د پوښتنې ځواب: د روسیې په سوچي کې د اردوغان او پوتین سرمشریزه

**د پوښتنې ځواب**

**د روسیې په سوچي کې د اردوغان او پوتین سرمشریزه**

پوښتنه: د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر پر ۲۹مه د چهارشنبې په ورځ، د روسیې په سوچي ښار کې د اردوغان او پوتین ترمنځ یوه سرمشریزه ترسره شوه؛ په داسې حال کې چې د ترکیې ولسمشر د یوه داسې پلاوي مشري کوله چې پکې د استخباراتو مشر هاکان فیدان، د ولسمشرۍ ماڼۍ د اړیکو رییس فخرالدین الطون او د ولسمشرۍ ویاند ابراهیم کالین شامل وو، خو د هغه یو وزیر هم ورسره نه و! (دا د پام وړ وه چې دغه لیدنه ۳ ساعته روانه وه او تر تړلو دروازو شا ته ترسره شوه، د لیدنې په پای کې دواړو ولسمشرانو - د کرملین د دود خلاف - ګډ خبري کنفرانس هم جوړ نه کړ او نه یې کومه وروستۍ اعلامیه خپره کړه... الشرق الاوسط، ۲۰۲۱/۰۹/۳۰). د دغه سفر لاملونه او موخې څه دي؟

ځواب: د پورته پوښتنو د ځواب لپاره، لاندې ټکي څېړو:

۱- د امریکا اوسنیو لومړیتوبونو ته په کتلو سره څرګندیږي چې هغې خپلې هڅې د چین پر لور متمرکزې کړې دي او پلان لري چې له منځني ختیځ څخه ووځي ترڅو خپل پام چین ته واړوي؛ بیا په سیمه کې خپل مزدوران وګماري ترڅو هغه رول ولوبوي چې دا یې غواړي. دغه پالیسي د ټرمپ د ادارې په درشل کې (لږ تر لږه له هغې وړاندې) پیل شوه، کله چې د امریکا په سیاست کې بدلون راغی. ځکه امریکا د چین په شاوخوا کې خپل سیاسي او نظامي ځواکونه راټولول، نو د ترکیې په څېر د خپلو تړلو هېوادونو له زیاتې کارونې څخه یې ګټه واخیسته. د همدې پالیسۍ له مخې، د ټرمپ ادارې ترکیې ته په سوریه، لیبیا، ختیځې مدیترانې او نورو سیمو کې رول ورکړ. په دې نوي رول سره، امریکا په عملي توګه ځان د سوریې د کړکېچ له خبرو اترو بهر کړ او دا موضوع یې د ترکیې او روسیې ترمنځ کړه؛ په دې توګه په آستانه او جینوا کې د ترکیې او روسیې خبرې اترې راپورته شوې او وروسته سوریې ته د ترکیې د اردو ننوتل پیل شول...

۲- بیا د بایډن د دورې په پیل کې د ځینو سیاسي ملحوظاتو له امله چې ډیموکراتانو لرل، دا رول یو څه کم شو. د امریکا د ولسمشر بایډن او د ترکیې د ولسمشر اردوغان ترمنځ لومړۍ ټیلیفوني اړیکه د ۲۰۲۱/۴/۲۳ په ناوخته وخت کې (یعنې واشنګټن کې د بایډن د واکمنۍ له پیل څخه درې میاشتې وروسته) وشوه. په دې اړیکه کې هوکړه وشوه چې د ۲۰۲۱/۶/۱۴ په بروکسل کې د ناټو سرمشریزې ترڅنګ به سره وګوري. د دوی ترمنځ د اختلافاتو د روښانه نښې په توګه، له ټیلیفوني اړیکې یوه ورځ وروسته د امریکا ولسمشر اعلان وکړ چې په ترکیه کې د ارمنیانو وژل کېدل "نسل وژنه" ده. بایډن اردوغان ته په ټیلیفوني اړیکه کې له دې هوډه خبر ورکړی و. ترکیه او اردوغان ډېر په غوسه شول، خو دا ټول غږونه یوازې په رسنیز ډبر کې پاتې شول. کله چې د ۲۰۲۱/۶/۱۴ په بروکسل کې د ناټو سرمشریزې په څنډه کې د دوی ترمنځ پټه ناسته وشوه، د افغانستان په اړه د دوی توافق څرګند شو او اردوغان د دغه ماموریت هرکلی وکړ. (اردوغان اشاره وکړه چې له بایډن سره یې د افغانستان پر وضعیت خبرې کړي. هغه وویل: "موږ چمتو یو، موږ په افغانستان کې طالبان له پامه نه شو غورځولی، که د متحده ایالاتو او نورو هېوادونو ملاتړ ولرو، له هغوی سره تعامل ته چمتو یو..." CNN عربیه، ۲۰۲۱/۶/۱۴). خو داسې ښکاري چې له دې هم مهم د سوریې څخه د وتلو موضوع او په ځانګړي ډول د وتلو په اړه له روسیې سره په خبرو کې د ترکیې رول و...

