د پوښتنې ځواب: د لیبیا په سیاسي ډګر کې وروستي بدلونونه

پوښتنه:

هغه څه چې په لیبیا کې روان دي د پام وړ دي؛ په داسې حال کې چې پوځي عملیات په ګړندۍ توګه مخ په وړاندې ځي، په ورته وخت کې په فرانسه، الجزایر، مراکش او په خپله لیبیا کې مذاکرات هم روان دي. د دې وضعیت تفسیر څه دی؟ ایا موږ ویلای شو چې دا دوه متضاد لوري، یعنې پوځي عملیات او مذاکرات، په لیبیا کې د امریکا او اروپا د جګړې پایله ده؟ ایا د امنیت شورا د پریکړې له مخې د پوځي مداخلې تمه کیږي؟ که دا احتمال لرې دی او مذاکرات به د یوې حل لارې موندلو لپاره د اړخونو ترمنځ دوام ومومي؟ او ایا دا مذاکرات داسې حل لارې ته رسیدلی شي چې جګړه مارې خواوې پرې راضي شي؟ جزاک الله خیرا.

ځواب:

لومړی: لیبیا له دویمې نړیوالې جګړې راهیسې د انګرېزانو تر سیاسي اغېز لاندې وه، په ځانګړې توګه کله چې قذافي پرې واکمني کوله. هغه د خپلې څلویښت کلنې واکمنۍ پر مهال دغه هېواد د انګرېزانو له سیاسي اجیرانو ډک کړی و او په هغه وخت کې په سیاسي ډګر کې د امریکا اجیران نږدې نه تر سترګو کېدل. له همدې امله، امریکایانو ته چې غوښتل یې په لیبیا کې خپل نفوذ وغځوي او د اروپا، په ځانګړي ډول د انګرېزانو نفوذ چې له دویمې نړیوالې جګړې راهیسې یې پر لیبیا واکمني کوله ووهي، بله لاره نه وه پرته له دې چې خپل هغه اجیر "خلیفه حفتر" لیبیا ته واستوي چې له شلو کلونو ډیر یې په امریکا کې ژوند کړی و. هغه یې د قذافي پر وړاندې د پاڅون له پیل وروسته لیبیا ته واستاوه ترڅو د انقلاب مشر یا یو له اغیزناکو مشرانو څخه شي. امریکایانو هغه وهڅاوه چې د ۲۰۱۴/۲/۱۴ کې د هغه نوي نظام پر وړاندې بغاوت پیل کړي چې انګرېزانو پرې د "ملي عمومي کانګرس" او حکومت په نوم کنټرول درلود، ترڅو دواړه نسکور کړي. که څه هم هغه په ډیرو ځایونو بریدونه وکړل، خو په دې کار بریالی نه شو. له هغې وروسته امریکایانو د خپل اجیر حفتر په واسطه هڅه وکړه چې د ۲۰۱۴/۶/۲۵ عامې ټاکنې ګډوډې کړي، خو ټاکنې په خپل وخت ترسره شوې. د ۲۰۱۴/۱۱/۶ کې د لیبیا سترې محکمې د اساسي قانون خونې پریکړه وکړه چې د اساسي قانون د اعلامیې د ۳۰مې مادې ۱۱مه فقره غیر قانوني ده، چې دا په حقیقت کې د استازو د جرګې او د هغې اړوند ټولو بنسټونو د منحل کیدو په مانا وه. خو ځینو لیبیایي، سیمه ییزو او نړیوالو لورو د دې محکمې له پریکړې سره له تعامل څخه ډډه وکړه. په دې توګه په لیبیا کې دوه حکومتونه او دوه پارلمانونه رامنځته شول؛ یو په طبرق او بل په طرابلس کې، چې په نړیواله او سیمه ییزه کچه د طبرق حکومت او پارلمان په رسمیت وپیژندل شول:

