altın sahiplerine bin dinar yükümlülüğü getirdiğini rivayet etmiştir. Amr b. Şuayb’dan, o da babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Ömer hutbe okumak için ayağa kalktı ve şöyle dedi: "Dikkat edin! Develer pahalandı. Bu yüzden altın sahiplerine bin dinar, gümüş sahiplerine on iki bin dirhem, sığır sahiplerine iki yüz sığır, koyun sahiplerine iki bin koyun ve elbise (hulel) sahiplerine iki yüz takım elbise takdir etti." (Ebu Davud).
Şeyhimiz, Allah seni yakında Raşidi Hilafet Devleti ile ümmetin liderliğiyle aziz kılsın inşallah. Burada Ömer bin Hattab zamanında ödenen ve onun emrettiği diyet miktarlarındaki farklılığı görüyoruz. Bu durum sahabe icması sayılır mı ve Ömer bin Hattab'ın emrettiği şeyi almak vacip midir? Günümüzde altın ve gümüş fiyatları arasındaki devasa farka rağmen diyetin gümüş (verik) ile ödenmesi caiz midir? Bugün bu fark yaklaşık yüzde doksandır; yani altın ile diyet, gümüş ile diyetten on kat daha fazladır. Burada iki diyet arasında büyük bir fark ve uçurum ortaya çıkmaktadır. Bu durumda bugün bir kadı (yargıç) hangisi ile hükmetmelidir?
Allah sizi hayırla mükafatlandırsın.
Cevap:
Ve Aleykumüsselam ve Rahmetullahi ve Berakatuh,
Diyet hayvanlardan olabildiği gibi nakit paradan da olur. Hayvan cinsinden ağırlaştırılmamış (muhaffefe) diyet yüz devedir; hataen öldürmede ve hata hükmünde olan durumlarda alınır. Bunun delili, Nesai'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden Resulullah ﷺ'in şöyle buyurduğuna dair rivayetidir:
مَنْ قُتِلَ خَطَأً فَدِيَتُهُ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ...
"Kim hataen öldürülürse, onun diyeti yüz devedir..."
Kasıt benzeri (şibh-i amd) öldürmeye gelince; Nesai, Abdullah b. Amr'dan Nebi ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
قَتِيلُ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ بِالسَّوْطِ أَوِ الْعَصَا، مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ أَرْبَعُونَ مِنْهَا فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا
"Kamçı veya sopa ile (işlenen) kasıt benzeri hata ile öldürmede diyet; yüz devedir, bunlardan kırkı karınlarında yavruları olan (gebe) develerdir."
Aynı şekilde bu, maktulün velileri kısas yerine diyete razı olurlarsa kasten öldürmenin de diyetidir.
Nakit paradan diyete gelince; altın sahipleri için bin dinar, gümüş sahipleri için ise on iki bin dirhemdir. Nesai, Ebu Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, o da babasından, o dedesinden şöyle rivayet etmiştir: "Resulullah ﷺ Yemen halkına farzları, sünnetleri ve diyetleri içeren bir mektup yazdı..." Mektupta şöyle geçiyordu:
...وَعَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ
"...ve altın ehli üzerine bin dinardır."
Ebu Davud da Sünen'inde İkrime'den, o da İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: "Adiy oğullarından bir adam öldürüldü."
فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ دِيَتَهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا
"Nebi ﷺ onun diyetini on iki bin (dirhem) yaptı."
Şer’i dinar 4,25 gram altına eşittir ki bu, şer’i miskalin ağırlığıdır. Şer’i dirhem ise 2,975 gram gümüşe eşittir. Buna göre, öldürülen kişinin altın cinsinden diyeti 4250 gram altına, gümüş cinsinden diyeti ise 35700 gram gümüşe eşit olur.
Günümüzdeki kağıt paralarla ödeme yapıldığında; bin altın dinar karşılığında 4250 gram altının bedeli, on iki bin gümüş dirhem karşılığında ise 35700 gram gümüşün bedeli ödenir.
Ancak mevcut kağıt paraların altın veya gümüş karşılığı yoktur, dolayısıyla ne altın ehli ne de gümüş ehli kapsamına girerler.
Bu paralar, Emval kitabımızda ve diğer kitaplarımızda "nakit" bahsinde açıklandığı üzere, nastan istinbat edilen "nakitlik/para olma" (nekdiyye) illeti sebebiyle kıyas yoluyla nakit/para sayılmıştır.
Diyetin bugünkü kağıt para cinsinden altın üzerinden takdir edilmesi, gümüş üzerinden takdir edilmesinden miktar olarak daha fazladır. Bu kağıt paraların diyetlerde dikkate alınması bu meseledeki içtihada bağlıdır. Benim görüşüm şudur: Hataen öldürme diyetinde gümüş üzerinden takdir edilmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü hataen öldürme isnat edilen kişi bir günah işlememiştir; diyet burada bir haram işlediği için değil, Allah'ın bildiği bir hikmet gereğidir. Dolayısıyla hata diyetinin ödenmesinde iki miktardan daha hafif olanın seçilmesi, katilin bir haram işlememiş olmasıyla uyumludur. Kasten öldürme diyetinde ise altın üzerinden takdir edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü kasten öldüren kişi bir haram işlemiştir, dolayısıyla onun için hafifletme uygun düşmez; aksine iki miktardan daha ağır olanı ona daha uygundur.
Allah Teâlâ'dan bu konuda isabete muvaffak kılmasını dilerim.
Kardeşiniz Ata Bin Halil Ebu’r Raşte
05 Şaban 1437 H M. 12/05/2016
Emir'in Facebook sayfasındaki cevap linki: https://www.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192.1073741828.122848424578904/475525815977828/?type=3&theater
Emir'in Google Plus sayfasındaki cevap linki: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/YovUdduyjwg
Emir'in Twitter sayfasındaki cevap linki: https://twitter.com/ataabualrashtah/status/730848113561378816?lang=ar
Emir'in web sitesindeki cevap linki: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3707/