د پوښتنې ځواب
د رکاز حکم
پوښتنه: د رکاز حکم څه دی؟ او که څوک ښخ شوي عثماني دینارونه ومومي، نو پر هغه څه لازم دي؟
ځواب: رکاز هغه مال ته ویل کیږي چې د انسان په واسطه تر ځمکې لاندې ښخ شوی وي، او همدارنګه هغه محدود معدن (کان) ته هم ویل کیږي چې په ځمکه کې پیدا کیږي، یعنې هغه چې نه ستر کان وي او نه هم ډېر زیات.
خو شرعي حکم یې دادی: هغه څه چې محدود معدن وي، نو څلور پر پنځه (۴/۵) برخه یې د موندونکي ده او پنځمه (۱/۵) برخه یې بیت المال ته ځي. څرنګه چې اوس د اسلامي دولت د نشتوالي له امله بیت المال نشته، نو موندونکی یې باید پنځمه برخه هغو کسانو ته ورکړي چې مستحق دي، لکه فقیران، مسکینان او داسې نور.
او هغه څه چې د انسان په واسطه تر ځمکې لاندې ښخ شوي وي، په لاندې ډول ورته کتل کیږي:
که موندل شوی مال داسې وي چې د ښخوونکي او د هغه د وارثانو د ختمېدو لپاره کافي وخت پرې تېر شوی وي، لکه د پخوانیو قومونو (اشوریانو، یونانیانو، د جاهلیت د دورې، فارسیانو، رومیانو او پخوانیو اسلامي پېړیو) ښخ شوي مالونه، نو څلور پر پنځه برخه یې د موندونکي ده او پنځمه برخه یې بیت المال ته ورکول کیږي.
او که ښخ شوی مال داسې وي چې د ښخوونکي او د هغه د وارثانو د ختمېدو لپاره کافي وخت نه وي پرې تېر شوی، لکه د نږدې دورو د مسلمانانو ښخ شوی مال، نو حکم یې د هغه "لقطه" (ورک شوي مال) په څېر دی چې د ځمکې پر مخ موندل کیږي: که دا مال په غیر اباده سیمو لکه په کنډوالو او دښتو کې وموندل شي، نو پنځمه برخه یې بیت المال ته ده او څلور پر پنځه برخه یې د موندونکي ده.
خو که داسې وي چې د ښخوونکي او وارثانو د ختمېدو وخت یې نه وي تېر شوی، خو په اباده سیمه کې یعنې د کورونو ترمنځ یا کلیو او ښارونو ته نږدې موندل شوی وي، نو تر یوه کال پورې به یې اعلان کوي، که مالک یې پیدا شو (ورته به یې سپاري) او که نه، نو بیا د موندونکي حق دی.
د دې دلیل د رسول الله صلی الله علیه وسلم هغه حدیث دی چې بخاري روایت کړی دی:
العجماء جبار وفي الركاز الخمس
"د څارویو (تاوان) هدر دی او په رکاز کې پنځمه برخه (خمس) ده." (بخاري)
او همدارنګه د رسول الله صلی الله علیه وسلم بل حدیث چې بخاري د زید بن خالد الجهني په سند روایت کړی، فرمایي: یو سړی رسول الله صلی الله علیه وسلم ته راغی او د لقطه (ورک شوي مال) په اړه یې ترې وپوښتل، هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
اعرف عفاصها ووكاءها وعرِّفها سنةً فإن جاء صاحبها وإلا فشأنك بها
"د هغه کڅوړه او سرتړلی وپېژنه او تر یوه کال پورې یې اعلان کړه، که یې مالِک راغی (ښه تر ښه) او که نه، نو ستا خوښه ده (خپل یې کړه)." (بخاري)
او د نسائي حدیث د عمرو بن شعیب څخه، هغه له خپل پلار او هغه له خپل نیکه څخه روایت کوي چې ویې ویل: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د لقطه په اړه وپوښتل شول، هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
ما كان في طريق مأتيّ أو في قرية عامرة فعرِّفها سنةً فإن جاء صاحبها وإلاَّ فلك، وما لـم يكن في طريق مأتي ولا في قرية عامرة ففيه وفي الركاز الخمس
"هغه څه چې په اباده لاره یا اباد کلي کې وي، یو کال یې اعلان کړه، که یې مالِک راغی نو ور یې کړه او که نه، نو ستا دی. او هغه څه چې په اباده لاره یا اباد کلي کې نه وي، په هغه او په رکاز کې پنځمه برخه (خمس) ده." (نسائي)
او هغه څه چې عبدالله بن عمرو روایت کړي چې له نبي صلی الله علیه وسلم څخه د هغه مال په اړه پوښتنه وشوه چې په پخوانیو کنډوالو کې موندل کیږي، هغه وفرمایل:
وفي الركـاز الخمس
"او په رکاز کې پنځمه برخه ده."
او هغه څه چې له علي بن ابي طالب څخه د نبي صلی الله علیه وسلم په اړه روایت شوي چې هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
وفي السيوب الخمس، قال والسيوب عروق الذهب والفضة التي تحت الأرض
"او په سیوب کې پنځمه برخه ده؛ هغه وویل چې سیوب د سرو او سپینو زرو هغه رګونه دي چې تر ځمکې لاندې وي."
له همدې امله، که چا د عثماني دولت د وخت ښخ شوی مال وموند، باید د هغه حقیقت (مناط) ته وګوري لکه څنګه چې مو یادونه وکړه: که داسې وي چې د ښخوونکي او وارثانو د ختمېدو وخت یې تېر شوی وي، نو پنځمه برخه یې بیت المال ته ورکول کیږي او څلور پر پنځه برخه یې د موندونکي ده، که په هر ځای کې یې موندلی وي، که په دښتو کې وي، که په کنډوالو کې او که په ښارونو او کلیو کې.
او که داسې وي چې کافي وخت نه وي پرې تېر شوی، نو حکم یې د لقطه په څېر دی؛ که په اباده ځمکه کې وي، یو کال به یې اعلان کوي، که مالک یې پیدا نه شو، نو ټول مال د موندونکي دی. او که په کنډواله ځمکه کې وي، نو څلور پر پنځه برخه یې د موندونکي ده او پنځمه برخه یې بیت المال ته ورکول کیږي.
د یادولو وړ ده چې ځینې فقهاء یوازې د جاهلیت د دورې ښخ شوی مال رکاز ګڼي چې خمس په کې واجب دی او پاتې څلور برخې د موندونکي دي، او د اسلامي دورې ښخ شوی مال په هر حال کې لقطه ګڼي. خو راجح نظر هغه دی چې موږ بیان کړ؛ معیار د موندل شوي مال د ښخوونکي او وارثانو د ختمېدو لپاره د کافي وخت تېرېدل دي، پرته له دې چې دا مال د جاهلیت د دورې وي که د اسلامي دورې. ځکه چې په لغت کې د رکاز کلمه پر هغه مال صادقېږي چې د انسان لخوا ښخ شوی وي، پرته له دې چې د جاهلیت یا اسلامي دورې پورې مقید شي.
۳۱/۰۸/۲۰۰۳م