• حفتر پر پارلمان او د طبرق پر حکومت تسلط لري او هغوی ته هیڅ ارزښت نه ورکوي؛ تر دې چې د هغه کسانو د حکومت پر مشر "عبدالله الثني" اعتراض وکړ ځکه چې هغه پرته له اجازې بنغازي ته تللی و! د حفتر اړوند ځواکونو د ۲۰۱۵/۲/۵ کې د لومړي وزیر عبدالله الثني الوتکه په بنغازي کې له ناستې وګرځوله. دا مشهوره ده چې د حفتر او ثني ترمنځ اختلافات شتون لري. د بوابة أفريقيا الإخبارية ویبپاڼې د ۲۰۱۵/۲/۵ کې د لیبیايي چارواکو له قوله ویلي: (د لیبیا د حکومت د مشر عبدالله الثني، چې پخپله هم یو نظامي دی او پخوا د دفاع وزیر و، او د "د کرامت عملیاتو" د قوماندان جنرال حفتر ترمنځ اختلافات بندون ته رسیدلي دي، سره له دې چې په دې وروستیو کې د دواړو ترمنځ د کړکېچ د هوارولو لپاره هڅې شوې وې.) دا اختلافات هغه وخت رامنځته شول کله چې حفتر د ۲۰۱۴/۲/۱۴ کې حرکت وکړ، که څه هم ثني بیا د حفتر د دویم حرکت ملاتړ وکړ کله چې هغه د ۲۰۱۴/۵/۱۶ کې خپل عملیات پیل کړل، خو حفتر لا هم له ثني سره ښه زړه نه درلود. حفتر د امریکا په اشاره او د السیسي په څیر پر لاره روان دی په دې هیله چې ولسمشر شي. هغه وتوانید چې پر پارلمان دا ومني چې هغه د لیبیا د اردو د عمومي قوماندان په توګه وټاکي او د ۲۰۱۵/۳/۹ کې یې رسمي لوړه وکړه، همدارنګه جنرال عبدالرزاق الناظوري چې حفتر ته وفادار دی، د درستیزوال په توګه وټاکل شو. په دې توګه د طبرق پر حکومت امریکا مسلطه ده...

• خو ملي عمومي کانګرس او د طرابلس حکومت چې مشر یې ابو سهمین او د هغه شاوخوا یوه ډله ده، هغوی له اروپا او په ځانګړې توګه له انګرېزانو سره روان دي. په دغه ډله کې ځینې مسلمانان هم شته چې له انګرېزانو لرې دي خو پوره سیاسي شعور نه لري، چې دا کار د اروپا لاسپوڅو ته اسانه کوي ترڅو هغوی هرې خوا ته چې وغواړي یوسي. په دې توګه پر ملي کانګرس او د طرابلس پر حکومت اروپا، یعنې انګرېزان او تر یو بریده فرانسه او ایټالیا تسلط لري.

له همدې امله په لیبیا کې د اروپا او امریکا ترمنځ مبارزه شتون لري، خو هغوی ډیری وخت د ځايي ابزارو په واسطه یو له بل سره جګړه کوي. موږ دمخه دا شخړه او د هغې د رامنځته کیدو څرنګوالى د ۲۰۱۴/۶/۳ په ځواب کې روښانه کړی و.

