د پوښتنې ځواب
د تېلو په نرخونو کې سخت کموالی!
پوښتنه:
د تېلو د نرخونو راټیټېدل دوام لري، تر دې چې د یوې بوشکې تېلو بیه تر ۴۰ ډالرو هم راښکته شوه. سعودي عربستان چې د اوپیک هېوادونو ترمنځ ترټولو لوی تولیدونکی دی، د نرخونو د ثبات لپاره تولید کم نه کړ، او دا خبره د ۲۰۱۵/۱۲/۴ په اوپیک ناسته کې څرګنده شوه. ورته بڼه، امریکا هم د نرخونو د کموالي په وړاندې د تولید کمولو پر ځای، خپل تولید زیات کړ... نو د تېلو د بیو د راټیټېدو لاملونه څه دي؟ الله سبحانه وتعالی دې تاسو ته خیر درکړي.
ځواب:
د دې لپاره چې انځور روښانه شي، اړینه ده چې د تېر کال په اوږدو کې د تېلو نرخونه له سیاسي پېښو او بېلابېلو بدلېدونکو اغېزو سره په همغږۍ یو ځل بیا ولولو، ترڅو وکولای شو په نږدې پړاوونو کې د تېلو د بیو د لوړېدو او ټیټېدو پر لاملونو پوه شو:
۱- د عبدالله بن عبدالعزیز د واکمنۍ پر مهال او د هغه له مړینې لږ وړاندې، د تېلو نرخونه سخت راټیټ شول. دا د داسې یوې هڅې په توګه وپېژندل شوه چې برېتانیا د خپل مزدور عبدالله بن عبدالعزیز له لارې غوښتل د امریکا هغه ګټې ووهي چې د شېل نفتو (Shale Oil) له تولید سره یې تړاو درلود (لکه څنګه چې د ۲۰۱۵/۱/۷ نېټې د پوښتنې په ځواب کې راغلي وو). د تېلو بیې د عبدالله تر مړینې او د ۲۰۱۵/۱/۲۳ نېټه د امریکا د مزدور سلمان بن عبدالعزیز تر واکمنۍ پورې په کم حالت کې پاتې شوې. سره له دې چې د سعودي د تېلو وزیر اعلان وکړ چې سعودي به خپله تېلي پالیسي بدله نه کړي، خو حقیقت دا و چې د سلمان په واک ته رسېدو سره د تېلو نرخونو په تدریجي ډول لوړېدل پیل کړل، تر دې چې په می میاشت کې له ۶۰ ډالرو واوښتل. دا هغه څه و چې تمه یې کېده، لکه څنګه چې د ۲۰۱۵/۱/۲۵ په ځواب کې راغلي وو: «د دې پایله به د امریکا او سعودي ترمنځ د کړکېچ کمېدل وي، او دا ښايي د تېلو د بیو د پرله پسې ټیټېدو مخه ونیسي؛ ځکه مخکني پاچا او د هغه تر شا انګرېزانو غوښتل د نرخونو په راټیټولو سره امریکا د شېل نفتو په کارولو کې ناکامه کړي.»
۲- د جون میاشتې په پای کې د تېلو نرخونو بیا په تدریجي ډول راښکته کېدل پیل کړل، تر دې چې د اګست په نیمایي کې نږدې ۴۰ ډالرو ته ورسېدل. د کموالي دا دوره له ایران سره د هستوي هوکړې له لاسلیک سره هممهاله وه. داسې ښکاري چې امریکا د خبرو اترو په جریان کې د تېلو د نرخونو په راټیټولو سره هڅه وکړه چې په ایران کې خپلو مزدورو چارواکو سره مرسته وکړي ترڅو د هوکړې لپاره اړین امتیازات ورکړي؛ ځکه د تېلو د بیې ټیټېدل د ایران پر اقتصاد فشار راوړي او د هغو اقتصادي ستونزو په رڼا کې چې د ایران خلک ورسره لاس او ګرېوان وو، دغو امتیازاتو ته ولسي توجیه ورکوي. وروسته د سپټمبر تر پایه د تېلو بیې یو څه لوړې شوې او ۵۰ ډالرو ته نږدې شوې.
