د پوښتنې ځواب
پوښتنه: د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر مولود چاوش اوغلو د ۲۰۲۰/۱۰/۸ م نېټه د خپل هېواد او یونان ترمنځ د یوه نوي تړون خبر ورکړ. د Turkey Now وېبپاڼې د خبر له مخې، وزیر په خپلو څرګندونو کې ویلي: (هغه له خپل یوناني سیال نیکوس دیندیاس سره د دواړو هېوادونو ترمنځ د اکتشافي خبرو اترو پر ترسره کولو هوکړه کړې ده. دا څرګندونې په سلواکیا کې د Bratislava نړیوال امنیتي فورم په څنډه کې له دیندیاس سره له کتنې وروسته شوې دي. هغه روښانه کړه چې ترکیه به د خبرو اترو کوربه وي، په داسې حال کې چې یونان به د هغو د نېټو لپاره وړاندیزونه کوي... Turkey Now وېبپاڼه، ۲۰۲۰/۱۰/۰۸ م). له دې وړاندې ترکیې له یونان سره خپلې اړیکې خورا کړکېچنې کړې وې او د جنګي کښتیو په ملتیا یې د کیندنې (ډرلینګ) کښتیو په لېږلو سره یونان وننګاوه... نو د ترکیې او یونان ترمنځ د دغه کړکېچ حقیقت څه دی؟ د دې کړکېچ په اړه د نړیوالو دریځونو واقعیت څه دی؟ ایا امریکا د دې تر شا ده که ترکیه په یوازې ځان عمل کوي؟ بیا د هغه سخت تاوتریخوالي تفسیر څه دی چې په پیل کې و او بیا د خبرو اترو پر منلو پای ته ورسېد؟ مننه.
ځواب: د ترکیې او یونان کړکېچ ته باید په ترکیه کې د هغو د کورنیو لاملونو او اغېزو او همدارنګه د هغې اقتصادي او نړیوالو اړخونو له نظره وکتل شي... د دې موضوع د درک لپاره باید د تېرې پېړۍ په لومړۍ ربع کې د لوزان له تړون څخه راپیل شوي لاندې ټکي وڅېړل شي:
لومړی: د لوزان تړون:
۱- ترکیه د ایجې سمندرګي او ختیځې مدیترانې په اوږدو کې تر ټولو اوږده ساحلي کرښه لري، خو د لوزان تړون چې د ۱۹۲۳/۷/۲۴ م نېټه په انقره کې د "لویې ملي جرګې" د حکومت په استازولۍ (چې په استانبول کې له خلافت څخه جلا شوې وه) د عصر د مجرم مصطفی کمال استازو لاسلیک کړ، همدا هغه تړون دی چې ترکیه یې په ایجې سمندرګي کې راګیره کړه، تر دې چې نږدې له خپلو ساحلونو نه شي وتلی؛ ځکه چې په ایجې سمندرګي کې ټول یا ډېری ټاپوګان د یونان شول! دا هغه وخت و چې مصطفی کمال خپل استازي د سویس لوزان ته واستول او متحدینو ته یې وړاندیز وکړ چې په انقره کې د هغه حکومت (چې له خلافت څخه جلا شوی) چمتو دی چې له دوی (متحدینو) سره هر ډول تړون لاسلیک کړي! په دې توګه د لوزان تړون په سویس کې د بریتانیې، فرانسې او نورو هېوادونو د استازو او د عصمت انونو په مشرۍ د مصطفی کمال د استازو ترمنځ د انقرې د "لویې ملي جرګې" د حکومت په نوم لاسلیک شو...
۲- په دغه تړون کې حیرانوونکي شیان راغلي چې مصطفی کمال او د هغه استازو ورسره منلي دي، په شمول د ۱۲مې مادې چې له مخې یې د ایجې سمندرګي نږدې ټول ټاپوګان د یونان شول، سره له دې چې ځینې یې د یونان له وچې څخه ۶۰۰ کیلومتره لرې دي، خو د ترکیې ساحل ته په دوه کیلومترۍ کې پراته دي؛ لکه د Meis ټاپو چې د یونان اړوند دی او دوی ورته Kastellorizo وايي او د انتالیا ولایت د Kaş ښار مخې ته پروت دی. دا همدا تړون دی چې یونان ته "مشروعیت" ورکوي ترڅو له ترکیې څخه وغواړي چې د خپلو ساحلونو په مخ کې کیندنې ونه کړي، ځکه چې دا د لوزان تړون له مخې د یونان ځانګړی حق دی! بیا ۱۵مه ماده چې له مخې یې ترکیه د لاندې ټاپوګانو ټول حقونه او ملکیت ایټالیا ته بښي: سټامپالیا (Astypalaia)، روډوس (Rhodes)، کالکي (Kharki)... او داسې نور. همدارنګه ۲۰مه ماده چې له مخې یې ترکیه د بریتانیې له خوا د قبرس ضمیمه کول په رسمیت پېژني چې بریتانیې په ۱۹۱۴ م کال کې اعلان کړي وو. دغه راز په ۲۳مه ماده کې راغلي چې "عالي" متعاقد لوري د سولې او جګړې په وخت کې د دردنېل تنګي، مرمره سمندرګي او باسفورس له لارې د سمندري او هوايي تګ راتګ او بېړۍ چلولو د ازادۍ پر اصل اعتراف او اعلان باندې موافقه کوي! په دې توګه ترکیه چې په ختیځه مدیترانه کې تر