Soru-Cevap: Gabon Darbesi

Soru-Cevap

Gabon Darbesi

Soru:

Gabon'da 30 Ağustos 2023 tarihinde bir grup ordu, başkanlık muhafızı ve güvenlik görevlisi, seçim kurulunun Cumhurbaşkanı Ali Bongo'nun üçüncü dönemi kazandığını ilan etmesinden birkaç saat sonra iktidara el koyduğunu ve Bongo'yu ev hapsine aldığını duyurdu. Seçimlerin iptal edildiği, devlet kurumlarının feshedildiği ve bir sonraki duyuruya kadar sınırların kapatıldığı ilan edildi. Ayrıca, Başkanlık Muhafızları Komutanı Nguema'nın ülkenin geçiş dönemi başkanı olarak atandığı açıklandı. Peki bu darbenin sırrı nedir? Bölgedeki uluslararası çatışma ile ilgisi nedir?

Cevap:

Bu darbenin cevabının netleşmesi için şu hususları gözden geçirmek gerekir:

1- Gabon, Orta Batı Afrika'da yer alan ve Atlas Okyanusu'na kıyısı olan bir ülkedir. 1885 yılında Fransız sömürgecileri tarafından işgal edilmiş, 1960 yılında ise şekli bir bağımsızlık verilmiştir. Başkent Libreville'de yaklaşık 1000 Fransız askerinin bulunduğu ve ülkedeki Fransız çıkarlarını koruyup Fransız nüfuzunun sürekliliğini sağlayan bir Fransız askeri üssü mevcuttur. 2022 sayımına göre yaklaşık 2,3 milyon olan nüfusu, 270 bin km²'lik yüzölçümüne göre oldukça azdır. İstatistiklere göre Müslümanların oranı düşüktür; devrilen başkan ve yeni geçiş dönemi başkanı da dahil olmak üzere Müslümanların oranı %10-12 civarındadır ve çoğunluğu başkent Libreville'de yaşamaktadır. Ülke doğal kaynaklar bakımından zengindir; çelik, demir ve pil yapımında kullanılan manganez üretiminde dünya ikincisidir. Ayrıca büyük miktarlarda altın, elmas ve uranyumun yanı sıra devasa petrol ve doğalgaz rezervlerine sahiptir, bu nedenle OPEC üyesidir. Fransız Dışişleri Bakanlığı'nın internet sitesindeki verilere göre bu zenginliklerin büyük bir kısmı, orada bulunan yaklaşık 110 Fransız şirketi tarafından kontrol edilmektedir. Bunlar arasında manganez çıkaran Fransız madencilik şirketi Eramet ile petrol ve doğalgaz çıkaran Fransız enerji şirketi Total de bulunmaktadır. Gabon; Nijer, Mali, Senegal ve Çad gibi para birimi "Afrika Frangı" adı altında Euro'ya endeksli olan ve Fransa ile Avrupa Birliği'nin lehine çalışan on dört ülkeden biridir. Gelirleri Fransız Merkez Bankası'na akmakta, Fransa'nın döviz rezervlerini oluşturmakta ve ardından Fransa onlara kırıntılar vermektedir. Böylece halk yoksullaşırken Fransa onların zenginliklerini çalmaktadır. Bu ülkelerdeki insanlar bu bağın koparılmasını, paraların kendi Afrika bankalarına aktarılmasını ve zenginliklerin kendilerine dağıtılmasını talep etmektedir.