۳- د ۲۰۱۵/۱۰ میاشتې په پیل سره د تېلو نرخونو بیا په چټکۍ سره راټیټېدل پیل کړل، تر دې چې د ۲۰۱۵/۱۲/۱۸ نېټه ۳۴ ډالرو ته ورسېدل. د تېلو په نرخونو کې د دغه سخت کموالي لاملونه له پخوانیو هغو سره توپیر لري، چې وضاحت یې په لاندې ډول دی:
کله چې په ۲۰۰۸ کال کې په امریکا کې مالي بحران رامنځته شو، امریکا له دغه بحران څخه د وتلو لپاره د «کمي اسانتیاوو» (Quantitative Easing) پالیسي غوره کړه. هغوی د مالي سیسټم د ژغورلو لپاره د ډالرو لوی مقدار بازار ته راویست او ډالر یې کمزوری کړ، او پر همدې پالیسۍ ولاړ پاتې شول. خو د تېر کال له نیمایي راهیسې امریکا یوه داسې موضوع ولیده چې د کمي اسانتیاوو پر دغه پالیسي یې اغېزه وکړه، او هغه دا وه:
- د نړۍ هېوادونه له دغې پالیسۍ، په ځانګړي ډول چین زیانمن شو، ځکه د ډالر ارزښت کمېدل د چین د ډالرو پر لویو زېرمو اغېزه کوي. له همدې امله، د ډالر د پرېښودلو او د نوي مالي سیسټم د جوړولو غږونه پورته شول. دا غوښتنه په اروپا کې د فرانسې د مالیې وزیر میشال سابان له لوري په پیاوړې توګه مطرح شوه، لکه څنګه چې په فایننشل ټایمز (Financial Times) کې د ۲۰۱۴/۷/۶ نېټه د دغه سرلیک لاندې راغلي وو: France hits out at dollar dominance (فرانسه د ډالر پر برلاسۍ برید کوي).
په دغه مطلب کې د سابان له قوله راغلي: «موږ اروپایان په خپلو منځونو کې په ډالرو راکړه ورکړه کوو، د بېلګې په توګه کله چې الوتکې پلورو. ایا دا اړینه ده؟ زه داسې فکر نه کوم. زه باور لرم چې د انډول بیا رامنځته کول ممکن او اړین دي، نه یوازې د یورو په اړه بلکې د نورو نوو رامنځته شوو هېوادونو د اسعارو په اړه هم، چې د نړۍ په سوداګرۍ کې مخ په زیاتېدو رول لري... ده ورځپاڼې ته وویل چې هغه به د دوشنبې په ورځ په بروکسل کې د یورو زون د مالیې وزیرانو په ناسته کې د ډالر لپاره د بدیل اړتیا یاده کړي، که څه هم ده د هغو عملي ګامونو په اړه له جزییاتو ورکولو ډډه وکړه چې ښايي پورته شي.» چین هم د اروپا لاره ونیوله، د (شینخوا) خبري اژانس سره په مرکه کې د روسیې د دویم لوی پور ورکونکي بانک "VTB" رئیس کوستین وویل: «نړیوال مالي سیسټم لا هم د امریکایي ډالر تر واک لاندې دی او یو ډېر متنوع میکانیزم ته اړتیا لري ترڅو پر یو واحد اسعارو تکیه کمه شي. کوستین وویل چې چین د نړۍ د دویم لوی اقتصاد په توګه کولای شي له څو هېوادونو سره د یو نوي سیسټم د جوړولو لپاره همکاري وکړي، او زیاته یې کړه چې روسیه به په نړیواله مالي ډګر کې د چین د مخکښ رول ملاتړ وکړي.» (د چین د خلکو ورځپاڼه، ۲۰۱۴/۱۱/۱۰).
