(Hizb-ut Tahrir Emiri Büyük Âlim Atâ bin Halîl Ebû er-Raşta'nın Facebook Sayfası "Fıkhî" Takipçilerinin Sorularına Verdiği Cevaplar Serisi)
Soru:
Saygıdeğer Emirimiz, Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun. Allah hayırlı adımlarınızı muvaffak kılsın, sizin ellerinizle zafer ve temkin nasip etsin.
İslam Devleti’nde Malî Nizam kitabının (Arapça baskısı) 153. sayfasında, hayvanatın zekatı "Sığır Cinsi" bölümünde şöyle geçmektedir: "Zekât, yılın çoğunda dışarıda otlayan sâime sığırlar için farzdır." Yine 155. sayfada koyun zekatı hakkında şöyle denilmektedir: "Yılın çoğunda otlayan sâime koyunlar, nisaba ulaştıktan sonra üzerinden tam bir yıl geçtiğinde zekâta tabi olur."
Sorumuz şudur: Yılın çoğunda dışarıda otlamayan ve yılın büyük bölümünde yemle beslenen koyun ve sığırlar için zekât yok mudur? Eğer zekât varsa miktarı nedir?
Diğer bir soru: Neden sadece sığır, koyun ve deve gibi hayvanların zekatı zikredildi de, modern çiftliklerde binlercesi yetiştirilen kümes hayvanlarının (tavuk vb.) zekatı zikredilmedi? Yoksa bunlar ticaret malları kapsamında mı değerlendirilir?
Geniş gönüllülüğünüz için Allah sizi mübarek kılsın. Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
Cevap:
Ve aleykumüsselam ve rahmetullahi ve berakatuhu,
1- Evet, yemle beslenen (ma’lûfe) koyun ve sığırlar için zekât yoktur. Çünkü (السَّوم) illiyet ifade eden bir vasıftır (vasf mufhim). Vasıf mefhumu ise hükmün zatın vasıflarından bir vasfa bağlanmasıdır; bu da o vasıf ortadan kalktığında hükmün de o zattan kalkacağını gösterir. Bunun şartı, söz konusu vasfın "illiyet" ifade eden (bir sebebe dayalı) bir nitelik olmasıdır. Eğer vasıf, illiyet ifade etmiyorsa mefhumu da olmaz... Tekrar ediyorum; vasıf mefhumunun şartı, vasfın illiyet ifade etmesidir. Tıpkı Nebi ﷺ’in şu kavlinde olduğu gibi:
«.. فِي صَدَقَةِ الغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا..»
"Koyunun zekâtı, onun sâime (otlayan) olanlarındandır..." (Buhârî)
Burada "koyun" bir zat ismidir ve iki vasfı olabilir: Sâime (otlayan) veya Ma’lûfe (yemle beslenen). Zekâtın farziyeti sâime olma vasfına bağlandığı için, bu durum yemle beslenen hayvanlarda zekâtın vacip olmadığına delalet eder.
2- Zekâtın neden sadece En'âm (koyun, sığır ve deve) cinsinde olup kuşlar ve kümes hayvanları gibi diğer hayvanlarda olmadığına gelince; bunun sebebi şer’i nasların sadece bu hayvanlar hakkında gelmiş olmasıdır. Dolayısıyla nassa tabi olunur ve sınırında durulur... Bu üç sınıf hakkında şu naslar gelmiştir:
- Ebû Zer, Nebi ﷺ’den şöyle rivayet etmiştir:
مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ، وَلَا بَقَرٍ، وَلَا غَنَمٍ، لَا يُؤَدِّي زَكَاتَهَا، إِلَّا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَعْظَمَ مَا كَانَتْ، وَأَسْمَنَ، تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا، وَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا
"Zekâtını vermeyen hiçbir deve, sığır ve koyun sahibi yoktur ki; o hayvanlar kıyamet günü, olduklarından daha büyük ve daha semiz bir halde gelip onu boynuzlarıyla süsmesinler ve ayaklarıyla çiğnemesinler." (Müttefekun Aleyh)
- Ebû Dâvûd, Ebû Bekir’den Nebi ﷺ’in uzun bir hadisinde şöyle dediğini rivayet etmiştir:
... وَفِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ، فَفِيهَا شَاةٌ ...
