Soru-Cevap
Haracî Arazide İkta
Soru:
El-Emval kitabı sayfa 79, sondan yedinci satırdan başlayarak sondan üçüncü satıra kadar şu ifadeler yer almaktadır: “Şayet ölü arazi, ezelden beri hiç ekilip biçilmemiş ve imar edilmemişse ya da daha önce imarlı olup ekilmişken sonra harabeye dönüp üzerine haraç konulmadan önce ölü arazi haline gelmişse ve devlet buraya şer’î bir yolla el koyup ardından tebaadan birine ikta etmişse; bu araziler hakkında haracî arazideki ölü arazinin ihyası hükümleri uygulanır. Kendisine ikta edilen ve burayı ihya eden kişi, eğer Müslümansa arazinin menfaatine ve rakabesine (mülkiyetine) sahip olur ve üzerine usulüne uygun olarak zekat olarak öşür veya yarım öşür vermesi gerekir.” (Bitiş)
Soru şudur: Altı çizili olan “haracî” kelimesinin yerine “öşrî” kelimesinin gelmesi daha doğru olmaz mı?
Cevap:
- Görünen o ki, kafa karışıklığınızın sebebi; daha önce üzerine haraç konulmamış olan haracî arazideki ölü arazinin ihyasının, o araziyi öşrî araziye dönüştürdüğünü sanmanızdır. Durum böyle değildir; aksine o arazi Müslüman için öşrî olur, fakat kafir (gayrimüslim) nispetiyle aslı üzere haracî kalmaya devam eder.
Daha önce üzerine haraç konulmuş olan ölü arazilerin yeniden ihya edilmesi ise, ihya eden kişi Müslüman da olsa kafir de olsa, o araziden haracîlik vasfını kaldırmaz.
İktisadi Nizam kitabı sayfa 133-134’te şu ifadeler yer almaktadır:
“Öşrî arazide ölü bir toprağı ihya eden kimse, Müslüman olsun kafir olsun o toprağın rakabesine ve menfaatine sahip olur. Müslüman olanın, nisaba ulaştığı takdirde zekata tabi olan ekin ve meyvelerden öşür (zekat) vermesi vaciptir. Kafir olana ise öşür değil haraç vermesi vaciptir; çünkü o zekat ehli değildir ve arazinin görevsiz (öşür veya haraçsız) kalması sahih değildir.
Haracî arazide, üzerine daha önce haraç konulmamış ölü bir toprağı ihya eden kimse, Müslüman ise rakabesine ve menfaatine sahip olur; kafir ise sadece menfaatine sahip olur. Müslümana o toprakta öşür vaciptir ve üzerine haraç yoktur. Kafire ise, fetihten sonra toprakları ellerinde bırakılan kafirlere ödeyecekleri haraç karşılığında konulduğu gibi haraç konulması vaciptir.
Haracî arazide, ölü toprağa dönüşmeden önce üzerine haraç konulmuş olan bir yeri ihya eden kimse, Müslüman olsun kafir olsun sadece menfaatine sahip olur, rakabesine sahip olamaz. Üzerine haraç vermesi vaciptir; çünkü burası fethedilmiş ve üzerine haraç konulmuş arazi hükmündedir. Bu nedenle ister Müslüman ister kafir mülkiyetinde olsun, haraç o arazide ebediyen kalmalıdır.” (Bitiş)
Mukaddime kitabında Madde 133’ün şerhinde şu ifadeler yer almaktadır:
(Haracî arazide, üzerine daha önce haraç konulmamış ölü bir toprağı ihya eden kimse; eğer ihya eden Müslüman ise orası öşrî bir arazi (zekat verilen) olur. Eğer ihya eden ehl-i zimmetten biri ise haracî bir arazi (üzerinde haraç olan) olur.
Haracî arazide, ölü toprağa dönüşmeden önce üzerine haraç konulmuş olan bir yeri ihya eden kimse; ihya eden ister Müslüman olsun ister ehl-i zimmetten olsun, orası haracî arazi olur.) (Bitiş)
El-Emval kitabı sayfa 42’de öşrî arazilerin açıklanmasında şu ifadeler yer almaktadır:
(Müslüman tarafından ihya edilen her ölü toprak öşrîdir. Sallallahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurmuştur:
مَنْ أَحْيَا أَرْضاً لَيْسَتْ لِأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا
"Kim kimseye ait olmayan bir araziyi ihya ederse, ona sahip olmaya en çok o hak sahibidir." Buhari bunu şu lafızla rivayet etmiştir: "Kim kimseye ait olmayan bir araziyi imar ederse, o daha çok hak sahibidir."
Bu öşür, öşür olarak kalır; ancak bir kafir, Müslümandan öşrî bir arazi satın alırsa haraca dönüşür. Bu durumda kafirin haraç ödemesi gerekir, öşür ödemez; çünkü öşür zekattır ve kafir zekat ehli değildir. Zira zekat, Müslüman için bir sadaka ve temizlenmedir. Ayrıca arazinin görevsiz (öşür veya haraçsız) kalması da sahih değildir.) (Bitiş)
Buna binaen sorunuzda belirttiğiniz; “Altı çizili olan ‘haracî’ kelimesinin yerine ‘öşrî’ kelimesinin gelmesi daha doğru olmaz mı?” ifadesine gelince; bilakis doğru olan “haracî” olarak kalmasıdır. Çünkü söz konusu olan, henüz üzerine haraç konulmamış ölü bir toprak olması durumunda haracî arazideki iktadır.
Sorduğunuz paragraf bu babda geçmektedir ve ondan birkaç satır önce şu ifadeler yer almıştır: (Haracî arazideki iktaya gelince –ki buralar Irak, Şam ve Mısır gibi güç kullanılarak fethedilen yerlerdir– bakılır...) Sonra detaylara girilmiştir. Dolayısıyla konu, haracî arazideki ikta ile ilgilidir.
Şu da bilinmelidir ki; haracî arazide veya öşrî arazide ölü toprağın ihyası, eğer ihya eden Müslüman ise o araziyi öşrî arazi yapar.
Eğer ihya eden kafir ise; haracî arazi haracî, öşrî arazi de öşrî kalmaya devam eder. Ancak her iki durumda da kafir haraç öder; zira öşür zekattır ve kafirden zekat alınmaz. Toprak da görevsiz kalmayacağı için kafirden o toprak karşılığında haraç alınır.