په تونس کې په دې وروستیو کې ځینې داسې پېښې رامنځته شوې چې دا پوښتنه راپورته کوي چې آیا د دغه هېواد اوسنی سياسي تړاو (تبعية) د بدلون په حال کې دی که نه؟ له دغو پېښو څخه ځینې یې دا دي:
د تونس رسنیو او په ځانګړي ډول "تونس نیوز" او "الوسط التونسية" ورځپاڼو داسې خبرونه خپاره کړل چې زین العابدین بن علي د پروستات په سرطان اخته شوی چې د رغېدو هیله یې نشته او هغه په پټه اروپا ته د درملنې لپاره تللی دی.
د ۲۰۰۵ کال په اګست میاشت کې، تونسي ډیپلومات کمال مرجان چې د ملګرو ملتونو د کډوالو په اداره کې یې کار کاوه، د تونس د دفاع وزیر په توګه وټاکل شو. کمال مرجان د خپل کار له پیل سره سم ګړندۍ ډیپلوماتیکې هڅې پیل کړې چې له امریکا سره د مهمو تړونونو لاسلیک کول هم پکې شامل وو.
د ۲۰۰۶ کال په فبرورۍ میاشت کې ډونالډ رامسفیلډ د مغرب عربي هېوادونو او له هغې جملې تونس څخه لیدنه وکړه، او په همدې کال کې کمال مرجان هم امریکا ته سفر وکړ.
په ۲۰۰۷ کال کې د فرانسې نوي لومړي وزیر سارکوزي -چې له امریکا سره په نږدېوالي مشهور دی- له اروپا څخه بهر خپل لومړی سفر د مغرب عربي هېوادونو ته وکړ.
د تېر جون په میاشت کې د امریکا د کانګرس یو پلاوي له تونس څخه لیدنه وکړه.
د تېر جون په وروستیو کې د تونس د "النهضه" غورځنګ یو شمېر مشران له زندانه خوشې شول.
په دې وروستیو کې د امریکا د درستیزوالۍ مرستیال ایډمیرل ایډمونډ جام باستيان تېره اونۍ له تونس څخه لیدنه وکړه او له لوړپوړو تونسي چارواکو سره یې وکتل، چې ورپسې د امریکایي افسرانو یو پلاوي هم تونس ته سفر وکړ.
آیا دا ټول پدې معنی دي چې امریکا په تونس کې د خپلو پښو اېښودلو ځای پیدا کړی دی؟
ځواب
د ځواب د روښانولو لپاره لاندې ټکي ذکر کوو:
۱- تونس د خپل ستراتیژیک موقعیت او ځانګړو ځانګړتیاوو له امله د استعماري قدرتونو د نفوذ د سیالۍ یو له مرکزونو څخه دی. دا هېواد د لویدیځو هېوادونو لپاره یو سیاسي لابراتوار ګڼل کېږي. تونس د فرانسې له نظامي استعمار څخه وروسته د انګلستان تر نفوذ لاندې راغی.
کله چې په ۱۹۸۷ کال کې حبیب بورقيبه د زړښت او ناتوانۍ له امله له واکه لرې کړل شو، زین العابدین بن علي د هغه ځای ناستی شو، چې د خپل مخکني په څېر یې پرته له کوم ځنډه له انګرېزانو سره خپل مطلق تړاو وساته.
۲- امریکا په ۱۹۸۸ کال کې د تونس او لیبیا ترمنځ د اړیکو له خرابوالي څخه ګټه پورته کړه او هڅه یې وکړه چې پر زین العابدین فشار راوړي او هغه وهڅوي ترڅو تونس ته لاره پیدا کړي. امریکا تونس ته د "تېري د مخنیوي" تر عنوان لاندې د ۶۱ ملیون ډالرو په ارزښت سخاوتمندانه امنیتي مرستې وړاندې کړې. هدف دا و چې د تونس ولسمشر د معمر القذافي پر وړاندې یوې جبهې پرانیستلو ته وهڅوي او د هغه د رژیم پر ضد د امریکا ترڅنګ ودرېږي. خو زین العابدین بن علي ډېر ژر خپله اصلي څېره وښودله او له امریکا یې مخ واړاوه او له قذافي سره یې اړیکې بېرته ښې کړې. له دې وروسته امریکا خپله مرسته یوازې ۸ ملیون ډالرو ته راکمه کړه. په دې توګه امریکا ونه توانېده چې له بریتانیې سره د بن علي د تړاو په دیوال کې سوری رامنځته کړي، بلکې هغه د بورقیبه د دورې په څېر خپل وفاداري ته دوام ورکړ.
