Soru:
Selamun Aleykum ve Rahmetullahi ve Berakatuh.
Değerli Şeyhimiz, Enes bin Malik’ten rivayet edilen bir hadiste şöyle geçmektedir: "Ukl veya Urayne kabilesinden bir grup Resulullah Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in yanına geldiler. Medine’nin havası onlara ağır geldi (hastalandılar). Resulullah Sallallahu Aleyhi ve Sellem onlara sağılan develer gönderilmesini, onların idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti." (Sahih-i Müslim)
Bizde benimsenen görüş (mütebenna); ister eti yenen hayvanlar olsun ister yenmeyenler olsun, idrarın necisliği ve necasetten mutlak olarak (ister idrar ister dışkı olsun) faydalanmanın haram olduğudur.
Bunlardan faydalanmanın haram olduğuna dair delil ise Resulullah’ın istinca kıssasındaki (Onlar pistir/riks) hadisidir. İbn Huzeyme’de ise şu ziyade yer almaktadır: "O pistir (riks), o eşek dışkısıdır." Şevkanî’nin Neylü’l-Evtâr adlı eserinde Temîmî’den naklettiğine göre; "روث" (ravs) ifadesi at, katır ve eşekten çıkanlara hastır. İki hadis cem edildiğinde; eti yenen hayvanların dışkılarının, örneğin tarım ürünlerini gübrelemek için kullanılmasının caiz olduğu sonucuna varıyoruz.
Bizi bu konuda bilgilendirmenizi rica ederiz, Allah sizi mübarek kılsın.
Cevap:
Ve Aleykum Selam ve Rahmetullahi ve Berakatuh
1- Hayvan idrarı ve dışkısının necisliği hususunda:
Eğer bunlar eti yenmeyen hayvanlardan ise necis oldukları konusunda bir ihtilaf yoktur. Ancak eti yenen hayvanlar konusunda ihtilaf vardır.
Benim katımda racih (tercih edilen) olan görüş; aşağıda açıklanacağı üzere, tedavi amaçlı olması müstesna, bunların necis olduğu ve bunlardan yararlanmanın caiz olmadığıdır. Tedavi amaçlı kullanım ise kerahetle birlikte caizdir. Necis olduğu sürece ondan yararlanmak caiz değildir. Nitekim Müslim, İbn Abbas’tan şunu rivayet etmiştir: "Ömer’e, Semure’nin içki sattığı haberi ulaştığında şöyle dedi: 'Allah Semure’nin canını alsın! Resulullah Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in şöyle buyurduğunu bilmiyor mu?:'
لَعَنَ اللهُ الْيَهُودَ، حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ، فَجَمَلُوهَا، فَبَاعُوهَا
'Allah Yahudilere lanet etsin. Onlara iç yağları haram kılındı da onlar bu yağları eritip sattılar.'" Dolayısıyla necis olan bir şeyden faydalanmak haramdır.
2- İdrarın necis olduğuna dair delillerden bazıları şunlardır:
Buhari Sahih’inde Enes bin Malik’ten şunu rivayet etmiştir: "Bir bedevi gelip mescidin bir kenarına işedi. İnsanlar onu azarlamaya kalkınca Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem onları menetti. Bedevi idrarını bitirince Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem bir kova su getirilmesini ve üzerine dökülmesini emretti."
Buhari Sahih’inde İbn Abbas’tan şunu rivayet etmiştir: "Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem iki kabrin yanından geçti ve şöyle buyurdu:
إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ، وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ، أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنَ البَوْلِ، وَأَمَّا الآخَرُ فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ
'Bu ikisi azap çekiyorlar. Çektikleri azap da (kendilerince) büyük bir şeyden dolayı değildir. Bunlardan biri idrardan sakınmazdı, diğeri ise laf taşırdı.'"
- Dârekutnî Enes’ten şunu rivayet etmiştir: Resulullah Sallallahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu:
تَنَزَّهُوا مِنَ الْبَوْلِ فَإِنَّ عَامَّةَ عَذَابِ الْقَبْرِ مِنْهُ
"İdrardan sakınınız. Çünkü kabir azabının çoğu ondandır."