دویم: د پوځي مداخلې په اړه باید وویل شي چې امریکا په لیبیا کې د سیاسي کدرونو له نشتوالي سره مخ ده؛ ځکه نږدې ټول د انګرېزانو اجیران دي او یا هم ځینې اسلامي ډلې دي چې د هغوی تر سیوري لاندې حرکت کوي او په سیاسي لوبو او د هغوی په ناوړه پایلو نه پوهیږي. له همدې امله امریکا پر پوځي اقداماتو تکیه کوي، لومړی حفتر و او بیا یې له مصر څخه ملاتړ وشو. حتی د کانګرس څخه د اوباما د پوځي واک غوښتنه دا احتمال هم لري چې د لیبیا موضوع پکې شامله وي. د ۲۰۱۵/۲/۲۳ کې Reuters خبري اژانس خبر ورکړ چې اوباما کانګرس ته په یوه لیک کې ویلي: "په لیبیا کې وضعیت لا هم د متحده ایالاتو د امنیت او بهرني سیاست لپاره یو غیر عادي او استثنايي ګواښ دی." د اوباما له دې لیک څخه څرګندیږي چې په لیبیا کې د امریکا وضعیت نازک یا په خطر کې دی، یعنې امریکا هلته په قوي موقف کې نه ده او اجیران یې (چې یوازې حفتر دی) پیاوړي نه دي. هغوی له پلازمینې طرابلس څخه ایستل شوي او له میاشتو تیریدو وروسته هم نه دي توانیدلي چې بیرته ورشي، او نه هم پر بنغازي بشپړ کنټرول لري. له همدې امله پوځي مداخله د امریکا په ګټه ده ترڅو خپل اجیران وژغوري. کله چې په داسې شرایطو کې د قبطیانو د وژنې پیښه وشوه، مصر هڅه وکړه چې له دې څخه ګټه پورته کړي او د تروریزم ضد مبارزې په پلمه لیبیا کې د مداخلې لپاره نړیوال اجازه واخلي. د ۲۰۱۵/۲/۱۶ کې د مصر پوځي مداخلې حفتر او د هغه پیروانو ته نوې ساه ورکړه، خو اروپا په کلکه د دې پوځي مداخلې مخالفت وکړ. برتانیا سمدستي د مصر د پوځي مداخلې پر وړاندې ودرېده. د ۲۰۱۵ فبروري په ۱۹مه الجزایر او برتانیا په یوې ګډې اعلامیې کې ټینګار وکړ چې هغوی په لیبیا کې د پوځي حل پر ځای د سیاسي حل ملاتړ کوي.

برتانیا په امنیت شورا کې د طبرق د حکومت او حفتر د اردو د وسله وال کولو یا پوځي مداخلې له اصلي مخالفانو څخه وه. په ملګرو ملتونو کې د لیبیا استازي ابراهیم الدباشي د الشرق الأوسط ورځپاڼې ته وویل: "برتانیا نه غواړي چې د لیبیا اردو په طرابلس کې د ملیشو او ترهګرو په وړاندې کار پای ته ورسوي، دا یوه ښکاره لوبه ده" (الشرق الأوسط ۲۰۱۵/۳/۷). د اروپا همغږي د برتانیا له دریځ سره دومره وه چې حتی ایټالیا، چې د کورنیو چارو وزیر یې د امریکا د خوښۍ لپاره د ملګرو ملتونو تر مشرۍ لاندې د مداخلې غوښتنه کړې وه، بیرته له خپل دریځ څخه پر شا شوه. د ایټالیا د بهرنیو چارو وزیر پاولو جنتیلوني او د تونس د بهرنیو چارو وزیر الطیب البکوش په یوه ګډ کنفرانس کې وویل چې د لیبیا غوره حل پوځي نه بلکې سیاسي دی (france24.com ۲۰۱۵/۲/۲۵).

سربیره پردې، اروپا دا نښې هم ورکړې چې لیبیا د دوی لپاره یو مهم امنیتي مرکز دی، چې دا په ډاګه کوي که امریکا مداخله وکړي، اروپا به هم سمدستي غبرګون وښيي. موګریني وویل چې د لیبیا امنیت د ټولې اروپا لپاره مهمه مسله ده. د همدې لاملونو له امله امریکا له پوځي حل څخه شاته شوه او مصر هم په امنیت شورا کې خپله هغه طرحه بدله کړه چې پوځي مداخله پکې وه. بالاخره د ۲۰۱۵/۰۳/۲۷ کې د امنیت شورا ۲۲۱۴ نمبر پریکړه لیک صادر شو چې پوځي مداخله پکې نه وه، بلکې پر ترهګرۍ ضد مبارزه (د امریکا د خوښۍ لپاره) او پر سیاسي مذاکراتو (د اروپا د خوښۍ لپاره) یې ټینګار کړی و.

په دې توګه د پورته ذکر شویو لاملونو له امله د پوځي مداخلې موضوع لغوه شوه او تمرکز پر سیاسي مذاکراتو شو.