"...Kırk tane olan sâime koyunda, bir koyun zekât vardır..."
- Ali (r.a.) şöyle demiştir:
لَيْسَ فِي الْبَقَرِ الْعَوَامِلِ صَدَقَةٌ
"Çalışan (çift süren/nakliye yapan) sığırlar için zekât yoktur." (Ebû Ubeyd ve Beyhakî rivayet etti)
- Amr bin Dinar’dan rivayet edildiğine göre Resulullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
لَيْسَ فِي الثَّوْرِ الْمُثِيرَةِ صَدَقَةٌ
"Toprağı süren öküz için zekât yoktur." (Ebû Ubeyd rivayet etti). Ayrıca Câbir bin Abdullah’tan da benzer şekilde "Toprağı süren için zekât yoktur" rivayeti gelmiştir. Hadiste geçen müthîre ifadesi, toprağı altüst eden yani çift süren hayvan demektir.
- Hâkim, Müstedrek’te Behz bin Hakîm, babası ve dedesi yoluyla Resulullah ﷺ’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنُ لَبُونٍ
"Her kırk sâime devede, bir ibnü lebûn (iki yaşını bitirip üçe basmış erkek deve) vardır." Hâkim bu hadis için "isnadı sahihtir" demiştir. Sâime: Kırlarda ve meralarda otlayan, yem verilmeyen hayvanlardır.
3- Bu doğrultuda, yukarıda açıklandığı üzere bu üç sınıf hayvanın zekâtının verilmesi farzdır ve bu zekât, yılın çoğunda otlayan sâime hayvanlar içindir. Diğer hayvan türleri, kuşlar veya deniz hayvanlarının zekâtı hakkında herhangi bir nas gelmemiştir. Bu yüzden sadece naslarda belirtilen bu belirli hayvan türlerinin zekâtı ile yetinilir. Ancak, eğer bu hayvanlar ticaret amacıyla tutuluyorsa, İslam Devleti’nde Malî Nizam kitabının ilgili bölümünde açıklandığı üzere, "ticaret malları" (urûd’ut ticâre) hükmü gereğince zekâta tabi olurlar.
4- Özetle; hayvanların bizatihi kendisinde (ayni olarak) zekât ancak En'âm (koyun, sığır ve deve) için söz konusudur. Ticaret malları kapsamında ise, eğer hayvan ticaret (alım-satım) amacıyla tutuluyorsa; türü ne olursa olsun (ister tahıl, ister kumaş, ister hayvan vb.) her türlü ticaret malının zekâtına dair naslar gereğince zekâtı verilir. Ticaret malları hakkındaki naslardan bazıları şunlardır:
- Semura bin Cündeb şöyle demiştir:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَأْمُرُنَا أَنْ نُخْرِجَ الصَّدَقَةَ مِنَ الَّذِي نُعِدُّ لِلْبَيْعِ
"Bundan sonra; şüphesiz ki Resulullah ﷺ satmak için hazırladığımız şeylerden zekât çıkarmamızı bize emrederdi." (Ebû Dâvûd)
- Ebû Zer’den, Nebi ﷺ’in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:
وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ
"Kumaşlarda zekât vardır." (Dârekutnî ve Beyhakî). Hadisteki el-bezz ifadesi, ticareti yapılan elbise ve kumaşlar demektir.
- Ebû Ubeyd, Ebû Amra bin Hamas’tan, onun da babasından şöyle rivayet etmiştir: "Ömer bin Hattâb yanıma uğradı ve 'Ey Hamas, malının zekâtını öde' dedi. Ben de 'Benim ok kılıfları ve deri parçalarından başka malım yok' dedim. Bunun üzerine Ömer, 'Onlara değer biç ve zekâtlarını öde' dedi."
Umarım bu açıklamalar yeterli olmuştur. Allah en iyi bilen ve en doğru hüküm verendir.
Kardeşiniz, Atâ bin Halîl Ebû er-Raşta
19 Muharrem 1439 H 29/09/2018 M
Emir'in (Allah onu korusun) Facebook sayfasındaki cevap linki Emir'in (Allah onu korusun) Google Plus sayfasındaki cevap linki