Soru: Mısır piyasası fiyatlarda büyük bir artışa tanık oluyor. Merkez Bankası cüneyhin değerini düşürdü, ardından devlet tüm partilerle ulusal bir diyalog kurma niyetini açıkladı ve üç bin mahkumu serbest bıraktı. Mısır'daki bu ekonomik krizin gerçeği ve nedenleri nelerdir?
Cevap: Evet, Mısır ekonomisi üzerinde büyük siyah bulutlar oluşturmak üzere çeşitli faktörler ve uluslararası koşullar bir araya geldi. Bu siyah bulutlar artık bir felaket boyutuna ulaştı. Bazı haberler, rejimin ve arkasındakilerin bir panik ve olacakları bekleyiş hali içinde olduğunu gösteriyor. Bunun açıklaması şöyledir:
Birincisi: Mısır, buğday ihtiyacının %85'ini Rusya ve Ukrayna'dan ithal etmektedir (el-Arabi, 27/02/2022). Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaş başlatmasıyla Mısır, bu savaşın en büyük dolaylı kurbanlarından biri haline geldi. Bu durum Mısırlıların ekmeğini hem bulunabilirlik hem de fiyat açısından tehdit etmektedir. Mısır'daki yetkililerin bu yılın sonuna kadar buğday miktarının güvenli olduğunu açıklamasına rağmen, Ukrayna'daki savaş ve Rusya ile Ukrayna'dan ihracatın kesilmesi nedeniyle buğday fiyatları büyük ölçüde artmıştır. (Dünyanın en büyük buğday alıcısı olan Mısır'ın yaptığı son alım işlemi, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden önceki fiyatlara kıyasla satın alma maliyetinde büyük bir sıçrama olduğunu ortaya koydu... Bloomberg, geçtiğimiz Çarşamba günü yapılan ihalede, devlet tarafından yönetilen alıcının, nakliye dahil ton başına ortalama 490 dolardan 350 bin ton aldığını ekledi. Bu, savaşın patlak vermesinden hemen önce, Şubat ortasında ödenen fiyattan %44'lük devasa bir artışı temsil ediyor ve en az altı yılın en yüksek seviyesidir... Arabi 21, 19/04/2022). Buğday fiyatlarındaki artış ilk siyah buluttur! Ayrıca, Ukrayna savaşı nedeniyle Rusya'ya yönelik Batı yaptırımları nakliye fiyatlarının ve petrolün de yükselmesine neden olmuştur. Bu da Mısır'daki ikinci siyah bulutu oluşturmakta ve zaten devasa hükümet yolsuzluğuyla yıpranmış olan devlet bütçesini daha da zorlamaktadır. Üçüncü siyah bulut ise kümes hayvanları ve büyükbaş hayvan yemleri ile gübre fiyatlarının, Rusya'dan tedarikin kesilmesi veya özellikle Avrupa'daki küresel üretimin Rus gazına bağımlı olması nedeniyle dünya çapında büyük ölçüde artmasıdır. (Tarım Bakan Yardımcısı Dr. Mona Mehrez, Mısır'ın kümes hayvanı yeminin %95'ini ithal ettiğini doğruladı. Sada el-Beled, 12/05/2018). Bu yüksek oran, rejimin ülkenin gıda güvenliğini yabancıların eline bıraktığını göstermektedir.