سره له دې چې دا لامل کافي و چې امریکا د ډالر د ارزښت کمولو پالیسي پرېږدي، خو هغې بیا هم پر خپله پالیسۍ ضد وکړ؛ نو هڅه یې وکړه چې د تېلو بیه لوړه کړي ځکه د تېلو لوړېدل د ډالر د بیې د ټیټېدو لامل کېږي لکه څنګه چې مشهوره ده. په دې توګه به له هغو مالي بحرانونو خلاص شي چې لا هم پاتې وو او په ورته وخت کې د تېلو لوړه بیه د شېل نفتو تولید ګټور کوي. له همدې امله، د ۲۰۱۴/۹/۱۱ نېټه سعودي ته د کري سفر او له پاچا عبدالله سره د هغه لیدنه د تېلو د بیې د لوړولو لپاره د تولید پر کمولو متمرکزه وه، لکه څنګه چې مو د ۲۰۱۵/۱/۷ نېټې په ځواب کې روښانه کړې وه.
- خو امریکا په وروستیو میاشتو کې ولیدل چې له ډالر څخه د لرې کېدو دا میلان عملي بڼه غوره کوي، هغه دا چې هېوادونه ډالر د زېرمې په توګه پرېږدي او په بدل کې یې سره زر اخلي. چین خپل ډالر په سرو زرو بدل کړل؛ ځکه چین نږدې ۴ ټریلیونه اضافي ډالر لرل. «د چین مرکزي بانک هره میاشت له ۱۴ تر ۱۹ ټنو پورې سره زر خپلو زېرمو ته زیاتوي.» (رویټرز ۲۰۱۵/۱۲/۱). ځینې نا رسمي معلومات چې روسي رسنیو نقل کړي ښيي چې چین هڅه کوي په مرکزي بانک کې د سرو زرو زېرمې ۱۰ زره ټنو ته ورسوي ترڅو له امریکا څخه مخکې شي چې اوس مهال په لومړي مقام کې ده او ۸ زره ټنه سره زر لري. چین اوس نږدې ۱۷۰۰ ټنه د سرو زرو زېرمه لري. همدارنګه روسیه هم سره زر اخلي او اوس ۱۲۷۵ ټنه لري، چې ۶۷ ټنه یې یوازې د ۲۰۱۵ کال په دویمه نیمایي کې اخیستي... دا چاره د ډالر لپاره د خطر زنګ و. دا د امریکا لپاره لوی خطر دی ځکه ډالر پر نړۍ د هغې د برلاسۍ یو له مهمو ستنو څخه دی. امریکا ته دا مهمه ده چې ډالر د تېلو د قیمت ټاکلو او مالي تسویې یوازینی اسعار پاتې شي، ځکه څوک چې ډالر لري، هغه د تېلو پر نرخونو او نړیوالې سوداګرۍ اغېزه شیندي.
۴- له همدې امله، امریکا داسې پالیسي غوره کړه چې د ډالر د ارزښت د لوړولو لامل شي، یعنې د تېلو د بیې راټیټول د څو اقداماتو له لارې:
الف- په هرې ممکنې وسیلې سره د تېلو د تولید زیاتولو پالیسي نیول، چې ځینې یې دا دي:
امریکا او کاناډا په ۲۰۰۵ کال کې د ورځني تولید کچه له ۱۰.۳ ملیون بوشکو څخه روان کال نږدې ۱۸ ملیون بوشکو ته لوړه کړه.
په اوپیک کې د امریکا مزدورو هېوادونو، په ځانګړي ډول سعودي عربستان، ایران او عراق خپل تولید زیات کړ:
سعودي عربستان: الجزیرې د ۲۰۱۵/۱۰/۱۰ نېټه خبر ورکړ: «سعودي عربستان اوپیک ته خبر ورکړی چې په سپټمبر میاشت کې یې تولید هره ورځ ۱۰۰ زره بوشکې زیات کړی دی.» (العربي الجديد ۲۰۱۵/۱۲/۱۴). د دغه هېواد د سږکال تولید هره ورځ نږدې ۱۰.۱ ملیون بوشکې دی.