2- Devrilen Başkan Ali Bongo, ülkeyi yaklaşık 41 yıl yöneten babası Ömer Bongo'nun ölümünden sonra 2009 yılında yapılan göstermelik seçimlerle iktidara gelmiştir. Yani oğul, babasından Fransa'ya olan ajanlığı miras almıştır. 2016 seçimlerini de kazandığını ilan etmiştir. Gabon anayasasına göre üçüncü dönem için aday olma hakkı olmasa da diğer partilerle anlaşarak seçimlere girmiş ve bu partiler buna onay vermiştir. 26 Ağustos 2023 tarihinde yapılan seçim sonuçları Ali Bongo'nun %64,27 oranında oy aldığını göstermiştir. Bu sonuçların açıklandığı gün, başkanlık muhafızları, ordu ve güvenlik güçlerinden bir grup subay başkana karşı darbe yaparak onu ev hapsine almıştır. Grup, başkanlık sarayından "Gabon 24" kanalı üzerinden albay rütbesindeki bir subay tarafından okunan ilk bildirisinde şunları söylemiştir: "Biz, Geçiş ve Kurumları Onarma Komitesi bünyesinde toplanmış savunma ve güvenlik güçleri olarak, Gabon halkı adına mevcut rejime son vererek barışı savunmaya karar verdik. Bu amaçla 26 Ağustos 2023 tarihinde yapılan başkanlık seçimleri ve sonuçları iptal edilmiştir." Subayların sözcüsü, rejimin sona erdiğini duyururken şunları ekledi: "Başkanın oğlu ve yakın danışmanı Noureddin Bongo'nun yanı sıra özel kalem müdürü ve yardımcısı, bazı danışmanları, başkanlık sözcüsü ve Başkan Ali Bongo liderliğindeki iktidardaki Gabon Demokrat Partisi'nin en önemli isimlerinden iki kişi; devlete karşı vatana ihanet, kamu fonlarını zimmete geçirme, organize bir çete içinde uluslararası mali yolsuzluk, başkanın imzasında sahtecilik, yolsuzluk ve uyuşturucu kaçakçılığı suçlamalarıyla tutuklanmıştır." Görünen o ki darbe, ülkedeki tüm askeri güçler tarafından planlanmıştır ve askeri çevrenin Fransa tarafından kontrol edildiğini bildiğimizde, suçlayıcı parmaklar Fransa'yı işaret etmektedir.

3- Diğer yandan, Başkan Ali Bongo devrildikten sonra evinden sosyal medya aracılığıyla endişeli görünen bir mesaj yayınlayarak şunları söylemiştir: ("Ben Gabon Başkanı Ali Bongo Ondimba, dünyanın her yerindeki tüm dostlarımıza, beni ve ailemi tutuklayan kişilere karşı seslerini yükseltmeleri için bir mesaj gönderiyorum"... Sky News Arabia, 30.08.2023). Ne Fransa ne Amerika ne de Afrika Birliği onunla ilgilenmedi; Nijer Cumhurbaşkanı Muhammed Bazum'da olduğu gibi kimse onunla iletişime geçmedi. Aksine, Fransız gazeteleri darbe lideriyle, sanki onu parlatmaya çalışıyor ve darbeye meşruiyet veriyormuş gibi ilgilendi. Fransız Le Monde gazetesi 30.08.2023 tarihinde darbe lideri ve Gabon Cumhuriyet Muhafızları Komutanı Brice Oligui Nguema'nın şu sözlerini aktardı: "Başkan Ali Bongo anayasayı ihlal etmiştir, üçüncü dönem aday olma hakkı yoktur ve oylama yönteminin kendisi iyi değildir, bu yüzden ordu sorumluluklarını üstlenmeye karar vermiştir. Ali Bongo artık emekli bir devlet başkanıdır ve her vatandaş gibi tüm haklarına sahiptir." Dikkat çekicidir ki Başkanlık Muhafızları Komutanı Nguema, Başkan Ali Bongo'nun kuzeni ve ona çok yakın biriydi; aynı şekilde babası Ömer Bongo'ya da yakındı ve ölümüne kadar onun özel danışmanlığını yapmıştı. Ali Bongo'nun Ekim 2018'de felç geçirip yaklaşık 10 ay yatalak kalmasının ardından Senegal ve Fas büyükelçiliklerinde askeri danışman olarak görev yaptıktan sonra ülkeye dönmüştü. İki yıl süreyle yurtdışına gönderilmiş, ardından geri getirilerek başkanlık muhafızlarının başına atanmıştı; bu da sadık olduğu tarafın, yarı felçli başkandan sonraki aşamaya hazırlanması için dönmesini istediği anlamına geliyordu. Muhalefetin başkan adayı Albert Ondo Ossa, 31.08.2023 tarihinde Fransız TV5 Monde kanalına verdiği demeçte şunları söyledi: "Olayları bağlamına oturtmalıyız. Birincisi, bu bir askeri darbe değil, bir saray devrimidir. Oligui Nguema, Ali Bongo'nun kuzenidir... Bongo kampı, Bongo ailesi rejimini korumak için Ali Bongo'nun kenara itilmesi gerektiği kanaatine varmıştır... Oligui Nguema bir takipçidir ve arkasında iktidarı kontrol eden Bongo ailesi durmaktadır."