İkincisi: Mısır yıllardır Akdeniz yataklarından büyük bir gaz üreticisi haline gelmiştir. Ukrayna'daki savaş ve ABD'nin Rus gazına alternatif olarak birçok ülkeden Avrupa ülkelerine doğal gaz sağlama çabaları çerçevesinde, Mısır hükümetinin ABD'nin planını uygulamak için Mısır sıvılaştırılmış gazını Avrupa'ya pompalamada ABD ile iş birliği yaptığı açıktır. Bu durum Mısır'da gaz fiyatlarının büyük ölçüde artmasına neden olmuştur; nitekim Mısır'da ev tipi mutfak tüpü fiyatları ikinci kez %7 oranında artmıştır (CNN Arabic, 21/03/2022). Akdeniz'deki Mısır gaz keşiflerinden ve Mısır'ın bölgesel bir gaz sıvılaştırma merkezine dönüşmesinden sonra rahat bir nefes alacağını sanan sıradan vatandaşın zor durumda kalmasının yanı sıra, bu artış tüm üretim sektörlerini vurmuştur. Bunlar arasında vatandaşın sofrası için hayati önem taşıyan ve yetiştirilmesi ısıtmaya dayalı olan kümes hayvancılığı da vardır (Independent Arabia, 10/04/2022). Böylece Mısır rejiminin ABD'nin uluslararası politikalarına boyun eğmesinin, Mısırlıların genel ekonomik hayatlarını bir kenara bırakın, doğrudan rızıklarını vurduğu açıkça görülmektedir. Gaz fiyatlarının artırılması, rejimin ABD'yi memnun etmek için oluşturduğu bir başka siyah bulut olmuştur!
Üçünçüsü: Mısır, Batı'nın "gelişmekte olan piyasalar" dediği diğer ülkeler gibi koronavirüs döneminde ABD ve uluslararası "sıcak para"dan yararlanmış, 2020 ve 2021 yıllarında -ABD ve birçok kapitalist ülkede faiz oranlarının sıfır olduğu dönemde- Mısır piyasasına milyarlarca dolarlık sıcak para girmişti. Ancak ABD, kendi iç ekonomik ve siyasi durumlarıyla ilgili nedenlerden dolayı faiz artırmaya başladı. ABD'deki faiz artışı, Mısır ekonomisi için kasıtsız da olsa büyük bir siyah bulut oluşturdu. Mısır piyasasındaki toplam yaklaşık 25 milyar dolarlık sıcak paranın 15 milyar doları ABD piyasalarına geri döndü: (Mısır borsası, yıl başından bu yana yabancı yatırımcıların devam eden satış dalgasının etkisiyle 2022'nin ilk çeyreğinde piyasa değerinden yaklaşık 4 milyar dolar kaybetti. Arabi 21, 27/04/2022). (Yabancıların dolaylı yatırımlarının "sıcak para", yaklaşık 25 milyar dolara ulaştığı geçen Eylül ayında en yüksek seviyesine ulaştığını belirtti. Independent Arabia, 08/04/2022). Bu sıcak para, Mısır'da bulunduğu süre boyunca cüneyh için bir tür destekleyici kalkan oluşturmuş ve cüneyh 2020 ile 2021 yıllarında bazı istikrar belirtileri göstermişti. Bu paranın kaybedilmesiyle Mısır Merkez Bankası, devlette yaşanan büyük bir mali krizin göstergesi olarak faiz oranlarını yükseltmek ve cüneyhin değerini düşürmek zorunda kaldı: (Bloomberg haber ajansına göre, Mısır Merkez Bankası'nın faiz artırma ve cüneyhin değerini düşürme yönündeki son kararları, son üç haftada yerel borç piyasasından 15 milyar dolara ulaşan paranın çekilmesi üzerine geldi... Al Jazeera, 24/03/2022). (Mısır Merkez Bankası, 21 Mart'ta ABD Merkez Bankası'nın (Fed) faiz oranlarını 2018'den bu yana ilk kez çeyrek puan artırarak %0,5'e çıkarma kararının ardından, yabancı yatırımcıların devlet borçlanma araçlarından çıkmasıyla döviz likiditesinde yaşanan sert düşüşün ardından cüneyhin ABD doları karşısındaki kurunu yaklaşık %14 oranında düşürdü. Bu durum Mısır Merkez Bankası'nı mevduat ve kredi faiz oranlarını 100 baz puan (yüzde bir) artırmaya ve ardından cüneyhin değerini düşürmeye itti. Independent Arabia, 08/04/2022).