۳- دا مهال د امریکا لپاره تر ټولو پیچلې وتنه له سوریې څخه ده؛ ځکه دا مسله یوازې په هغې پورې اړه نه لري. هلته ایران، د ایران حزب (حزب الله)، ترکیه او له هرڅه مهم روسیه شتون لري، چې په ۲۰۱۵/۹/۲۹ د اوباما او پوتین د لیدنې پر مهال د امریکا په غوښتنه سوریې ته ننوته. دا ټول شیان ځانګړو تدابیرو ته اړتیا لري ترڅو امریکا د نورو او په ځانګړي ډول د روسیې بشپړ وتل تضمین کړي، مخکې له دې چې دا خپل ځواکونه وباسي. په ځانګړي ډول چې هغې کُردانو ته ډاډ ورکړی چې ملاتړ یې کوي او د افغانستان په څېر یې نه پرېږدي. (د سوریې د ډیموکراتیکو ځواکونو عمومي قوماندان مظلوم عبدي یادونه وکړه چې د امریکا ولسمشر جو بایډن ژمنه کړې چې متحده ایالات به تېره میاشت له افغانستان څخه تر وتلو وروسته په سوریه کې خپل کُرد متحدین یوازې نه پرېږدي... عبدي د حسکې ښار ته نږدې له خپل مرکز څخه "ټایمز" ته وویل: "موږ ته یې ډاډ راکړ چې دا افغانستان نه دی. دوی وویل چې دلته د امریکا پالیسي په بشپړ ډول توپیر لري." RT، ۲۰۲۱/۹/۲۸).

۴- امریکا نه غواړي چې دا ووځي او روسیه پاتې شي؛ په ځانګړي ډول چې روسیه د امریکا له دې پالیسۍ (چې منځنی ختیځ پرېږدي او چین ته مخه کوي) څخه ناراضه ښکاري، په داسې حال کې چې روسیه په ډېرو مواردو کې چین ته نږدې کیږي. له همدې امله، احتمال لري چې امریکا د ۲۰۲۱/۶/۱۶ په جینوا کې د بایډن او پوتین د کتنې پر مهال پر روسیې فشار راوړی وي ترڅو له چین څخه لیرې او د امریکا موقف ته نږدې شي... که څه هم امریکا له سوریې څخه د وتلو او خپلو مزدورانو ته د چارو د سپارلو پلان درلود، او سره له دې چې د روسیې وتل د امریکا لپاره خورا مهم دي مخکې له دې چې دا په بشپړ ډول ووځي او د واک خلا په خپلو مزدورانو ډکه کړي، خو په ورته وخت کې نه غواړي روسیه د ځان سیاله کړي. نو ځکه یې له هغې سره نېغ په نېغه د وتلو په اړه خبرې ونه کړې، بلکې اردوغان ته یې دنده ورکړه چې دا موضوع له روسیې سره وڅېړي. امریکا فکر کوي چې د روسیې کچه دومره نه ده چې دا ورسره نېغ په نېغه د وتلو پر پلان بحث وکړي؛ په ځانګړي ډول چې امریکا ډاډه شوې چې د هغې د مزدور بشار اړیکې له سیمه ییزو هېوادونو سره (د اردن او سوریې له لارې لبنان ته د مصري ګازو د لېږد له خبرو وروسته) ښې شوې دي او امریکا پر هغه تکیه کولی شي ترڅو یو مناسب بدیل ورته ومومي... په همدې اساس، امریکا اردوغان وګماره ترڅو له روسیې سره له سوریې څخه د هغوی د وتلو په اړه خبرې وکړي... (اردوغان اعلان وکړ چې هغه به د سپټمبر پر ۲۹مه له پوتین سره وګوري ترڅو د دوه اړخیزو اړیکو او د سوریې د ادلب ولایت د وروستیو پرمختګونو په اړه خبرې وکړي. هغه په یوه مطبوعاتي بیان کې وویل: "له پوتین سره زما لیدنه به دوه اړخیزه وي او د دریمګړي کس په نشتوالي کې به وي، دا به یوازې پر ادلب پورې محدوده نه وي، بلکې د سوریې پر عمومي وضعیت، په دغه هېواد کې پر راتلونکو ګامونو او دوه اړخیزو اړیکو به هم خبرې وکړو." اردوغان اشاره وکړه چې ترکیه او روسیه په سیمه کې دوه محورې هېوادونه دي او پوتین یو دولتي شخصیت دی چې دا یې د اذربایجان او ارمنستان د جګړې په حل کې ثابته کړې ده. الجزیره نیټ، ۲۰۲۱/۹/۲۸). اردوغان، چې هاکان فیدان هم ورسره و، په سوچي کې له پوتین سره له لیدنې وړاندې وویل: (په سوریه کې سوله د ترکیې او روسیې ترمنځ اړیکو پورې تړلې ده، او هغه ګامونه چې دواړه هېوادونه یې په ګډه اخلي، خورا مهم دي. اناطولي اژانس، ۲۰۲۱/۹/۲۹).