4- Resmi Fransız tutumuna gelince, BBC 30.08.2023 tarihinde Fransız yetkililerin açıklamalarını aktardı; (Fransa Başbakanı Elisabeth Borne "Paris, Gabon'daki durumu yakından takip ediyor" dedi. Elysee kaynaklı bir haberde ise "Paris, Gabon'daki darbeyi açıkça kınamaktadır, Cumhurbaşkanı Macron Başkan Bongo ile iletişime geçmemiştir, Fransa Gabon'da anayasal düzene hızlıca dönülmesini ummaktadır ancak bu ülkenin iç siyasi işlerine müdahale etmemektedir. Çözüm askeri darbe değil, Gabon halkının özlemlerini garanti altına alan özgür ve adil seçimlerdir" denildi). Bu tutum, her ne kadar darbeyi kınıyor gibi görünse de aslında onu destekleyen bir tutumdur. Kınama, askeri darbelere karşı oluşan kamuoyuna ayak uydurmak için yapılmıştır; çünkü Fransız Cumhurbaşkanı'nın davranışları kınamanın ciddi olmadığını teyit etmektedir. Nijer Cumhurbaşkanı ile yaptığı gibi devrilen başkanla iletişime geçmemiş, darbeyi bizzat kendisi kınamamış, Nijer'e karşı yaptığı gibi tehdit etmemiş ve müdahale talep etmemiştir; meseleyi iç bir mesele olarak görüp müdahale gerektirmediğini belirtmiştir. Bu durum, Nijer'in iç işlerine müdahale etme girişimiyle, oradaki darbecileri tanımayı reddetmesiyle ve Fransız büyükelçisinin Nijer'den ayrılması talebini reddetmesiyle taban tabana zıttır. Macron'un "çözüm özgür ve adil seçimlerdir" demesi darbecilere bir gerekçe ve destek sağlamaktadır. Özellikle Gabon'un Fransa için hayati bir kaynak olduğu düşünülürse, bu darbenin arkasında Fransa'nın olması kuvvetle muhtemeldir. Fransız Monte Carlo, 31.08.2023 tarihinde Paris'teki Uluslararası ve Stratejik İlişkiler Enstitüsü Müdürü Caroline Roussy'nin şu sözlerini aktardı: "Gabonsuz Fransa benzinsiz bir araba gibidir, Fransasız Gabon ise şoförsüz bir araba gibidir."