Dördüncüsü: Cüneyhin değerinin düşürülmesi kararıyla, yurt dışından ithal edilen her türlü malın fiyatı otomatik olarak artmıştır ki bu mallar sayıca çok fazladır. Böylece rejim, Mısır ekonomisinin üzerinde dolaşan, ancak yağmur değil, Mısırlıların hayatını tüketen zehirler taşıyan büyük bir siyah bulut oluşturmuştur. Böylece Mısır piyasasındaki çoğu malın fiyatı ateşlenmiş; buğday, yağ ve diğer gıda maddeleri ile bunların girdilerinin, sanayi mallarını saymıyoruz bile, ithalatı için gerekli olan döviz kıtlaşmıştır. Bu durum, devletin onlarca yıllık başarısız tarım politikaları yoluyla Nil Havzası'ndaki verimli tarım arazilerini buğday ve diğer gıda güvenliği unsurlarından, devleti ve Mısır halkını kontrol altında tutmayı garantilemek için ABD talimatlarıyla pamuk ekimine dönüştürmesiyle daha da kötüleşmiştir. Devletin, Sisi rejimi adına duyduğu endişeyle, tüm bu siyah bulutların etkisi altında perde arkasından imdat çığlıkları attığı kesindir! Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleri mevduatlarıyla yardıma geldi. (Suudi Haber Ajansı SPA'ya göre, Kral Selman bin Abdülaziz ve Veliaht Prens Muhammed bin Selman'ın talimatıyla Riyad, iki ülke ve kardeş halklar arasındaki her alandaki seçkin ilişkilerin bir teyidi olarak Mısır Merkez Bankası'na 5 milyar dolar yatırdı... Resmi verilere göre Mısır Merkez Bankası, 2,3 milyar dolar tutarındaki iki Suudi mevduatının vadesini Nisan 2022'den Ekim 2026'ya, ayrıca 2 milyar dolar tutarındaki bir Kuveyt mevduatının vadesini de önümüzdeki Nisan'dan Eylül 2022'ye uzatmıştı. Independent Arabia, 08/04/2022).
Beşincisi: Belki de Mısır'daki mali ve ekonomik krizin şiddetine işaret eden şey, başarısız rejimin ekonomiyi parayla beslemek için esas olarak kredilere dayanmasıdır. Büyük para ihtiyacı nedeniyle Körfez yardımları ve mevduatları ne açlığı giderir ne de bir fayda sağlar. (İngilizce yayın yapan Mısır gazetesi Daily News Egypt'e göre, Mısır hükümeti 2021/2022 mali yılının dördüncü çeyreğinde, yani önümüzdeki Haziran sonuna kadar 634 milyar Mısır cüneyhi (34,6 milyar ABD doları) borçlanmayı planlıyor. Arabi 21, 10/04/2022). Mısır'a giren krediler büyük bir hükümet yolsuzluğuna maruz kalmıştır; rejimdeki yetkililer bu paraları yağmalamakta, sonra devleti bunları ödemek zorunda bırakmaktadır ve devlet bugün bunu ödeyecek güçte değildir. Devletin bu borçlanma politikasından yararlanmadığını ve onlarca yıllık devlet yolsuzluğu boyunca bu borçların boyutunun çok büyük bir miktara ulaştığını gösteren şey, bu krediler üzerindeki "riba" (faiz) ödemelerinin devletin vergi gelirlerinin yarısından fazlasını yutmaya başlamış olmasıdır: (Parlamento düzeyinde milletvekili Ziyaeddin Davud, bütçe açığının devam etmesini ve borçlanmadaki genişlemeyi eleştirerek, "Mısır devasa bir finansman kriziyle karşı karşıya" dedi ve "kamu borcu rakamlarının yıllık %16,8 oranında arttığını, bunun da Mısırlıların şu anda borç içinde yaşadığı anlamına geldiğini" belirtti. Mısır Temsilciler Meclisi'nde 2020-2021 bütçesinin kesin hesabının görüşülmesi sırasında yaptığı konuşmada, "Bütçe harcamalarının %51'ini yutan taksitler var, bu da Mısır'ın kaçınılmaz bir felaketle karşı karşıya olduğu anlamına geliyor" dedi. Arabi 21, 22/04/2022). Böylece Mısır'daki rejim, ekonomik sorunları çözmek için sorunu kredilerle katlamaktan, daha fazlasını almaktan ve IMF şartlarına boyun eğmekten başka yol bulamadı!