ایران: رویټرز خبري اژانس د تېلو د یوې سرچینې له قوله چې د اوپیک د بارګیرۍ له جدول څخه خبر دی، وویل: «ایران په دې میاشت کې هره ورځ د ۱.۲۶ ملیون بوشکو خامو تېلو صادرولو په حال کې دی. دا لومړنۍ شمېره یوازې د دوه میاشتې مخکې په پرتله نږدې یو پر څلورمه برخه زیاته ده.» (العربي الجديد ۲۰۱۵/۱۲/۱۴). ځینو متخصصینو تمه ښودلې چې له دې هم زیات صادر کړي.
عراق: د عراق د نفتو وزارت معین فیاض حسن نعمه وویل: «د رومیله تېلي ساحې تولید یو ملیون او ۳۵۰ زره بوشکو ته رسېدلی او هڅه کېږي چې ۲ ملیون او ۱۰۰ زره بوشکو ته لوړ شي. ده زیاته کړه چې د دغه ساحې تولید د عراق د ټول تولید ۴۰ سلنه جوړوي... رویټرز د سوداګرو له قوله وویل چې عراق په سپټمبر کې هره ورځ ۳.۰۱۷ ملیون بوشکې بصره خام تېل د صادراتو لپاره ځانګړي کړي وو، په داسې حال کې چې تېره میاشت دا کچه ۲.۵۲ ملیون بوشکې وه.» (الصباح الجديد ۲۰۱۵/۸/۱۵).
- د امریکا د خامو تېلو پر صادراتو د ۴۰ کلن بندیز لغوه کول: «د امریکا د استازو جرګې د تېلو پر صادراتو د بندیز لغوه کولو نوې طرحه تصویب کړه... او ولسمشر بارک اوباما د جمعې په ورځ دا طرحه لاسلیک او په قانون بدله کړه.» (بي بي سي ۲۰۱۵/۱۲/۱۹)... امریکا د شېل نفتو موضوع هم داسې حل کړه چې د ډالر د ارزښت لوړولو او تېلو بیو ټیټولو په وړاندې خنډ نه شي؛ ځینې شرکتونه یې له دې سکټور څخه ووتل او هغه څاه ګانې ودرول شوې چې د استخراج لګښت یې تر بیې لوړ و، خو هغه شرکتونه پاتې شول چې د نرخونو کموالی یې زغملی شو او د ټیکنالوژۍ له لارې یې د تولید لګښت کم کړی و. هغوی خپل تولید دومره زیات کړ چې د شېل نفتو کچه په منلو وړ حد کې پاتې شوه. د امریکا د انرژۍ ادارې راپور ورکړ چې د ډسمبر تر ۱۱مې پورې د امریکا تولید ثابت و او نږدې ۹.۱۷ ملیون بوشکو ته ورسېد. د شېل نفتو د تولید لګښت په ځینو سیمو کې تر ۲۰ او ۲۴ ډالرو پورې راښکته شوی دی.
په دې توګه، امریکا او د هغې مزدورو هېوادونو د تولید په زیاتولو کې ونډه واخیسته چې په بازار کې یې اضافي تېل (نږدې ۴-۵ ملیون بوشکې په ورځ کې) رامنځته کړل. له بلې خوا د نړۍ د اقتصاد د سستوالي له امله د تېلو غوښتنه هم کمه شوه. چین چې د نړۍ دویم لوی مصرفوونکی دی، د خپلې کرنسۍ (یوان) د ارزښت کمېدو له امله یې په مالي بازارونو کې ګډوډي رامنځته شوه او غوښتنه یې کمه شوه. د تولید زیاتوالي او د غوښتنې کموالي په ګډه د تېلو بیې سختې راښکته کړې، چې په پایله کې یې ډالر پورته شو.
ب- بله موضوع د سودي ګټې (Interest Rate) لوړول دي. سره له دې چې د امریکا اقتصادي ارقام د رښتیني رغېدو ښکارندوی نه وو، خو فدرال ریزرو د ۲۰۱۵/۱۲/۱۶ نېټه د سود کچه د یوې نقطې په څلورمه برخه لوړه کړه. د فدرال ریزرو مشرې جانیت یالین ویلي وو چې قوي ډالر پدې مانا دی چې د سود د کچې لوړول به تدریجي وي. د یادونې وړ ده چې په امریکا کې سود د ۲۰۰۸ کال له بحران وروسته نږدې صفر ته راښکته شوی و.
