Soru:
İktisadi Nizam kitabının (Arapça baskısı) 33. sayfasında malın kıymeti şu şekilde tanımlanmıştır: "(Malın kıymeti) nadirlik faktörü göz önünde bulundurularak, sahip olduğu menfaat miktarıdır." 34. sayfada ise daha detaylı bir şekilde şöyle denilmektedir: "Kıymetin takdir edilmesine gelince; takdir anında maldaki menfaat miktarı, nadirlik faktörü takdirin bir parçası sayılmaksızın sadece göz önünde bulundurularak belirlenir." Eğer nadirlik faktörü takdirin bir parçası değilse, o halde neden tanıma dahil edilmiştir? Onu göz önünde bulundurmanın faydası nedir? Bunun açıklanmasını rica ediyoruz, Allah sizi hayırla mükafatlandırsın.
Cevap:
Kıymetin, "nadirlik faktörü göz önünde bulundurularak malın sahip olduğu menfaat miktarı" şeklinde tanımlanması doğrudur. Aynı şekilde nadirlik faktörünün takdirin bir parçası olarak kabul edilmemesi de doğrudur. Neden zikredildiğine gelince, açıklaması şöyledir:
Nadirlik faktörünün göz önünde bulundurulması takdirin bir parçası değildir; aksine kıymete ihtimam gösterilmesi, değer verilmesi ve onun korunması içindir. Örneğin, elinizde bir somun ekmek olsa ve siz onun kıymetini içindeki mevcut menfaat (içeriği, özellikleri, kullanım alanları vb.) açısından takdir etseniz; eğer bu ekmek nadir bulunuyorsa ona karşı çok titiz davranırsınız. Belki sabah dörtte birini, akşam dörtte birini yersiniz, ertesi gün de aynı şekilde devam edersiniz. Eğer bir kırıntısı yere düşse hemen koşup onu alırsınız. Fakat elinizde bu ekmekten çokça bulunsa, içindeki öz menfaat (yani kıymeti) aynı kalmasına rağmen, ona ilkindeki gibi ihtimam göstermez ve özenle korumazsınız. Hatta yere düşen kırıntıyı almayabilir, bir günde o ekmeği ve yanındakileri tüketebilirsiniz.
Bu nedenle kitap, açıklama yaparken "nadirlik faktörünün göz önünde bulundurulması" ifadesine "o andaki" kelimesini eklemiş ve 33. sayfanın sonunda şöyle demiştir: "Çünkü malın kıymeti, ancak takdir anındaki nadirlik faktörü göz önünde bulundurularak, takdir anındaki menfaat miktarı ile takdir edilir." Yani kıymet, şeydeki menfaattir; nadirlik faktörünün göz önünde bulundurulması ise kıymetin takdir edilmesinden başka bir sebep içindir. Bu sebep, o değerin korunması ve ona özen gösterilmesidir; zira nadir olduğu için kaybedilmesi durumunda benzerinin elde edilmesi zordur. Bu husus, değerlerin heba edilmemesi, aksine ölçülü bir şekilde kullanılması için önemlidir. Ayrıca nadirlik faktörünün göz önünde bulundurulması; kıymetlerin sabitliği ile nadirlik faktörüne göre fiyatların (semen) yükselip alçalması arasındaki karşılaştırmayı yapmaya da fayda sağlar.