Altıncısı: Rejimin başarısızlığı o dereceye ulaştı ki, başkanı bu ekonomik zayıflığı nüfus artışına bağlıyor. Oysa nüfus artışı, iyi yönetilirse ekonomik büyümeye zayıflatmak değil, yardımcı olur. Avrupa'daki devletler ve Japonya, ekonomilerini geliştirmek için nüfus artışındaki zayıflığı telafi etmek amacıyla iş gücü ve göçmen ithal ediyor. Ancak Mısır Cumhurbaşkanı nedenleri çarpıtıyor (Mısır Cumhurbaşkanı Abdülfettah el-Sisi, "Mısır'daki zorluklar her türlü hükümetten daha büyüktür ve hepimizin katkıda bulunacağı bir plan üzerinde çalışıyoruz" dedi. Sisi şunları ekledi: Mısır'daki ekonomik büyüme hacmi nüfus artış oranlarıyla eşleşmedi, bu yüzden devletin büyümesi ile nüfus artışı arasındaki boşluğu daraltmaya çalıştık. Eğer nüfus artışını kontrol altına almazsak hiçbir ekonomik iyileşme hissetmeyeceğiz... Cumhurbaşkanı, zorlukların herhangi bir başkandan veya hükümetten daha büyük olduğunu ancak Mısır halkından daha büyük olmadığını vurgulayarak, bu krizleri çözmek için bir planın uygulanması gerektiğini belirtti. Sisi ayrıca, ekonomik reform olmasaydı koronavirüs krizi sırasında durumun daha zor olacağını vurguladı. RT, 21/04/2022).
Yedincisi: Mısır rejiminin en çok korktuğu şeylerden biri de bu koşulların, Tedarik Bakanlığı tarafından verilen "erzak kartı" aracılığıyla kendisini destekleyen kesimlere sunduğu küçük rüşvetleri azaltmaya zorlamasıdır. Bu "kartlar", takipçilerinin yararlandığı ve ona alkış tuttuğu, bazı malları indirimli fiyatlarla bulmalarını sağlayan kartlardı. Bugün ise bu kesimler hızla azalmakta, bu da rejimin altındaki halk desteği halısını çekmekte ve halk protestoları başladığında onu düşüşe açık hale getirmektedir: (Birkaç gün önce Tedarik Bakanlığı, Mayıs ayından itibaren sekiz grubun sistemden çıkarılacağının duyurulmasının ardından tedarik kartı sisteminde yeni bir düzenleme yapılacağını açıkladı... 2021-2022 mali yılı bütçesindeki mal desteği yaklaşık 108 milyar cüneyh (5,8 milyar dolar) olup; 87 milyar cüneyh (4,6 milyar dolar) gıda maddesi desteği, 18 milyar cüneyh (969 milyon dolar) akaryakıt, 665 milyon cüneyh (36 milyon dolar) çiftçiler ve 2,5 milyar cüneyh (135 milyon dolar) ilaç ve bebek sütü desteği olarak dağıtılmaktadır. Hükümet, iki yıl önce elektrik ve su desteğinden tamamen kurtularak bu kalemi sıfırlamıştı. Devlet, mal desteğini beş yıl içinde yaklaşık %54 oranında azalttı. Independent Arabia, 25/04/2022).
