(Hizb ut-Tahrir Emiri Celil Âlim Ata bin Halil Ebu’r Raşta’nın Facebook Sayfası "Fıkhî" Takipçilerinin Sorularına Verdiği Cevaplar Serisi)
Soru Cevabı
İhtiyaç İçin Biriktirmenin Caizliği Zekat Farzını Düşürmez
Abbas Hamamde’ye
Soru:
Üzerinden yıllar geçmiş ve zekatı verilmemiş olan birikim altınları için; zekat her yıl için mi yoksa ömürde bir kez mi ödenir? Ayrıca ödeme maddi olarak yani bedeli (kıymeti) üzerinden yapılabilir mi? Teşekkürler.
Cevap:
Ve Aleykümselam ve Rahmetullahi ve Berakatuh,
1- Sorunuza cevap vermeden önce, altın, gümüş ve paranın bir ihtiyaç olmaksızın biriktirilmesinin, zekatı verilse dahi kenz (hazine yapmak/yığmak) sayılacağına ve kenz yapmanın haram olduğuna dikkat çekmek isterim. Bunun haramlığına dair delillerden bazıları şunlardır:
وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ
"Altın ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları acıklı bir azapla müjdele! (Bu biriktirilen paralar) cehennem ateşinde kızdırılıp bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacağı gün (onlara denilir ki): 'İşte bu, kendiniz için biriktirdiğinizdir. Artık biriktirmekte olduğunuz şeylerin azabını tadın!'" (Tevbe Suresi 34-35)
- Ahmed, sahih bir isnatla Ebu Ümâme’den şöyle rivayet etmiştir: "Suffe ehlinden bir adam öldü ve peştamalında bir dinar bulundu. Bunun üzerine Resulullah ﷺ: «Bir dağlama» buyurdu. Sonra bir başkası daha öldü ve onun da peştamalında iki dinar bulundu. Resulullah ﷺ: «İki dağlama» buyurdu." Taberi de benzerini Ebu Ümâme el-Bahili’den rivayet etmiştir. Bu, bir ihtiyaç için harcanmak üzere saklanmadığı sürece, iki dinar hatta bir dinar bile olsa altın ve gümüşü biriktirmenin (kenz) mutlak olarak haram olduğu anlamına gelir. Resulullah ﷺ bunu bu iki kişi için söylemiştir çünkü onlar sadaka ile geçiniyorlardı ve yanlarında altın parçaları (tibr) vardı. Bu yüzden «bir dağlama» ve «iki dağlama» diyerek, kenz ayetinin bir parçası olan Tevbe Suresi'ndeki şu ayete işaret etmiştir:
يَوْمُ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ
"Cehennem ateşinde kızdırılıp bunlarla onların alınları ve yanları dağlanacağı gün..." (Tevbe Suresi 35)
Bu, zekat nisabına ulaşsın veya ulaşmasın, zekatı verilsin veya verilmesin, kenz yapmanın (ihtiyaç dışı para yığmanın) mutlak olarak haram olduğunun delilidir.
İhtiyaç için biriktirmek (idihar) ise caizdir ve buna kenz delilleri uygulanmaz. "Kenz ile idihar (biriktirme) arasındaki fark şudur: Kenz, bir ihtiyaç olmaksızın parayı üst üste yığmak ve parayı piyasadan çekip hapsetmektir. İdihar ise; ev yapmak, evlenmek, fabrika satın almak, ticaret açmak veya benzeri bir ihtiyaç için parayı saklamaktır."
2- Eğer bir kimse bir ihtiyaç olmaksızın altın biriktirirse, altın üzerinde kenz yaptığı için günah işlemiş olur ki bu haramdır... Bununla birlikte, bir ihtiyaç olmaksızın biriktirdiği bu altının zekatını da vermesi gerekir. Çünkü bir şeyin haram yolla biriktirilmiş olması (kenz), zekat farzını düşürmez... Aynı şekilde, bir ihtiyaç için biriktirmek (idihar) haram değildir ancak nisaba ulaşmışsa ve üzerinden bir yıl geçmişse sahibi zekatını vermelidir. Çünkü ihtiyaç için biriktirmenin caiz olması, zekat farzını düşürmez...
