Soru Cevap
Değerli Kardeşim, Selamdan sonra,
Bir başkasının satışı üzerine satış yapmanın haramlığının delili şu hadistir:
لَا يَبِعْ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلَا يَخْطِبْ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِلَّا أَنْ يَأْذَنَ لَهُ
"Bir adam, (din) kardeşinin satışı üzerine satış yapmasın ve kardeşi izin vermedikçe onun dünürlüğü (evlilik teklifi) üzerine dünürlük yapmasın." (Müslim)
Nesaî’nin sahih bir isnatla rivayet ettiği diğer bir lafızda ise şöyledir:
لَا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ حَتَّى يَبْتَاعَ أَوْ يَذَرَ
"Biriniz, diğeri satın alıncaya veya vazgeçinceye kadar bir başkasının satışı üzerine satış yapmasın." (Nesaî)
Bu iki hadisten anlaşılan şudur: Bir kimsenin kardeşi üzerine satış yapmasının haramlığı, satışın taraflardan birinin akdi feshedebileceği bir aşamada olması, yani malın satışının kesinleşmesinden (lüzumundan) öncesi ile ilgilidir. Örneğin; meclis muhayyerliği (hıyâru’l-meclis) veya şart muhayyerliği (hıyâru’ş-şart) süresinde olması gibidir. Yani mal satın alınıp taraflar birbirinden ayrılmadan önce veya taraflardan birinin "şu şartla satın alıyorum, eğer şart gerçekleşirse satışı onaylarım yoksa onaylamam" dediği şart muhayyerliği süresi sona ermeden öncedir. İşte bu iki durumda, yani muhayyerlik süresince, bir adamın kardeşi üzerine satış yapması haramdır.
Ancak satış akdi kesinleşmiş ve bağlayıcı (lazım) hale gelmişse, yani artık akdi feshetmek caiz değilse; örneğin mal satın alınmış ve taraflar birbirinden ayrılarak meclis muhayyerliği sona ermişse ve şart muhayyerliği de kalmamışsa, bu durumda yapılacak teklif yeni bir teklif ve yeni bir satış sayılır. Bu durumda satıcının, alıcıya ilk satın aldığı maldan daha düşük bir fiyata başka bir mal teklif etmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü bu durumda ilk satışın feshedilmesi, muhayyerlik süresi dolduğu için şer’en geçerli olmaz. (Bu durum, fahiş gaban yani aşırı aldatma durumu gibi değildir. Fahiş gaban; alıcının, piyasa fiyatının çok üzerinde bir fiyata satın aldığının, yani aldatıldığının ortaya çıkmasıdır ki bu durumda alıcı malı iade etme veya devam ettirme hakkına sahiptir. Bu konu, kardeşinin satışı üzerine satış yapma konusundan farklı bir meseledir).
Özetle: Eğer satış muhayyerlik süresindeyse, yani şer’en feshedilmesi mümkünse; bu durumda satıcı ve alıcı belirli bir fiyatta anlaştıklarında, bir başkasının araya girip aynı malı daha düşük bir fiyata teklif etmesi doğru değildir. Çünkü bu durum, alıcının birinciyle olan akdi feshedip ikinci kişiden daha ucuza almasına yol açar. Bu haramdır ve yukarıdaki hadislerin kapsamına girer.
Ancak satış kesinleşmişse (lüzum kazanmışsa), yani taraflar ayrılmış ve şartlar kalmamışsa; bu durumda başka birinin gelip alıcıya aynı malı daha ucuza teklif etmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü bu durumda alıcı ilk satışı feshedemez. İkinci malı ise daha ucuza alma veya almama konusunda muhayyerdir. Bunun delili hadisteki şu ifadedir:
حَتَّى يَبْتَاعَ أَوْ يَذَرَ
"...satın alıncaya veya vazgeçinceye kadar."
Yani yasak bir gayeye/sınıra (hatta yabta'a) bağlanmıştır; o da satışın bağlayıcı hale gelmesidir. Dolayısıyla haramlık, bu sınırdan önce yani satış bağlayıcı hale gelmeden öncedir. Bu da meclis ve şart muhayyerliği süreleri dolmadan önce demektir.
Yani bir adamın kardeşinin satışı üzerine satış yapmasının haramlığı, sadece satış bağlayıcı (lazım) hale gelmeden öncesi içindir. Satış kesinleştikten sonra ise başka bir satıcının, alıcıya ilk aldığından daha ucuza mal teklif etmesi caizdir. Çünkü bu yeni muamele, ilk akitle ilgisi olmayan ve onu etkilemeyen yeni bir sözleşmedir.
Selam ve hürmetlerimle.
18/04/2004 M.