Sekizincisi: Mısır'daki rejimin, Ukrayna'daki savaş ve ABD'nin iç kararlarından (faiz artırımı) doğrudan etkilenen ilk ülkelerden biri olmasına neden olan bu ani krizin sonuçlarından duyduğu şiddetli korkuyu gösteren bir diğer husus da; rejimin halk için yarattığı krizin üzerine, vatandaşı rızık peşinde koşturup zar zor bulur hale getirmesidir. Tüm bunlar, Mısır rejimini mahkumları serbest bırakmaya ve diyalog çağrısı yapmaya iten nedendir. (Mısır İçişleri Bakanlığı Çarşamba günü yaptığı açıklamada, Cumhurbaşkanı Abdülfettah el-Sisi'nin adli suçlardan hüküm giymiş 3273 mahkumu kapsayan bir af çıkardığını duyurdu. RT, 27/04/2022). Bu, geçtiğimiz günlerde bu ekonomik krizden önceki uzun süre boyunca neden etkinleştirilmediği açıklanmadan af komitesini etkinleştirmek için yapılan hızlı hazırlıklardan sonra geldi. Sisi, herkesle diyalog çağrısı yapan bir barış güvercini haline geldi: (Mısır Cumhurbaşkanı Abdülfettah el-Sisi Salı günü, tüm siyasi güçlerle "ayrım ve istisna olmaksızın" bir "ulusal diyalog" yürütülmesi talimatını verdi. Bu, resmi ve özel yerel medyanın bildirdiğine göre, yıllık "Mısır Ailesi İftarı" törenine katılımı sırasında geldi. Resmi el-Ahram gazetesi, Sisi'nin "Ulusal Gençlik Konferansı yönetimini, mevcut aşamada ulusal çalışma öncelikleri hakkında bir siyasi diyalog yürütmek üzere tüm siyasi parti ve gençlik akımlarıyla koordinasyon kurmakla görevlendirdiğini" bildirdi. Bu diyaloğun sonuçlarının bizzat kendisine sunulmasını istedi ve son aşamalarına katılma sözü verdi. Anadolu Ajansı, 26/04/2022).
Dokuzuncusu: Tüm bunlarla Mısır'daki mali ve ekonomik krizin gerçeği netleşmektedir. Bu kriz, halkın bu hain rejime boyun eğmesi için uygulanan ekonomik yıpratma politikasından kaynaklanan kronik bir krizdir. Ancak Ukrayna'daki savaş ve ABD'nin (Kasım 2022'deki Kongre ara seçimlerini Demokrat Parti'nin kazanma şansını artırma çerçevesinde) iç durumuna ilişkin kararları nedeniyle birçok siyah bulut aniden toplanmıştır. Eski ve yeni tüm bu ekonomik gerçeklik, Mısır rejiminin koridorlarında tehlike çanlarını çalmış; Körfez ülkeleri ve onlarla birlikte Yahudi varlığı, Mısır'daki rejimi kurtarmaya çalışmak için harekete geçmiştir. Ancak krizin son derece şiddetli ve büyük olduğu; Mısır halkını diz çöktürmeyi garanti altına almak için ABD talimatlarıyla onlarca yıldır devlet tarafından izlenen yıkıcı bir ekonomik politikanın sonucu olduğu açıktır. Bugün bu ani siyah bulutların etkisi altında durum rejimin aleyhine dönmekte, kendisine alkış tutan kesimlere verdiği desteği kesmek zorunda kalmaktadır. Bu da rejimin altındaki halk desteği halısını çekmekte, rejimi her türlü sarsıntıya açık ve savunmasız bırakmaktadır. Eğer halk rejimi kökünden söküp atmakta ısrar ederse, bu sarsıntı ölümcül bir hale gelebilir.
Bu kriz ve Mısır halkının içinde bulunduğu bu ateş, ümmetin ihlaslı fertleri için bu fasit rejimi değiştirmek ve Nübüvvet metodu üzere Hilafeti kurmak için çalışan Hizb-ut Tahrir gençlerine destek verme fırsatı olabilir. Onunla ekinler ve nesiller canlanır, İslam ve Müslümanlar izzete kavuşur.
وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً
"Onlar, 'O ne zaman?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması umulur.'" (İsrâ [17]: 51)
3 Şevval 1443 H
03/05/2022 M