3- Zekat farzı yıllık bir farzdır, yani her hicri yılı kapsar. Eğer mal (örneğin altın) nisaba ulaşır ve üzerinden bir yıl (havl) geçerse, kırkta bir yani %2,5 oranında zekat verilmesi vacip olur. Bir kimse yıl geçtikten sonra malının zekatını verirse üzerine düşeni yapmış olur. Eğer zekatı geciktirip o yıl için ödemezse, o yılın zekatı ödeninceye kadar zimmetinde bir borç olarak kalır... Bir hicri yılın zekatını ödemek, başka bir hicri yılın yerine geçmez. Çünkü zekat, daha önce belirttiğimiz gibi, sebep ve şartları mevcut olduğu sürece her yıl yenilenen yıllık bir vaciptir...
Buna göre, örneğin beş hicri yıl boyunca altın biriktiren ve biriktirmeye başladığında altınları nisaba ulaşmış olan bir kimse, eğer bu altınların zekatını daha önce vermemişse, beşinci yılın sonunda beş yılın zekatını birden vermelidir. Çünkü bu beş yılın her birinin zekatı zimmetinde ödenmesi gereken bir borçtur... Biriktirdiği altının her seferinde %2,5’ini olmak üzere beş kez zekat çıkarmalıdır... Ancak şuna dikkat edilmelidir: İkinci yılda, birinci yıl zekat olarak çıkardığı miktarın (yani ilk yıl verdiği %2,5’in) zekatını tekrar vermesi gerekmez. Sadece geriye kalan %97,5 üzerinden ikinci yılın %2,5’ini öder... Sonraki yıllarda da bu şekilde devam eder; yani sonraki yıllarda, önceki yılların zekatı çıktıktan sonra zekata tabi malda meydana gelen azalma dikkate alınır...
4- Zekatın, zekata tabi malın cinsinden başka bir şeyle yani değeri (kıymeti) üzerinden ödenmesi caizdir. Örneğin altın yerine zorunlu tedavüldeki para (evrak-ı ilzamiye), gümüş veya benzeri bir bedel ödenmesi gibi...
El-Emval kitabında (Word dosyası sayfa 155-156) şöyle geçmektedir:
"...Sünnette Resulullah ﷺ ve ashabından rivayet edildiğine göre; malın kendisi üzerinden hak doğmuş olsa bile, ödeyen için daha kolay olması adına bu hak başka bir şeye dönüştürülebilir. Buna örnek olarak, Nebi ﷺ'in Yemen’deki Muaz’a cizye hakkında yazdığı şu mektup verilebilir: «Her bülüğa ermiş kişiden bir dinar veya onun dengi Ma'afir (Yemen kumaşı) alınır.» (Ebu Davud rivayet etmiştir). Nebi ﷺ altın yerine kumaş almıştır. Yine Necran halkına yazdığı; «Her yıl iki bin takım elbise veya onların dengi ukiyye (gümüş para) vermeleri» (Ebu Ubeyd rivayet etmiştir) talimatı da böyledir. İbn Kudame el-Muğni’de; Ömer (ra)’ın cizye olarak altın ve gümüş yerine deve aldığını, Ali (ra)’ın da cizye olarak altın ve gümüş yerine iğne, ip ve çuvaldız aldığını zikretmiştir." (Bitti).
Aynı şekilde "Hilafet Devletinde Mallar" kitabında (Word dosyası sayfa 165) şöyle geçmektedir:
"Altın için altınla, temsilî kağıt paralarla (evrak-ı naibe) veya güvenilir kağıt paralarla (evrak-ı vesika) zekat verilir. Gümüş için gümüşle, temsilî veya güvenilir kağıt paralarla zekat verilir. Aynı şekilde altın zekatını gümüşle veya zorunlu tedavüldeki kağıt paralarla (evrak-ı ilzamiye), gümüş zekatını da altınla veya zorunlu kağıt paralarla vermek caizdir. Çünkü bunların hepsi nakit ve semendir (bedeldir). Bu yüzden birbirinin yerine geçerler ve amacın gerçekleşmesi için birbirinin yerine ödenmeleri caizdir. Ziraat ürünleri ve meyvelerin zekatı bölümünde, zekatın malın kendisi yerine değeri (kıymeti) üzerinden alınabileceğine dair deliller geçmişti." (Bitti).
Yukarıda zikredilenlerden açıkça anlaşıldığı üzere; altın ve gümüşün zekatını, zekatın verildiği andaki piyasa fiyatına göre tedavüldeki kağıt paralarla ödemek caizdir.
Bu cevabın yeterli olacağını umuyorum.
Kardeşiniz Ata bin Halil Ebu’r Raşta
01 Ramazan 1440 H. 06/05/2019 M.