۵- روسیه پر دې موضوع پوه شوه او دا یې د ځان سپکاوی وباله چې اردوغان ورسره له سوریې څخه د وتلو په اړه بحث کوي، پرځای د دې چې امریکا نېغ په نېغه ورسره خبرې وکړي؛ په ځانګړي ډول چې امریکا پخپله دا سوریې ته ننوته کړې وه. نو اوس ولې ورسره د وتلو په اړه نېغ په نېغه خبرې نه کوي او اردوغان یې ورته لېږلی دی؟! روسیې دا یو توهین وګاڼه، په ځانګړي ډول چې پوتین هڅه کوي ځان د نړۍ د یو اغېزمن ځواک په توګه له امریکا سره سیال کړي! له همدې امله روسیې د اردوغان په وړاندې داسې دریځ ونیو چې ترکیې ته یو درس او امریکا ته یو پیغام وي، ترڅو امریکا بېرته له هغې سره نېغ په نېغه خبرو ته حاضره شي. دا کار په لاندې ډول وشو:

الف- (د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین خپل هېواد ته د ترکیې د ولسمشر رجب طیب اردوغان رارسېدل له پامه وغورځول او په هوايي ډګر کې یې د هغه د هرکلي پرځای د سوچي ښاروال الیکسي کوبایګورودسکي او د کراسنودار سیمې مرستیال والي الکساندر رابول ورولېږل... د سوچي په هوايي ډګر کې د اردوغان هرکلي ته د بهرنیو چارو وزارت د تشریفاتو مشر ایګور بوګداشیف، په مسکو کې د ترکیې سفیر محمد سمسار او نور کارکوونکي ورغلي وو... ترکیه الان، ۲۰۲۱/۰۹/۲۹).

ب- همدارنګه پوتین د برافدا ورځپاڼې ته دنده ورکړه چې اردوغان ته سپکاوی وکړي او هغه "بېچاره" وبولي! مشهوره ده چې "پراودا" یوه روسۍ ورځپاڼه ده چې د شوروي په دوره کې په نړۍ کې تر ټولو ډېر خپرېدونکې وه او اوس هم کرملین ته نږدې یو له مخکښو ورځپاڼو څخه ده: (روسۍ ورځپاڼې "پراودا" د سه شنبې په ورځ پر اردوغان برید وکړ او هغه یې بېچاره وباله. په مقاله کې راغلي وو: "بېچاره د بیا ټاکل کېدو هېڅ چانس نه لري"... ترکیه الان، ۲۰۲۱/۰۹/۲۹).