۳- امریکا د ۱۹۹۴ کال په ډسمبر کې د ناټو تر چتر لاندې د "مدیترانې خبرو اترو" له لارې ډېرې هڅې وکړې. ناټو وکولای شول چې د شوروي اتحاد له پاشل کېدو وروسته دا پروژه په ډېره اغېزناکه توګه وکاروي. د یادولو وړ ده چې پدې "خبرو اترو" کې الجزایر، مصر، (اسرائیل)، اردن، موریتانیا، مراکش او تونس شامل وو، سره له دې چې دوی د ناټو غړي نه دي.
۴- له بلې خوا، اروپایي ټولنې د ۱۹۹۵ کال په نومبر کې د بارسلونا په غونډه کې د اروپایي ټولنې غړي هېوادونه او د مدیترانې شاوخوا هېوادونه (الجزایر، مصر، اسرائیل، اردن، لبنان، مراکش، سوریه، تونس، ترکیه او د فلسطین اداره) د "یورومېډ (EUROMED)" تر نامه لاندې پروژې په چوکاټ کې راټول کړل. اروپایي ټولنې د ۱۹۹۵ او ۲۰۰۰ کلونو ترمنځ پر دې پروژې نهه ملیارده یورو ولګولې. وروسته د پنځو سویلي اروپایي هېوادونو (فرانسه، ایټالیا، اسپانیا، پرتګال او مالټا) او د شمالي افریقا د پنځو هېوادونو (الجزایر، مراکش، تونس، لیبیا او موریتانیا) ترمنځ یو اتحاد رامنځته شو چې د "(۵+۵)" په نوم یادېږي. دغه اتحاد خپلې هڅې پر تروریزم او غیرقانوني کډوالۍ ضد مبارزه باندې متمرکزې کړې وې، چې دې کار امریکا یو ځل بیا په سیمه کې له نفوذ څخه محرومه کړه. د بېلګې په توګه، د امریکا د بهرنۍ سوداګرۍ یوازې ۲٪ او د امریکا د بهرنۍ پانګونې له ۱٪ څخه کمه برخه له دې سیمې سره تړاو لري.
۵- په دې موده کې د زین العابدین رژیم وتوانېد چې په ۱۹۹۵ کال کې د امریکا د پخواني ولسمشر بیل کلنټن د نفوذ هڅې شنډې کړي. هغه وخت د امریکا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال پیلیټرو تونس ته په خپل سفر کې ناکام شو چې د تونس رژیم په شمالي افریقا کې د امریکا په امنیتي پروژو کې شامل کړي.
۶- په ۲۰۰۰ کال کې کله چې د امریکا اداره بدله شوه، د سیمې په اړه د امریکا لیدلوری ډېر سخت شو او پر هغوی یې د "لوی منځني ختیځ پروژې" له لارې د اصلاحاتو لپاره فشارونه زیات کړل، خو بیا هم امریکا ونه توانېده چې کومه ملموسه پایله ترلاسه کړي.
۷- خو د تونس په امنیتي دیوال کې د امریکا لومړۍ نیمګړې بریا د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر له یوولسمې وروسته وه، کله چې د امریکایي نظامي اډو د جوړولو په اړه خبرې عامې شوې. "وال سټریټ ژورنال" ورځپاڼې د ۲۰۰۳ کال د جون په ۱۰مه په یوه راپور کې د دفاع وزارت د چارواکو له قوله ویلي و چې دوی په تونس، الجزایر او مراکش کې د (نیمه دایمي) نظامي اډو پر جوړولو فکر کوي. دا د امریکایي ځواکونو د نړیوال خپراوي د بدلون په چوکاټ کې و چې په جرمني کې د میشتو ځواکونو کمول او نورو ځایونو ته یې لیږدول پکې شامل وو.
په بهر کې د رژیم مخالفو تونسي کړیو دا خبرونه تایید کړل او ویې ویل چې په بنزرت سیمه کې د یوې امریکایي اډې د جوړولو اراده شته، چې یوه برخه به یې په "سیدي احمد" کې د هوایي اډې په توګه او بله برخه به یې په "باشاطر" کې د سمندري اډې په توګه وکارول شي.
تونس په وروستیو کلونو کې له امریکا سره د شمالي افریقا د نورو هېوادونو په ګډون په دوروي امنیتي غونډو کې ګډون کوي، چې اعلان شوی هدف یې د تروریزم ضد مبارزه او په شمالي افریقا کې د القاعدې ډلې تعقیبول دي.