5- Avrupa Birliği'nin tutumu da bu darbenin arkasında Fransa'nın olduğunu teyit etmektedir. AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, 31.08.2023 tarihinde İspanya'nın Toledo kentinde düzenlenen AB Dışişleri Bakanları toplantısı marjında şunları söyledi: ("Gabon'da yaşananların Nijer'de yaşananlarla kıyaslanamayacağını" belirterek, Libreville'deki askerlerin, devrilen Başkan Ali Bongo'nun usulsüzlüklerle dolu bir seçimi kazanmasının ardından müdahale ettiğini savundu. Ayrıca, "Askeri darbeler çözüm değildir ancak Gabon'da usulsüzlüklerle dolu seçimlerin yapıldığını unutmamalıyız. Hileli bir oylama, sivil kurumsal bir darbe olarak kabul edilebilir" dedi ve "Askeri darbeler vardır, bir de kurumsal darbeler vardır" diye ekledi. Borrell, "Afrika ülkesindeki AB vatandaşlarını tahliye etme planı olmadığını" belirtti... Şarku'l Avsat, El-Meyadin 31.08.2023). Bu açıklamalarla Gabon'da gerçekleşen darbeyi meşrulaştırmakta, hatta daha önce itiraz etmediği sahtekarlık yapıldığı gerekçesiyle onu desteklemektedir! Görünüşe göre Avrupalı yetkili başlangıçta darbenin mahiyetini bilmiyordu, bu yüzden darbenin hemen ardından şöyle demişti: ("AB bakanları Gabon'daki durumu tartışacaklar, Batı Afrika'da yaşananlar Avrupa için büyük bir sorundur. Eğer bu (darbe) doğrulanırsa, tüm bölgedeki huzursuzluğu artıracak bir başka askeri darbe olacaktır"... Al Jazeera, 30.08.2023). Ancak bir gün sonra aralarında Fransa Dışişleri Bakanı'nın da bulunduğu AB bakanlarıyla bir araya geldiğinde, bu darbenin Avrupa hesabına olduğunu ve onlar için huzursuzluğu artırmayacağını öğrenince açıklamalarını değiştirdi!

6- Gabon'da ve diğer tüm Afrika ülkelerinde Fransa'ya karşı halk nezdinde bir tepki vardır. Fransız Cumhurbaşkanı Macron aylar önce birkaç Afrika ülkesini ziyaret etmiş, burada Fransız sömürgeciliğine yönelik lanetlemeleri ve Fransa'ya karşı reddedişi bizzat görmüştür. Macron 02.03.2023'te Gabon'a ulaştığında, insanlar ona saldırarak onu Bongo rejimini ve yolsuzluğunu desteklemekle suçlamış; Macron da Fransa'ya karşı artan bir hoşnutsuzluk olduğunu kabul ederek Afrika ile yeni, dengeli, karşılıklı ve sorumlu bir ilişki kurulması çağrısında bulunmuştur. İnsanlar, özellikle de genç nesil, terörle mücadele bahanesiyle Fransız kuvvetlerinin bulunmasını sömürgeci bir mirasın somutlaşmış hali olarak görmekte ve yeni bir bağımsızlık çağrısında bulunmaktadır. Görünen o ki Fransa; Mali, Burkina Faso ve Nijer'de gerçekleşen darbeler gölgesinde nüfuzunu ve çıkarlarını korumak için bu darbeyi gerçekleştirmiştir. Nüfuzunu, o ülkelerdeki darbe liderlerine benzer bir askeri liderle pekiştirmek istemektedir; öyle ki o lider darbeci bir asker olarak onlarla aynı cinsten olsun, Fransa hesabına onların karşısında dursun ve çıkarlarını korusun ya da belki de Fransa'ya ve müdahale girişimlerine karşı ittifak kuran bu liderlerin arasına sızarak onları karıştırsın. Bilindiği üzere Ali Bongo hastadır ve onu 10 ay yatalak bırakan bir felç geçirmiştir; zihinsel ve fiziksel yeteneklerini tam olarak kullanamadığı söylenmektedir. Bu yüzden Fransa, onu başka bir ajanla ve aynı aileden biriyle değiştirmek istemektedir. Darbeciler tarafından tutuklanan yakın çevresinin, başta oğlu Noureddin Bongo olmak üzere işleri kontrol eden kişiler olduğu ve halk tarafından suçlandıkları görülmektedir; böylece darbeciler insanları kandırabilmekte ve bir kurtarıcı gibi görünebilmektedirler.

