Soru:
Gençlerimizden biri, insanlara kolaylık olması amacıyla 12.000 dirhem olan gümüş diyetini ödemek istiyor. İnsanlar diyetlerinde, mehirlerinde gümüşü satın almadıkları, onunla ticaret yapmadıkları, onu bir mal olarak biriktirmedikleri ve sadece az miktarda süs eşyası olarak satın aldıkları halde gümüş diyetiyle hükmetmek caiz midir? Bilindiği üzere fakihler diyeti; deve sahipleri için deveden, altın sahipleri için altından ve gümüş sahipleri için de gümüşten (vark) belirlemektedirler. Allah hayırlı mükafat versin.
Cevap:
Deve sahipleri için diyet yüz deve, altın sahipleri için bin dinar, gümüş sahipleri için ise on iki bin dirhemdir; bu doğrudur.
Ancak günümüzdeki kağıt paraların altın veya gümüş karşılığı yoktur. Dolayısıyla bu paralar ne altın sahipleri ne de gümüş sahipleri kapsamına girer.
Bu paralar, el-Emval kitabında ve diğer kitaplarımızda kendi bölümünde açıklandığı üzere, nassa dayalı müstambat bir illet olan "nakdiyet" (para olma vasfı) illetinin mevcudiyeti nedeniyle kıyas yoluyla nakit/para sayılmıştır.
Diyetlerde bu kağıt paraların itibar edilmesi meselesi bu konudaki içtihada bağlıdır. Benim bu konudaki görüşüm şudur: Hataen (kazaen) öldürme diyetinde kağıt paranın gümüş üzerinden takdir edilmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü kendisine hataen öldürme nispet edilen kişi bir günah işlememiştir. Dolayısıyla diyet, haram bir fiil işlediği için değil, Allah’ın bildiği bir hikmetten dolayıdır. Bu sebeple hataen öldürme diyetinin ödenmesinde iki sınırdan (altın ve gümüşten) daha hafif olanın tercih edilmesi, katilin haram bir fiil işlememiş olmasıyla uyumludur.
Kasten öldürme diyetine gelince, bunun altın üzerinden takdir edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü kasten öldüren kişi haram bir fiil işlemiştir; dolayısıyla ona hafifletme uygun düşmez, aksine iki sınırdan daha ağır olanı ona uygun düşer.
Şayet bu kağıt paralar altın veya gümüşe endeksli (temsili) paralar olsaydı, o zaman sahibi, temsil ettiği madene (altın veya gümüşe) göre muamele görürdü.
Allah Sübhanehu ve Teâlâ'dan bu konuda beni doğruya ulaştırmasını niyaz ederim.