امریکا پر تونسي چارواکو نور فشارونه هم راوړل ترڅو په عراق کې د دوی ملاتړ وکړي. د ۲۰۰۳ کال د ډسمبر په ۳۰مه د امریکا د بهرنیو اړیکو شورا په یوه راپور کې چې د "افریقا: د تروریزم پناه ځایونه" تر سرلیک لاندې و، تونس یې د مصر او الجزایر ترڅنګ د هغو هېوادونو په لیست کې شامل کړ چې د تروریستي ګواښونو د پراختیا له امله متوسط خطر لري.
په وروستیو دوو کلونو کې د امریکا د کانګرس غړو او چارواکو سفرونه هم په همدې چوکاټ کې دي، یعنې د نفوذ لپاره فشار او ترغیب.
سره له دې، د امریکا دغه فشارونه بریالي نشول چې تونس د امریکا په لاره روان کړي، بلکې دا په انګلیسي طریقه یو ډول تاکتیک دی چې په ښکاره له امریکا سره ټکر نه کوي خو په عمل کې ورته د پردې تر شا ستونزې جوړوي.
انګرېزان په تونس، بلکې په ټوله شمالي افریقا کې د امریکا جدي لېوالتیا درک کوي. له همدې امله، لکه څنګه چې انګرېزانو له بورقیبه څخه خپل باوري کس زین العابدین ته د واک لېږد تنظیم کړی و، اوس هم مخکې له مخکې له زین العابدین څخه یو داسې ځای ناستي ته د واک لېږد تنظیموي چې له انګرېزانو سره تړاو ته دوام ورکړي. په ورته وخت کې دوی دا ځای ناستی داسې معرفي کوي چې امریکا ونه پاروي او له هغې سره دښمني ونه ښیي، ترڅو په تونس باندې د امریکا د مخ پر زیاتېدونکي فشار مخه ونیسي. په دې توګه بریتانیې کمال مرجان د امریکا د فشارونو د کابو کولو لپاره غوره کړ، ځکه چې دا سړی د زین العابدین په پرتله امریکا ته ډېر د منلو وړ دی. دا په داسې حال کې ده چې د زین العابدین ناروغي (خطرناکه) نه ده او د ۲۰۰۹ کال تر پایه د هغه د پاتې کېدو احتمال شته، خو د کمال مرجان د ځای ناستي په توګه یادول د امریکا د فشارونو د کمولو لپاره دي. دا د انګرېزانو یو دودیز تاکتیک دی چې کله په یوه هېواد کې خپل نفوذ له ګواښ سره مخ وویني، دا ډول کړنې ترسره کوي. دا کټ مټ هغې ته ورته ده چې انګرېزانو د لیبیا د رژیم د ساتلو لپاره وکړه؛ کله چې د امریکا فشار پرې زیات شو، انګلستان قذافي ته لارښوونه وکړه چې امریکا ته سر ټیټ کړي، له وسلو لاس واخلي او د لاکربي په قضیه کې تاوان ورکړي... دا ټول د دې لپاره و چې د امریکا پلمې ختمې شي او پر قذافي فشارونه کم شي.
د کمال مرجان مطرح کول، او دا چې هغه د ناروغ زین العابدین ځای ناستی دی، او پدې برخه کې د بریتانیې لخوا د هغه د ناروغۍ په اړه مبالغه کول، د همدې هدف لپاره دي چې د امریکا د فشارونو لاره بنده کړي. د دې موضوع د ښه درک لپاره د کمال مرجان په اړه چې اوس د دفاع وزیر دی، ځینې معلومات ذکر کوو:
۱. کمال مرجان یو تکړه ډیپلومات دی. ۲. سره له دې چې هغه په بهرنیو دندو کې مشهور دی، خو په حاکم ګوند کې یې فعاله غړیتوب نه ښکاري. ۳. هغه له اوسني ولسمشر زین العابدین بن علي سره د خپلوۍ او قومي اړیکې لري؛ دواړه د "حمام سوسه" ښار څخه دي، د کمال مرجان میرمن د زین العابدین خورځه ده. زین العابدین چې په مکارۍ او انګلیسي سیاست کې ماهر دی، پر کمال مرجان بشپړ باور لري، ځکه یې نو هغه ته د دفاع وزارت په څېر مهمه څوکۍ سپارلې ده. ۴. د کلونو په اوږدو کې د بهرنیو دندو له امله هغه په نړیواله کچه ښه شهرت او ځایګی ترلاسه کړی دی. ۵. د تونس له کورني سیاست څخه د لرې والي له امله، د هغه نوم د خلکو پر وړاندې د رژیم په جرمونو کې نه دی یاد شوی، سره له دې چې هغه په ملګرو ملتونو کې د تونس دفاع کړې ده، نو ځکه هغه په اسانۍ سره په کورنۍ او نړیواله کچه منل کېدای شي.