دریم: په امنیت شورا کې له پوځي مداخلې څخه له تېرېدو وروسته، امریکا او اروپا دواړو پر سیاسي حل موافقه وکړه، خو هر یو په خپله طریقه! اروپا غواړي مذاکرات ژر تر ژره یوې پایلې ته ورسیږي، ځکه ډیری سیاسي کدرونه له دوی سره دي. خو امریکا ځکه له مذاکراتو سره موافقه وکړه چې پوځي مداخلې ته یې لاره ونه موندله او په لیبیا کې سیاسي کدرونه نه لري، نو ځکه به د خبرو اترو د ځنډولو هڅه کوي ترڅو حفتر ته وخت ورکړي چې یو نوی سیاسي چاپیریال رامنځته کړي. امریکا غواړي د مذاکراتو هر ډول پایله وځنډوي ترڅو خپل پلویان پیاوړي کړي. د دې لپاره هغوی له نظامي بریدونو، د طبرق د وفد لخوا د وخت غوښتلو یا اقتصادي فشارونو څخه کار اخلي؛ لکه په دې وروستیو کې چې د طبرق حکومت د تېلو له ملي شرکت څخه وغوښتل چې د تېلو عاید مرکزي بانک ته انتقال نه کړي.

اروپا په دې پوهیږي چې امریکا د مذاکراتو د ناکامولو هڅه کوي، نو ځکه یې یو د اعتماد وړ استازی "برنارډینو لیون" وټاکه، چې هغه په اصل کې اروپایی استازی دی او د ملګرو ملتونو د نورو هغو استازو په څیر نه دی چې معمولاً د امریکا پلوي وي (لکه په یمن کې جمال بن عمر).

برنارډینو لیون هڅه وکړه چې په خپله لومړۍ کاري دوره کې (چې د ۲۰۱۵ مارچ په پای کې ختمیده) سیاسي حل ته ورسیږي. هغه په مراکش، الجزایر، لیبیا او جینوا کې پراخې ناستې وکړې. د ۲۰۱۵/۳/۱۲ کې د طبرق پارلمان غړو د یوې بلې اونۍ لپاره د خبرو د ځنډولو غوښتنه وکړه. لیون پر دې ټینګار کاوه چې یوازینی حل سیاسي دی او پوځي حل نشته. په ورته وخت کې د ۲۰۱۵/۳/۱۶ کې اروپایي اتحادیې خبرداری ورکړ چې د سیاسي موافقې ناکامي به د لیبیا یووالی له خطر سره مخ کړي. دا ټول ښیي چې اروپا څومره د مذاکراتو بریا ته لیواله وه، په داسې حال کې چې امریکا او حفتر ته یوازې په ځمکه کې د بریاوو ترلاسه کول مهم وو.

حفتر د مذاکراتو پر مهال هم خپلو پوځي عملیاتو ته دوام ورکړ او ویې ویل چې په بنغازي کې به عملیات ډیر ژر پای ته ورسوي. دا ښیي چې هغه مذاکراتو ته هیڅ اهمیت نه ورکوي. له همدې امله په مراکش کې ناستې ځنډیدلې او موده یې غځول کیده. موګریني هم هغو کسانو ته خبرداری ورکړ چې غواړي مذاکرات تخریب کړي، چې هدف یې امریکا او حفتر وو.

په دې توګه، روان سیاسي مذاکرات د بېلابېلو ګټو او اهدافو ترمنځ راګیر دي.

څلورم: د دغو مذاکراتو څخه تمه دا ده چې دا یوازې د وخت ضایع کول دي، تر هغه چې هغه هیوادونه چې د پردې تر شا لوبې کوي، سره موافق شي. د هغو هیوادونو لپاره مهمه نه ده چې دا لړۍ څومره اوږدیږي، ځکه چې وینه د مسلمانانو بهیږي. استعمارګر کفران د مومنانو په اړه هیڅ رعایت نه کوي. د مسلمانانو هره قضیه چې د دوی لاس ته ورشي، هغوی یې له منځه وړي. لکه څنګه چې الله سبحانه و تعالی فرمایلي دي:

هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

"هغوی (ستاسو) دښمنان دي، نو ترې ځان وساتئ، الله دې یې هلاک کړي، چېرته اړول کېږي؟" (سُوۡرَةُ المُنَافِقُون: ۴)

تر هغه چې د لیبیا قضیه د استعمارګرو کافرانو او د هغوی د پلویانو په لاس کې وي، دا کړکیچ به دوام ومومي ترڅو یو استعمارګر پر بل برلاسی شي یا دواړه پر داسې حل سره موافق شي چې د دواړو ګټې پکې وي. لیبیا او د هغې خلکو ته به له دغو ظالمو کافرانو څخه هیڅ خیر ونه رسیږي.

د مسلمانانو ستونزې د مسلمانانو په لاس حل کیږي نه د دښمنانو په لاس. حل لاره اسانه ده د هغه چا لپاره چې الله ورته اسانه کړي؛ د هغې وسله د الله لپاره اخلاص او له رسول الله صلی الله علیه وسلم سره په قول او فعل کې رښتینولي ده. لیبیا یو لرغونی اسلامي هیواد دی چې حل لاره یې یوازې د الله په کتاب او د رسول الله صلی الله علیه وسلم په سنتو کې ده، پرته له دې چې له استعمارګرو کافرانو سره کومه اړیکه ولري:

وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

"او الله به هیڅکله کافرانو ته پر مؤمنانو باندې (د برلاسۍ) کومه لاره جوړه نه کړي." (سُوۡرَةُ النِّسَاء: ۱۴۱)

امت له هوښیارو او تقوا لرونکو مفکرینو ډک دی، هغوی ته رجوع وکړئ او د الله دښمنانو ته مه میلان کوئ:

وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ

"او د هغو خلکو لوري ته مه میلان کوئ چې ظلم یې کړی دی، ګنې اور به مو لمس کړي، او له الله پرته به تاسو ته هیڅ سرپرستان نه وي او بیا به مرسته درسره ونه شي." (سُوۡرَةُ هُود: ۱۱۳)

دا ډیره دردونکې ده چې د مسلمانانو خاوره چې یو وخت د فتوحاتو او خیر سرچینه وه، نن د استعمارګرو کافرانو د جګړې ډګر ګرځیدلی. هغوی زموږ د هرې څاڅکې وینې په بهیدو خاندي، نه یوازې دا چې دوی پخپله دا کار کوي، بلکې زموږ له منځه د خپلو اجیرانو په واسطه مو هم وژني!

دا چې استعمارګر کافران زموږ دښمنان دي او د وژلو هڅه مو کوي حیرانونکې نه ده، خو دا چې ځینې لیبیایي لوري له هغوی سره ملګري کیږي؛ ځینې د امریکا پلوي کوي او ځینې د اروپا، او بیا په خپل منځ کې جګړه کوي، دا یوه لویه ګناه ده. د مسلمانانو ترمنځ خپلمنځي جګړه په اسلام کې ستر جرم دی. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي:

«كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ»

"د هر مسلمان وینه، مال او عزت پر بل مسلمان حرام دي." (مسلم له ابوهریره څخه روایت کړی)

او رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي:

«لَزَوَالُ الدُّنْيَا أَهْوَنُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ قَتْلِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ»

"د ټولې نړۍ له منځه تلل د الله په نزد د یو مسلمان سړي تر ناحقه وژلو سپک دي." (نسائي له عبدالله بن عمرو څخه روایت کړی)

په پای کې، لیبیا له ریښتینې او مخلصې ډلې خالي نه ده، چې غواړي لیبیا ته د اسلام د حاکمیت له لارې خیر او عدالت بیرته راولي. موږ هیله لرو چې دا ډله لیبیا له هر استعمارګر کافر او خاین اجیر څخه پاکه کړي، ترڅو لیبیا بیرته خپل اصل ته ورسیږي: د فاتحانو پیل ځای، د قرآن د حافظانو هیواد او د اسلام ساتونکې کلا.

وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

"او الله په خپل کار غالب دی، مګر اکثر خلک نه پوهیږي." (سُوۡرَةُ يُوسُف: ۲۱)