د کپیټلیسټي اقتصاد له مخې، که سود ټیټ پاتې شي، مانا یې دا ده چې بحران روان دی او اقتصاد نه دی رغېدلی، چې دا په بازار کې د پانګونې او کار مخه نیسي ځکه پانګوال پر سود تکیه کوي. د سود لوړول د بانکونو ګټه زیاتوي، خلک هڅوي چې پیسې بانکونو کې کېږدي او دا پیغام ورکوي چې د امریکا اقتصاد پر مالي بحران بریالی شوی دی. د سود له اعلان سره سم د تېلو بیې ۳٪ نورې هم راښکته شوې او د وال سټریټ د ونډو بازارونه پورته شول.
۵- په دې توګه د امریکا لپاره د ډالر د ارزښت لوړولو او د سود د کچې زیاتولو مناسب شرایط رامنځته شول... د سود د کچې لوړول د سرو زرو ساتلو لګښت زیاتوي ځکه ډالر قوي کېږي، چې دا هغو هېوادونو ته زیان رسوي چې غواړي د ډالر پر ځای پر سرو زرو تکیه وکړي. امریکا غواړي ډالر د نړیوالو اسعارو او نغدي زېرمې په توګه وساتي او سره زر بې ګټې کړي. هغوی نه غواړي د سرو زرو مالي سیسټم ته ور وګرځي ځکه امریکا د خپلو کاغذونو په وسیله، چې یوازې د رنګ او چاپ ارزښت لري، د نړۍ شتمنۍ اخلي، خپل جنګي ماشین تمویلوي او د نورو هېوادونو اقتصادونه کنټرولوي.
۶- نو ویلای شو چې د تېلو د بیو د راټیټولو تر ټولو احتمالي لامل د امریکا له داخلي او بهرني سیاست سره تړاو لري چې موخه یې دا ده:
الف- په هېواد کې دننه د سود د کچې لوړول، ترڅو وښيي چې امریکا له مالي بحران څخه وتلې او اقتصاد یې پیاوړی دی، چې په دې سره پر هغې باور او سیاسي نفوذ زیاتېږي.
ب- د ډالر پر وړاندې د باور پیاوړي کول، د سیالانو مخه نیول، د هېوادونو د نغدي زېرمې په توګه د ډالر ساتل او د سرو زرو پر وړاندې د ډالر برلاسي ساتل؛ په ځانګړي ډول د چین او روسیې پر وړاندې چې غواړي له ډالر څخه خلاص شي.
۷- په دې توګه، امریکا نړیوال اقتصادي وضعیت او مهم توکي لکه نفت کنټرولوي، ځکه ډالر د دې توکو د پېر او پلور معیار دی. په ډالرو باندې د معاملو پرېښودل او ډالر ته د بیې ټاکونکي په توګه کتل، پر امریکا د نړیوالې مستقیمې یا غیر مستقیمې وابستګۍ نښه ده. کله چې د امریکا اقتصاد زکام شي، ټوله نړۍ ورسره ناروغه کېږي. واجب دا ده چې له ډالر سره د محلي اسعارو تړاو ختم شي او د هېوادونو د نغدي زېرمې په توګه ډالر پرېښودل شي. پر ځای یې باید پر سرو زرو او سپینو زرو تکیه وشي او هغه د سوداګرۍ او مزد د ټاکلو اسعار وګرځول شي. دا لوی ګام یوازې اسلامي خلافت پورته کولای شي، ځکه الله سبحانه وتعالی ورته سره زر او سپین زر د نقدو په توګه مشروع کړي دي. هغه وخت به ډالر بېرته هغه شان یوازې کاغذ شي لکه څنګه چې په اصل کې دی.
إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا * وَنَرَاهُ قَرِيبًا
"بېشکه دوی هغه (عذاب/بریا) لیرې ویني، او موږ یې نږدې وینو." (سورت المعارج [۷۰]: ۶-۷)