7- Gabon darbesine yönelik Amerikan tutumuna gelince, Al Jazeera sayfası 30.08.2023'te Beyaz Saray sözcüsünün şu sözlerini aktardı: "Yakından takip ediyoruz, yaşananlar endişe verici. Demokrasiyi desteklemeye yardımcı olmak için Afrikalı ortaklarımızla ve kıta halklarıyla çalışmaya odaklanmaya devam edeceğiz." Sayfa ayrıca ABD'nin BM Temsilcisi Linda Thomas-Greenfield'ın şu açıklamalarına yer verdi: "Amerika Birleşik Devletleri Gabon'daki darbeyi ve askerlerin iktidarı zorla ele geçirme girişimlerini kınamaktadır... Gabon darbesiyle ilgili Güvenlik Konseyi üyeleriyle istişareler yürütülmektedir ve neler olup bittiğini doğrulamadan harekete geçmeyeceğiz." Bir ABD askeri yetkilisi Al Jazeera'ye şunları söyledi: "ABD yönetimi Gabon'daki gelişmelerden haberdardır ve yakından izlemektedir; büyükelçiliğini korumakla görevli güçler dışında Gabon'da askeri varlığı bulunmamaktadır." ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Matthew Miller ise şöyle demiştir: ("Amerika Birleşik Devletleri, Gabon'daki olayların gelişiminden derin endişe duymaktadır; askeri el koymalara veya gücün anayasa dışı devrine şiddetle karşı çıkmaya devam ediyoruz"... BBC 30.08.2023). Bu, 15.08.2023 tarihinde yayınladığımız soru-cevapta detaylandırdığımız Nijer'e yönelik Amerikan tutumundan farklıdır. Zira Fransa'nın tüm siyasi, ekonomik ve askeri çevreleri kontrol ettiği Gabon gerçeğine Amerika şu ana kadar nüfuz edememiştir; bu durum, 2010 darbesinden bu yana Muhammed Bazum ve selefi Muhammed Yusuf vasıtasıyla nüfuz etmeyi başardığı Nijer'den farklıdır. Gabon darbe lideri Nguema, Amerikan etkisinden uzak bir şekilde Fas'ın Meknes kentindeki bir askeri okuldan mezun olmuş ve ölene kadar merhum Başkan Ömer Bongo'nun özel danışmanı olarak görev yapmıştır; kendisi ve devrilen Başkan Ali Bongo'nun belirtildiği üzere kuzen oldukları ifade edilmektedir. Bununla birlikte, muhalefetin ve adayının ABD'nin yardımcıları veya ajanları olduğu görülmemektedir, aksine muhalefet adayı Albert Ondo Ossa da Fransa'nın ajanları dairesinde görünmektedir. Bu yüzden Amerika muhalefet adayına desteğini açıklamamış, aksine demokrasiye destek çağrısında bulunmuş ve darbeyi şiddetle kınamıştır.

8- Böylece Gabon'da da Afrika ve Asya'daki diğer tüm tabi devletlerde olduğu gibi; demokrasi, özgürlük, milliyetçilik ve vatanseverlik naraları atan ajanların, iktidara gelmek veya orada kalmak karşılığında sömürgeci devletlerin çıkarlarını güvence altına aldıklarını görüyoruz. Onlar için sömürgeciye hizmetkarlık yapmak, sömürgeci devletlerin şirketlerinin ülkelerinin zenginliklerini yağmalaması önemli değildir. Ülkelerinin zenginliklerini yağmalayan bu şirketlerden bir komisyon almakla yetinirler ve halklarını yoksulluk, açlık ve hastalıkla boğuşmaya terk ederler. Hatta kısa sürede kendi lükslerine harcayıp tükettikleri bütçelerini desteklemek için vatandaşlarına vergi yüklemekten geri durmazlar. Gabon ve diğer yerlerdeki insanlar için bu ajanları devirmek, onları siyasi ve her türlü çevreden temizlemekten, ardından kainatın yaratıcısı olan güçlü ve aziz Allah'a sadakatle iman edip O'nun şeriatını hak ve adalet devleti olan Raşidi Hilafet'te uygulamaktan başka bir kurtuluş yoktur. İşte o zaman Gabon halkı ve İslam'ın -hak, hidayet ve rahmet dininin- gölgesine giren herkes emniyet, güven, hayır ve huzur içinde yaşayacaktır.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ

"Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerdeki dertlere bir şifa, müminlere bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir." (Yûnus [10]: 57)

20 Safer 1445 H. 05.09.2023 M.