پوښتنه:
د ۲۰۱۰م کال د فبرورۍ په ۲مه نېټه په اوکراین کې د ولسمشرۍ د ټاکنو دویم پړاو ترسره شو. په لومړي پړاو کې ویکتور یوشینکو چې د نارنجي انقلاب له لارې واک ته رسېدلی و، یوازې ۵٪ رایې ترلاسه کړې او په دویم پړاو کې له سیالۍ بهر شو. خو یانوکوویچ او تیموشینکو په لومړي پړاو کې ۳۵٪ او ۲۵٪ رایې وګټلې او دویم پړاو ته یې لاره وموندله. ویکتور یانوکوویچ چې د روسیې پلوی دی او وړاندې یې د لومړي وزیر او په ۲۰۰۴ کال کې د ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې وه، په دویم پړاو کې یې د خپلې سیالې تیموشینکو پر وړاندې چې ۴۶٪ رایې یې ګټلې وې، د ۴۸٪ رایو په ترلاسه کولو سره بریا خپله کړه او یو ځل بیا ولسمشر شو. ایا دا د نارنجي انقلاب د دورې د پای او بېرته روسیې ته د اوکراین د وفاداري د ورګرځېدو په مانا ده؟ او په راتلونکې دوره کې به پر اوکراین باندې د امریکا او روسیې د نفوذ مبارزه څنګه وي؟
ځواب:
۱. لکه څنګه چې څرګنده ده، په ۲۰۰۴ کال کې د ولسمشرۍ تر ټاکنو وروسته نارنجي انقلاب رامنځته شو، چې په پایله کې یې یانوکوویچ له واکه وغورځېد او پر ځای یې ویکتور یوشینکو او یولیا تیموشینکو یو لوېدیځ پلوی ایتلاف جوړ کړ. دې چارې د یوې خوا د روسیې او بلې خوا د امریکا او اروپا په مشرۍ د لوېدیځ ترمنځ کړکېچ زیات کړ او دواړو لورو د یو بل پر وړاندې کمپاینونه پیل کړل. خو یوشینکو د خپلې واکمنۍ پر مهال د شمالي اتلانټیک تړون (NATO) ته د اوکراین د داخلولو د هڅو، له کریمیه ټاپووزمې څخه د روسیې د تور سمندرګي د بیړیو د ایستلو په اړه د څرګندونو، په ګرجستان کې د ساکاشویلي له ادارې سره د نږدې اړیکو او په ټولو برخو کې په ځانګړې توګه د انرژۍ او امنیت په برخه کې له روسیې سره د دایمي جګړې د سیاست له امله، د اوکراین او روسیې ترمنځ کړکېچ خورا زیات کړ. له همدې امله یوشینکو ونشو کولای چې پراخ ولسي ملاتړ ترلاسه کړي، په ځانګړې توګه د خپلې ملي پروژې په اړه چې په اصل کې له روسیې سره د جګړې پروګرام و.
بل خوا روسیې د طبیعي ګازو له فشار څخه کار واخیست ترڅو یوشینکو له منځه یوسي او ولس ته یې داسې وښيي چې هغه یو نامطلوب شخصیت دی. روسیې په وروستیو دوو کلونو کې، په ځانګړې توګه د ژمي په سختو میاشتو کې، د ګازو د پرې کولو یا د بیو د لوړولو ګواښونه وکړل او په دې توګه یې د اوکراین خلکو ته وښودله چې لوېدیځ ته مخه کول د حل لاره نه ده...
په یو بل اړخ کې، اوکراین د نړۍ د اقتصادي بحران تر اغېز لاندې له دوامداره سیاسي او اقتصادي بې ثباتۍ سره مخ شو، چې په ترڅ کې یې دوه ځله پارلماني ټاکنې وشوې او پنځه ځله حکومت بدل شو... دې ټولو فکتورونو په ټاکنو کې د یوشینکو د ماتې او د روسیې پلوه یانوکوویچ د بریا لپاره لاره هواره کړه.
۲. اوکراین چې ۶۰۳،۷۰۰ مربع کیلومتره مساحت او ۴۸ میلیونه نفوس لري، د تور سمندرګي پر غاړه د خپل ستراتیژیک موقعیت له امله خورا مهم دی. د انرژۍ لینونه، په ځانګړې توګه د طبیعي ګازو نللیکې له همدې هېواده تېرېږي. سربېره پر دې، دا هېواد اروپا له اسیا سره نښلوي، نو ځکه کولای شي پر نړیوال وضعیت او سیمه ییز توازن اغېز وکړي. له همدې امله روسیه، امریکا او د اروپایي ټولنې هېوادونه ورته په خورا دقت سره ګوري.
