(Hizb-ut Tahrir Emiri Celil Âlim Ata bin Halil Ebu’r Raşte’nin Facebook Sayfası "Fıkhi" Takipçilerinin Sorularına Verdiği Cevaplar Serisi)
Soru Cevap
İllet (Gerekçe) İkiye mi Ayrılır: Kıyas Yapılabilen ve Kıyas Yapılamayan?
Amjad Omar’a
Soru:
Selamu Aleykum Değerli Şeyhimiz,
İslam Şahsiyeti (eş-Şahsiyye el-İslamiyye) kitabının üçüncü cildinde geçen illet konusuyla ilgili bir sorum var. İlletin şartları arasında "muttarit" (tutarlı/kesintisiz) ve "müteaddi" (geçişli) olması zikredilmiş; bu ikisi arasındaki farka dair bir açıklama yapabilir misiniz? Ayrıca "menfaatlerin celbi ve mefsedetlerin reddi" konusunun sonunda, hırsızlıkta el kesme illetinin "illiyet" (gerekçelendirme) ifade etmediği ve ona kıyas yapılamayacağı belirtilmiş. Bunun bahsi geçen iki şartla bir ilgisi var mı? Araştırmanın genelinden illiyetin kıyasa konu olan ve olmayan şeklinde ikiye ayrıldığını mı anlamalıyız? Allah sizi hayırla mükâfatlandırsın.
Cevap:
Ve Aleykumselam ve Rahmetullahi ve Berakatuhu,
1- Bir illetin müteaddi (geçişli) olmasının anlamı, o illetin bir sebep olmamasıdır. Çünkü sebep, "kasır illet" (sınırlı gerekçe) sayılır. Yani geçtiği nassın dışına taşmaz, dolayısıyla ona kıyas yapılamaz. Örneğin:
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا
"Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık Allah tarafından bir ceza olarak ellerini kesin." (Maide [5]: 38)
Burada hırsızlık el kesmenin sebebidir...
وزنا ماعز فرجمه رسول الله صلى الله عليه وسلم
"Maiz zina yaptı, bunun üzerine Resulullah (sav) onu taşlayarak cezalandırdı (recm etti)."
Burada muhsan (evli) kişinin zinası recm edilmenin sebebidir...
Bu nasslardaki (ف - fa) harfi "talil" (gerekçe bildirme) ifade etse de, bu sınırlı (kasır) bir gerekçelendirmedir ve başka olaylara geçmez. Bu durumda bu gerekçe bir sebep olur...
Buna göre müteaddi olmanın anlamı, yukarıda zikrettiğimiz gibi illetin bir sebep olmaması, bilakis nassın dışındaki olaylara da taşarak kendisine kıyas yapılabilmesidir.
2- Muttarit (tutarlı/kesintisiz) olmasının anlamı ise; illet olduğu iddia edilen şey var olduğunda hükmün asla geri kalmaması (yani illet varsa hükmün de mutlaka olması) demektir. Şöyle ki; yolculukta oruç açma ruhsatı için illetin "meşakkat" (zorluk) olduğunu söyleyenlere karşı şöyle itiraz edilir: Şehirde ağır yük taşıyan ve büyük meşakkat çeken bir hamala, çektiği meşakkat yolcunun meşakkatinden (özellikle uçak, araba gibi rahat yolculuklarda) daha fazla olsa bile oruç açma ruhsatı verilmez. Dolayısıyla bu ve benzeri durumlar illet değildir ve kıyas için uygun değildir; çünkü illet olduğu iddia edilen "meşakkat" gibi bir unsur bulunduğu halde (hamal örneğinde olduğu gibi) hüküm gerçekleşmemektedir.
3- Mefsedetlerin reddi ve maslahatların celbi babında zikredilen; hırsızlığın bireysel mülkiyeti korumak için bir ceza teşkil edilmesine illet kılınması doğru değildir. Çünkü hırsızlık el kesmenin illetidir, bireysel mülkiyeti korumanın illeti değildir. Ayet şöyle buyurur:
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا
"Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık Allah tarafından bir ceza olarak ellerini kesin." (Maide [5]: 38)
Hırsız (sârik) vasfı, hükmün gerekçesini hissettiren bir vasıftır (vasf-ı müfehim) ve el kesme cezasına uygundur. Dolayısıyla el kesme işlemi "hırsızlık" eyleminden dolayıdır; "bireysel mülkiyete saldırı" olduğu için değildir. Nitekim yağmalama (nehy) bireysel mülkiyete saldırıdır ama onda el kesme yoktur. Gasp bireysel mülkiyete saldırıdır ama onda da el kesme yoktur, her birinin başka cezaları vardır... İşte bu şekilde, hırsızlık yapanın eli kesilir ve buna kıyas yapılamaz. Çünkü hırsızlık el kesmenin sebebidir, kendisine kıyas yapılacak bir illet değildir.
Kardeşiniz Ata bin Halil Ebu’r Raşte
06 Zilhicce 1439 H. 17/08/2018 M.
Emir'in (Allah onu korusun) Facebook sayfasındaki cevap linki: Facebook
Emir'in (Allah onu korusun) Google Plus sayfasındaki cevap linki: Google Plus
Emir'in (Allah onu korusun) web sayfasındaki cevap linki: Web