نو له همدې امله دا ګومان چې ګواکې کمال مرجان به د امریکا لوري ته مایل شي، ډېر ضعیف ګومان دی.
په دې وروستیو کې لیدل شوي چې کمال مرجان پوره هڅه کوي چې له هرې وسیلې څخه کار واخلي ترڅو د هغو قدرتونو په وړاندې ځان وځلوي چې فکر کوي د ده مخالف به وي، ترڅو هغوی ده ته د یو نړیوال او با نفوذه شخصیت په توګه غاړه کېږدي. د کمال مرجان سیاسي هڅې د ډاډ ورکولو له پیغامونو ډکې دي، چې هغه به د نړیوالې ټولنې او په ځانګړي ډول د امریکا د ګټو پر ضد کار ونه کړي، ترڅو پدې توګه امریکا د ده پر وړاندې له خنډ جوړولو څخه بې طرفه کړي.
دا د کمال مرجان په اړه معلومات وو.
خو د سارکوزي په اړه، چې له اروپا بهر یې لومړی سفر مغرب هېوادونو ته و، د هغه په سفر کې په تونس کې د واک د بدلون په اړه کومه نښه ونه لیدل شوه. هغه په خپل سفر کې د "مدیترانې شراکت" باندې تمرکز وکړ، تر دې چې مراکش د هغه د سفر غوښتنه په بېلابېلو پلمو رد کړه. غالباً د هغه سفر د فرانسې د کلتوري نفوذ د پیاوړتیا لپاره و، نه پر تونس د سیاسي نفوذ لپاره. دا د انګرېزانو په نفوذي سیمو کې د سارکوزي د هغو سفرونو دوام دی چې له خپله بریتانويانو سره په همغږۍ ترسره کېږي، لکه څنګه چې هغه څه موده وړاندې لیبیا ته سفر کړی و.
د تېر جولای په پای کې د ۲۱ سیاسي بندیانو خوشې کېدل چې د سارکوزي له سفر او د بشري حقونو په اړه د هغه له خبرو وروسته رامنځته شول؛ دا بندیان د تونس د جمهوریت د پنځوسمې کلیزې په مناسبت خوشې شول، نو دا د سارکوزي د سفر پایله نه شي ګڼل کېدای. په هر صورت، دا کار د دې لپاره و چې د بشري حقونو او ډیموکراسۍ په اړه د امریکا له غوښتنو سره یو ډول همغږي (مناغمة) وښودل شي، پرته له یوه بندي "محمد ابو" څخه چې سارکوزي یې په اړه له بن علي سره خبرې کړې وې. نور ۲۰ تنه خوشې شوي کسان د "النهضه" غورځنګ غړي وو چې د عدلیې وزارت لخوا تر ځانګړو محدودیتونو لاندې خوشې شوي دي.
په پای کې ویلای شو چې کمال مرجان د انګرېزانو په لارښوونه "وختي" د دفاع وزارت ته راوستل شو ترڅو پر رژیم د امریکا فشارونه کم کړي او د اړتیا په وخت کې د واک ترلاسه کولو ته چمتو وي، ترڅو له کومو ناڅاپي کورنیو یا بهرنیو خنډونو سره مخ نشي. دا کټ مټ داسې ده لکه "په ډېره ټیټه اور د ډوډۍ پخول".
سره له دې، داسې ښکاري چې په تونس کې به د امریکا د غوښتنو سره د همغږۍ لپاره ځینې اصلاحات رامنځته شي، که څه هم دا به امریکا ته پوره قناعت ورنکړي. همدارنګه د بشري حقونو په برخه کې به ځینې نمایشي ګامونه پورته شي. خو دا خبره لا ډېره وختي ده چې ووایو امریکا په تونس کې نفوذ پیدا کړی یا یې پیدا کولو ته نږدې شوې ده؛ یعنې تونس لا هم د انګرېزانو او اروپایانو لپاره تضمین شوی دی. د تونس امنیتي دیوال د امریکا د نفوذ پر وړاندې یو کلک دفاعي خط دی، او تر څو چې نظامي او امنیتي ادارې د انګرېزانو د اجیرانو (عملاء) تر مشرۍ لاندې په متحد ډول پاتې وي، د امریکا لپاره به د دغه دیوال ماتول ستونزمن وي.
۲۱ د شعبان ۱۴۲۸هـ ۳ سپټمبر ۲۰۰۷م