۳. د روسیې په نظر د اوکراین ستراتیژیک اهمیت ته که وګورو، روسیه اوکراین ته په خورا پاملرنې سره ګوري؛ ځکه چې د ختیځ اوکراین اکثریت نفوس ارتوډوکس مذهبه دي او په روسي ژبه خبرې کوي. له بلې خوا، هلته د روسیې د تور سمندرګي د پوځي بیړیو اډه شتون لري، چې د تړون له مخې به یې موده په ۲۰۱۷م کال کې پای ته رسېږي.
په ۲۰۰۴ کال کې په اوکراین کې تر نارنجي انقلاب وروسته، په اروپایي ټولنه کې د غړیتوب لپاره د اوکراین د هڅو، په سیواستوپول کې د میشتو روسي بیړیو په اړه د اوکراین د دریځ او د طبیعي ګازو پر سر د اختلافاتو له امله له روسیې سره اړیکې ترینګلې شوې.
له همدې امله روسیې د یوشینکو د واکمنۍ پر ضد د فضا په تودولو کې، په ځانګړې توګه په ختیځو او نورو پلوه سیمو کې، ډېره هڅه وکړه... او په وروستیو ټاکنو کې بریالۍ شوه چې یو روسی پلوه حکومت واک ته ورسوي. کله چې یانوکوویچ واک ته ورسېد، سمدستي یې له مسکو سره د انرژۍ په برخه کې ډېر تړونونه لاسلیک کړل، اقتصادي همکاري یې پیاوړې کړه او د مطبوعاتو، خپرونو، زده کړو، ژبې او کلتور په برخو کې یې د اړیکو پراختیا ته مخه کړه. یانوکوویچ د ګازو د بیو د ټیټولو په بدل کې د تور سمندرګي د بیړیو په اړه د نوي تړون امکان ته اشاره وکړه. نوموړي د هغه څه له مخې چې د www.haberrus.com ویبپاڼې لخوا په ۲۰۰۶/۰۳/۱۰م نېټه خپاره شوي، ویلي: "د تور سمندرګي د روسي بیړیو په اړه ستونزه په داسې ډول حل کېدای شي چې د روسیې او اوکراین دواړو په ګټه وي." له بلې خوا، اوکراین د تور سمندرګي پر غاړه د خپل مهم ستراتیژیک موقعیت له امله چې د انرژۍ د لېږد لاره ده او اروپا له اسیا سره نښلوي، تل د روسیې د پاملرنې مرکز دی.
۴. د امریکا د متحده ایالاتو په نظر د اوکراین ستراتیژیک اهمیت ته که وګورو، اوکراین د امریکا لپاره چې د روسیې د نفوذ د سیمې د محاصرې هڅه کوي، حیاتي اهمیت لري. نو ځکه، د روسیې د نفوذ پر وړاندې په اوکراین کې د امریکا د نفوذ له لاسه ورکول په تور سمندرګي او ختیځه اروپا کې د روسیې د لاس خلاصېدو په مانا دي. له همدې امله موږ ولیدل چې امریکا په نارنجي انقلاب کې څومره هڅې وکړې چې یوشینکو واک ته ورسوي. په هغه دوره کې اوکراین د امریکا یو مهم ستراتیژیک شریک شو او امریکا ورسره اقتصادي مرستې کولې، تر دې چې د امریکا د مرستو په لېست کې له (اسرائیلو) او مصر وروسته په دریمه درجه کې و، ترڅو امریکا پر روسیه باندې د اوکراین اقتصادي انحصار مات کړي... خو امریکا د خپل اقتصادي بحران پر مهال، او په ځانګړې توګه کله چې په عراق او افغانستان کې په جګړو کې ښکېله وه، ونشو کولای چې اوکراین ته پوره پاملرنه او لازم امکانات ورکړي، چې دې چارې له روسیې سره مرسته وکړه او د نارنجي انقلاب د بنسټونو په لړزولو کې یې د هغې اغېز اسانه کړ.
۵. د اروپایي ټولنې په نظر د اوکراین ستراتیژیک اهمیت ته که وګورو، اوکراین د روسیې او ختیځې اروپا ترمنځ د یو جلا کوونکي دیوال په څېر دی. د روسیې ۸۰٪ طبیعي ګاز چې د اروپا د مصرف څلورمه برخه جوړوي، د اوکراین له خاورې تېرېږي، نو ځکه د اروپا لپاره خورا مهم دی. وروسته له هغه چې پولنډ د اروپایي ټولنې غړی شو او رومانیا او بلغاریا هم غړیتوب ته نږدې شول، اوکراین د اروپایي ټولنې ګاونډی شو. دا هېواد د اروپایي ټولنې لپاره له یوې خوا د اروپا او روسیې ترمنځ د یو پله او له بلې خوا د دواړو ترمنځ د یوې حایل (Buffer) سیمې په توګه خورا ارزښت لري.
