(Hizb ut-Tahrir Emiri Celil Âlim Atâ b. Halil Ebû er-Raşta’nın Facebook Sayfası "Fıkhî" Takipçilerinin Sorularına Verdiği Cevaplar Serisi)
Soru Cevabı
Ebu Nizar eş-Şâmi’ye
Soru:
Selamun Aleykum, Allah sizi mübarek kılsın.
Hocam, sorum şu: Aşağıdaki ayet parçasından bir hüküm illeti istinbat edilebilir mi?
ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ
Cevap:
Ve Aleykumselam ve Rahmetullahi ve Berakatuh.
Kerim olan bu ayet, cilbabın farz kılınmasının hikmetidir, hükmün illeti değildir. İşte açıklaması:
1- 10.07.2018 tarihli soru cevabında belirttiğimiz üzere, ayetin nüzul sebebi hür kadınların cariyelerden ayırt edilmesidir. Cariyeler için cilbab farz kılınmamıştı. Bazı münafıklar, cariyelere yönelik uygunsuz sözlerle tacizde bulunuyor, cariyelerle uğraşmanın cezasının hür kadınlara kıyasla daha hafif olduğunu düşünüyorlardı. Bir hür kadına karşı bu tür bir eylemde bulunup mahkemeye çıkarıldıklarında, "Cezam hafifletilsin diye onun cariye olduğunu sanmıştım" diyorlardı... Bunun üzerine bu bahaneyi ortadan kaldırmak için bu kerim ayet nazil oldu. Mümin hür kadınların, cilbab giyip onu ayaklarına kadar sarkıtarak cariyelerden ayırt edilmelerini farz kıldı. Böylece o kimseler artık "cariye sandık" diyemeyecekler ve cezaları hafifletilmeyecekti, çünkü artık hiçbir mazeretleri kalmamıştı... İbn Sa'd Tabakat'ta Ebu Malik'ten şöyle rivayet etmiştir: "Peygamber'in (sav) hanımları ihtiyaçları için geceleyin dışarı çıkarlardı. Münafıklardan bazı insanlar onlara laf atarak eziyet ederlerdi. Münafıklara bu durum sorulduğunda, 'Biz bunu sadece cariyelere yapıyoruz' dediler. Bunun üzerine şu ayet nazil oldu:"
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ
"Ey Peygamber! Hanımlarına, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, dış örtülerini (cilbablarını) üstlerine alsınlar. Bu, onların tanınmalarına ve dolayısıyla incitilmemelerine daha uygundur." (Ahzâb, 59)
Buna göre ayetin manası, hür kadının cariyeden ayırt edilmesidir; cilbabın aşağı sarkıtılması bu tanınma içindir... Yani bu, onun "filanca kişi" olduğunun tanınması için değildir. Kurtubî Tefsiri'nde (14/244) şöyle geçer: (Yüce Allah’ın "Bu, onların tanınmalarına ve dolayısıyla incitilmemelerine daha uygundur" kavlinden kasıt hür kadınlardır; ta ki cariyelerle karışmasınlar... Böylece onlara yönelik tamahlar kesilsin. Buradaki mana, kadının bizzat kim olduğunun bilinmesi için tanınması demek değildir.)
2- İllet ile hikmet arasında fark vardır. İllet, teşrifatın (yasamanın) sevk edici sebebidir (bais) ve daha önce açıkladığımız gibi nassın içinden çıkarılır. Ancak bazı nasslar vardır ki, kullanılan talil (gerekçelendirme) araçları veya cümle yapısı hasebiyle illet manası taşır gibi görünür; fakat nassın kendisindeki veya dışındaki diğer karineler, illet manasını devre dışı bırakır ve başka bir mana ifade eder. Bu mana, Şari’nin yasamadan hedeflediği gaye/sonuçtur, yasamanın sevk edici sebebi değildir. Hükmün yasama sebebini değil de Şari’nin o hükümden kastettiği amacı gösteren bu gaye veya sonuca, usul ıstılahında "hikmet" denir, illet denmez; çünkü o, yasamanın bizzat sevk edici sebebi değildir.
İllet, malulü (hükmü) ile birlikte varlık ve yokluk bakımından döner ve asla geri kalmaz. Hikmet ise böyle değildir. Örneğin:
لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ
"Kendilerine ait birtakım yararlara şahit olsunlar." (Hacc, 28)
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
"Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım." (Zâriyât, 56)
إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَى عَنْ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ
"Gerçekten namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar." (Ankebût, 45)
Bu nassların sîgaları, gerek nassın kendisindeki gerekse dışındaki karinelerle birlikte, "teşrifatın sevk edici sebebi" anlamında bir illet ifade etmediklerini gösterir. Çünkü eğer illet olsalardı, asla geri kalmazlardı. İlletten hüküm geri kalmaz; hüküm illetle birlikte varlık ve yokluk yönünden döner çünkü hüküm onun için yasalaşmıştır. Oysa hikmet bazı durumlarda gerçekleşir, bazı durumlarda gerçekleşmez; yani bazen geri kalabilir:
- "Kendilerine ait birtakım yararlara şahit olsunlar" (Hacc, 28)... Birçok kişi hacca gider ama bu yararlara şahitlik etmez.
- "Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım" (Zâriyât, 56)... Yaratılanların birçoğu Allah’a kulluk etmez.
- "Gerçekten namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar" (Ankebût, 45)... Namaz kılan ama kötülükten vazgeçmeyen kimseler vardır.
Bu sebeple yukarıdaki örnekler için "illet" değil "hikmet" denir; çünkü hüküm bazen o sonuçtan yoksun kalabilir. Hikmet denilmesi sahih olan her şey böyledir.
3- Şimdi soru konusu olan kerim ayeti inceleyelim:
a- Şer'i hüküm şu kısımdan gelmektedir: ﴿يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ﴾ [Ahzâb, 59]. Delil budur.
b- Açıktır ki ﴿ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ﴾ [Ahzâb, 59] kısmı teşrifatın sevk edici sebebi değildir. Yani cilbabın farziyetinin delili değildir, dolayısıyla illet de değildir. Aksine cilbab giymeye bağlı olarak ortaya çıkan sonuçtur, yani Şari’nin hedeflediği gayedir.
c- Bu sonuç bazen gerçekleşmeyebilir; hür kadın cilbab giyer ama ayırt edileceği bir cariye bulunmayabilir ya da yine de eziyete uğrayabilir...
d- Böylece ﴿ذَلِكَ أَدْنَى﴾ [Ahzâb, 59] ifadesi usul ıstılahında hikmet olur, illet olmaz.
Benim kanaatim budur. Allah en iyi bilendir ve hüküm sahibidir.
Kardeşiniz Atâ b. Halil Ebû er-Raşta
07 Cemaziyelevvel 1440 H 13/01/2019 M
Emir'in (Allah onu korusun) Facebook sayfasındaki cevap linki: https://web.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192/981749295355475/?type=3&theater
Emir'in (Allah onu korusun) Google Plus sayfasındaki cevap linki: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/cxWZqikUppu
Emir'in (Allah onu korusun) web sayfasındaki cevap linki: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3925