۶- له همدې امله، د پوتین او اردوغان ترمنځ لیدنه له پیل څخه تر پایه له ناکامۍ سره مخ وه؛ بلکې تر پیلېدو وړاندې ناکامه وه! داسې ښکاري چې اردوغان د دې تمه لرله، ځکه یې ټینګار کاوه چې لیدنه باید یوازې د ده او پوتین ترمنځ وي، ترڅو د ناکامۍ خبره ډېره خپره نه شي. نو له دغې ناستې کومه مثبته پایله ترلاسه نه شوه او هغه تش لاس بېرته راستون شو؛ حتی هغه پروتوکولي خبري کنفرانس هم جوړ نه شو چې معمولاً له لیدنو وروسته کیږي! (په سوچي کې د دواړو ولسمشرانو لیدنه له درېیو ساعتونو وروسته پای ته ورسېده، پرته له دې چې خبري کنفرانس وکړي یا کومه هوکړه اعلان کړي... سیاسي شنونکي درویش خلیفه "العربي الجدید" ته وویل چې د کومې پایلې نه اعلانېدل د دواړو خواوو ترمنځ د اختلافاتو نښه ده. هغه زیاته کړه چې د لیدنې بنسټیزه موضوع سوریه وه، نه لیبیا یا اوکراین... العربي الجدید، ۲۰۲۱/۰۹/۳۰).

۷- خو د اکتوبر په پای کې د ۲۰ ډلې (G20) د سرمشریزې په څنډه کې د بایډن او اردوغان ټاکل شوې لیدنه؛ (د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان به د اکتوبر په میاشت کې د ۲۰ ډلې د سرمشریزې پر مهال له جو بایډن سره وګوري... اناطولي اژانس، ۲۰۲۱/۹/۲۸)، داسې ښکاري چې دا به د اردوغان او پوتین د لیدنې له ناکامۍ وروسته د بل ګام په اړه وي!

تمه کیږي چې که امریکا وکولی شي د چین په وړاندې د روسیې موقف کنټرول کړي، یعنې روسیه د چین پر ضد ځان ته نږدې کړي، نو بیا به اردوغان ته هېڅ ارزښت ورنه کړي او د هغه ناکامي به یوازې ده ته پرېږدي! امریکا ښايي بېرته له روسیې سره هوکړې ته ستنه شي که ډاډه شي چې روسیه له چین څخه لیرې کیږي... دا استعماري هېوادونه خپلو مزدورانو یا هغو کسانو ته چې د دوی په مدار کې څرخیږي، د احترام هېڅ ارزښت نه ورکوي که چېرې خپله ګټه په بل څه کې وګوري!

۸- د موضوع لنډیز په لاندې ټکو کې وړاندې کیدی شي:

الف- امریکا له منځني ختیځ څخه وتلو ته تیاری نیسي او چارې خپلو مزدورانو ته سپاري ترڅو خپله چین ته وزګاره شي، که څه هم دا یوه توده جګړه نه بلکې سړه جګړه وي. لکه څنګه چې په واشنګټن کې د چین د سفارت ویاند لیو بینګیو د امریکا، بریتانیا او اسټرالیا ترمنځ د نوي ایتلاف په اړه وویل: (دا هېوادونه باید داسې ډلې جوړې نه کړي چې د نورو هېوادونو ګټې په نښه کوي، دوی باید د سړې جګړې له ذهنیت څخه ځان خلاص کړي... الجزیره نیټ، ۲۰۲۱/۰۹/۱۶).

ب- عثماني خلافت چې روسیه به یې لړزوله، نور نشته؛ نو روسیې او نورو دښمنانو د هوساینې ساه واخیسته. اوس د روسیې له نظره د ترکیې واکمنان دومره کمزوري دي چې د حل او عقد په چارو کې ورته هېڅ وزن نه ورکوي!

ج- په دې ټولو پېښو کې یو مثبت ټکی دا دی چې استعماري کافر هېوادونه نږدې دي چې خپل ټغر ټول کړي او د مسلمانانو له خاورو څخه ووځي. دا د دعوت د لېږدونکو او د حق د پیروانو لپاره یو مناسب چانس دی چې د اسلام او د هغه د پیروانو د مقام د لوړېدو او د کفر او د هغه د پلویانو د ذلت زېری وویني:

إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوهِيدٌ

"بېشکه په دې کې د هغه چا لپاره پند او عبرت دی چې زړه لري او یا په بشپړ حضور سره غوږ نیسي." (ق [۵۰]: ۳۷)

د ۱۴۴۳ هـ ق کال د صفر ۲۹مه د ۲۰۲۱/۱۰/۰۶ میلادي کال