۶. په دې توګه د دې هېوادونو لپاره د اوکراین اهمیت د دې لامل شو چې هغوی وروستیو ټاکنو ته پام وکړي... خو که د ټاکنو بهیر په دقیق ډول وڅېړل شي، لیدل کېږي چې یانوکوویچ یوازې د ۳٪ رایو په توپیر بریا خپله کړه. دا پایله ښيي چې سیاسي فضا د پخوا په پرتله ډېر بدلون نه دی کړی. له همدې امله، سره له دې چې لوېدیځ پلوه ویکتور یوشینکو د ولسمشرۍ څوکۍ له لاسه ورکړه او روسی پلوه یانوکوویچ واک ته ورسېد، خو لا وختي ده چې ووایو د نارنجي انقلاب دوره پای ته رسېدلې او اوکراین په بشپړ ډول د روسیې مدار ته ورګرځېدلی؛ ځکه چې د یانوکوویچ لږ توپیر ښيي چې په اوکراین کې لوېدیځ پلوه اډه لا هم خپل وزن او نفوذ لري. دا پدې مانا ده چې پر اوکراین باندې د امریکا او روسیې د نفوذ مبارزه به دوام ومومي.
۷. یانوکوویچ پدې حقیقت پوهېږي، ځکه نو سره له دې چې له روسیې سره وفادار دی، خو خپل لومړی سفر یې د مسکو پر ځای بروکسل ته وکړ. دا د دې لپاره و چې د اروپا پاملرنه راجلب کړي او له روسیې سره خپله رښتینې وفاداري پټه وساتي، په ځانګړې توګه دا چې هغه په ډېر لږ توپیر ټاکنې ګټلي دي. هغه نه غواړي له ورته برخلیک سره مخ شي چې په ۲۰۰۴ کال کې ورسره مخ شوی و، کله چې خلک واټونو ته راووتل او هغه یې له واکه راوغورځاوه. له همدې امله تمه کېږي چې هغه به داسې چلند وکړي چې ځان د روسیې او لوېدیځ ترمنځ تر یو بریده متوازن وښيي، او خپل سیاستونه په داسې بڼه وړاندې کړي چې نه امریکا او نه هم اروپایي ټولنه وپاروي، که څه هم په حقیقت کې به هغه روسیې ته نږدې سیاستونه پر مخ وړي. په کیف کې د ډیموکراسۍ د نړیوال انسټیټیوټ سرګي تاران د خپلې هغې څرګندونې په ترڅ کې چې د ۲۰۱۰/۰۲/۰۸م نېټه د BBC ترکي ویبپاڼې لخوا خپره شوې وه، دې ټکي ته داسې اشاره کړې: "د یانوکوویچ د واکمنۍ دورې اصلي کرښه روښانه ده؛ هغه به له کرملین سره د اوکراین اړیکې ښې کړي، په ناټو کې د اوکراین د غړیتوب په اړه بحثونه به لیرې کړي او په کریمیه کې به د روسیې د تور سمندرګي د بیړیو د اډې د تړون موده چې په ۲۰۱۷ کال کې پای ته رسېږي، وغځوي."
لوېدیځ بې له شکه له روسیې سره د یانوکوویچ په وفاداري پوهېږي او پوهېږي چې له هغه سره ټکر ګټور نه دی، بلکې غوره دا ده چې په ظاهره د نږدېوالي سیاست غوره کړي او په باطن کې د نورو رنګینو لارو چارو په لټه کې شي ترڅو د هغه پر وړاندې خنډونه جوړ کړي. له همدې امله امریکا او اروپایي ټولنې په ټاکنو کې د یانوکوویچ بریا "مبارکي" وویله...
له دې ټولو سره سره، د لوېدیځ په ځانګړې توګه د امریکا او روسیې ترمنځ د نفوذ مبارزه به د دې هېواد د اهمیت له امله هېڅکله ونه درېږي. په اوکراین کې د دواړو لورو اډې او ملاتړي وزن لري. د دوو ډلو ترمنځ د ۳٪ رایو لږ توپیر ښيي چې دواړه لوري په اوکراین کې فعالې رېښې لري.