İdrar, ister insandan ister hayvandan gelsin, mahiyeti (vakıası) birdir. İdrarın necisliğine dair delalet hepsi için geçerlidir. Dolayısıyla ister insandan, ister eti yenen hayvandan, isterse eti yenmeyen hayvandan olsun, her türlü idrar necistir; çünkü idrarın vakıası tektir.
- Buhari’nin Enes bin Malik’ten rivayet ettiği hadise gelince: "Ukl veya Urayne kabilesinden bir grup Medine’ye gelip havasından rahatsızlandılar. Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem onlara sağılan develer (bulunan yere gitmelerini) ve onların idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti." Bu hadis tedavi konusu ile ilgilidir. Bu hadisi, İbn Mace’nin şarapla tedavi hakkındaki şu hadisi ile birlikte ele aldığımızda; İbn Mace, Tarık bin Süveyd el-Hadramî’den şunu rivayet etmiştir: "Dedim ki: 'Ey Allah’ın Resulü! Topraklarımızda üzümler var, onları sıkıp içiyoruz?' Buyurdu ki: 'Hayır.' Ona tekrar müracaat edip: 'Biz onunla hastaları tedavi ediyoruz?' deyince şöyle buyurdu: 'O şifa değil, derttir (hastalıktır).'" Buradan anlaşılmaktadır ki, necis ile tedavi yasağı kesin değildir, dolayısıyla mekruhtur. Bu durumda idrar içerek tedavi olmak kerahetle birlikte caizdir. Bu, onun necis olmadığı anlamına gelmez; bilakis necis olmakla birlikte tedavi amaçlı kullanımı kerahetle caizdir.
3- Dışkının (ravs) necis olduğuna dair delillerden bazıları şunlardır:
- Buhari Sahih’inde Abdullah’tan şunu rivayet etmiştir: "Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem tuvalete gitti ve bana üç taş getirmemi emretti. İki taş buldum, üçüncüyü aradım ama bulamadım. Bunun üzerine bir hayvan dışkısı (ravse) alıp ona getirdim. İki taşı aldı, dışkıyı ise attı ve şöyle buyurdu:
هَذَا رِكْسٌ
'Bu pistir (riks).'" Riks ise necis demektir.
Dışkı (ravs) ifadesinin sadece eti yenmeyen hayvanlardan çıkanlar için kullanılacağı iddiasına ve İbn Huzeyme’deki "O pistir, o eşek dışkısıdır" ziyadesine gelince; Buhari ve Ahmed, Nesai, Tirmizi, Taberani, Dârekutnî, Beyhaki, Bezzar ve Ebu Ya’la gibi sünen sahiplerinden oluşan bir grup bu "eşek dışkısıdır" ziyadesini zikretmemişlerdir. İbn Huzeyme’de ise şu rivayeti bulmaktayız: Ebu Hureyre’den, Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu: "Ben size, bir babanın evladına olan durumu gibiyim. Biriniz tuvalete gittiğinde kıbleye önünü de arkasını da dönmesin. İçinde dışkı (ravs) ve kemik bulunmayan üç taşla istinca etsin." (İsnadı hasendir). Bununla birlikte, idrar için söylediğimiz gibi, dışkının vakıası da birdir. İster eti yenen hayvandan olsun ister yenmeyen hayvandan olsun hüküm ona uygulanır. Eşek dışkısı necis olduğu gibi, sığır dışkısı da necistir. Yani dışkının tamamı, ister eti yenen ister yenmeyen hayvandan olsun, necistir.
Benim tercihim (racih gördüğüm) budur. "Tercihim" diyorum çünkü eti yenen hayvanların idrar ve dışkısını necasetten istisna tutan, bir dereceye kadar muteber olan başka görüşler de mevcuttur.
Kardeşiniz Ata bin Halil Ebu Reşte
Emir'in Facebook sayfasındaki cevap linki