ټولو اوږده ساحلي کرښه لري، په دغو بحیرونو کې د ټاپوګانو شاوخوا د حرکت ازادي له لاسه ورکړه، چې نن یې اردوغان د خپل غصب شوي "آبي وطن" (Mavi Vatan) په نوم یادوي! هغه د دغه حالت په اړه شکایت کوي په داسې حال کې چې د ده د سر د پاسه د عصر د مجرم مصطفی کمال عکس لګېدلی، چا چې په لوزان کې دا تنازلات منلي وو. خو له دې ټولو سره سره، هغه د دې جرات نه لري چې د مصطفی کمال په اړه یوه داسې خبره وکړي چې هغه ته زیان ورسوي!! بلکې هغه د کیندنې کښتیو ته د سترو عثماني فاتحانو لکه محمد فاتح او قانوني د نومونو په ورکولو سره د ترکیې د خلکو احساسات پاروي، سره له دې چې په خپلو ټولو سیاستونو کې له دغو سترو مشرانو څخه لرې دی! هغه اعلانوي چې: "ټول پوهیږي چې ترکیه په سیاسي، اقتصادي او نظامي لحاظ د هغو ظالمانه اسنادو او نقشو د شلولو وړتیا لري چې د بې اخلاقۍ او ضد پر بنسټ د دې پر وړاندې جوړ شوي دي." او زیاتوي چې هېواد یې چمتو دی دا خبره "که د خبرو اترو پر مېز وي او که په میدان کې، د دردناکو تجربو له لارې روښانه کړي"... (الجزیره، ۲۰۲۰/۹/۵ م)، خو یوازې په همدې بسنه کوي! ښایي د ترکیې خلکو لیدلي وي چې یونان، چې نږدې اغېزمن پوځ نه لري، خپل سرتېري یې Meis ټاپو ته لېږلي دي، سره له دې چې د لوزان تړون وایي دا ټاپو باید بې وسلې وي، خو بیا هم هغه د یونان پر وړاندې له هغه ځواک څخه کار وانخیست چې ورته ښایي!
۳- که څه هم دا تړون یو خاینانه معامله وه چې مصطفی کمال له متحدینو سره وکړه، خو دا یې په انقره کې د "لویې ملي جرګې" د حکومت په نوم وکړه. بریتانیا یوازې په دې بسنه ونه کړه، بلکې له ده یې وغوښتل چې هغه شرایط پوره کړي چې ورته یې ایښي وو، چې تر ټولو مهم یې د خلافت بشپړ له منځه وړل او د دولت سیکولر اعلانول وو. مصطفی کمال دا غوښتنه ومنله او د ۱۹۲۴ م کال د مارچ د دریمې نېټې په سهار یې د خلافت د لغوه کېدو او له دولت څخه د دین د جلا کېدو اعلان وکړ. په همدې شپه مصطفی کمال د استانبول والي ته امر وکړ چې خلیفه عبدالمجید باید د راتلونکې ورځې له سپېدو وړاندې له ترکیې ووځي. خلیفه د نیمې شپې په وخت کې د پولیسو او اردو د ساتونکو په ملتیا مجبور کړای شو چې په موټر کې د سویس په لور روان شي... له دوو ورځو وروسته مصطفی کمال د کورنۍ ټول شهزادګان او شهزادګۍ راټولې کړې او له هېواده یې وویستل. ټولې دیني دندې لغوه شوې، د مسلمانانو اوقاف د دولت ملکیت شو او دیني ښوونځي په سیکولر ښوونځیو بدل شول. په دې توګه مصطفی کمال هغه څلور شرایط پوره کړل چې کرزن له ده څخه غوښتي وو: د خلافت بشپړ لغوه کول، له پولو بهر د خلیفه ایستل، د هغه د شتمنیو ضبطول او د دولت د سیکولریزم اعلانول. له همدې امله د لوزان تړون چې د خلافت له لغوه کېدو وړاندې و، د خلافت له لغوه کېدو وروسته تایید او پلي شو...! په دې توګه د لوزان تړون د خلافت په له منځه وړلو سره بشپړ شو، هېوادونو د ترکیې خپلواکي په رسمیت وپېژنده او انګرېزان له استانبول او تنګیو ووتل. له دې وروسته یو انګرېز استازي په "مجلس العموم" کې پر کرزن اعتراض وکړ چې ولې یې د ترکیې خپلواکي ومنله، نو کرزن ورته ځواب ورکړ: "مسئله دا ده چې ترکیه ختمه شوه، او بیا به هېڅکله راپورته نه شي، ځکه چې موږ د هغې معنوي ځواک له منځه یووړ: خلافت او اسلام." په دې توګه انګرېزانو د مصطفی کمال په واسطه خلافت او اسلام له منځه یووړل، سره له دې چې په ټوله نړۍ کې مسلمانانو او په ځانګړې توګه د ترکیې مسلمانانو دا نه غوښتل. له هغې وروسته د ځمکې له مخ څخه په هغه څه حکم چې الله نازل کړي، ورک شو او د کفر، طاغوت او غیر الله حکم پاتې شو چې پر ټولو خلکو او ټوله نړۍ تطبیقېږي!
دویم: دا هغه تړون دی چې د مصطفی کمال استازو د سویس په لوزان ښار کې لاسلیک کړی و، چیرې چې ترکیه په ایجې سمندرګي کې محدوده شوه او د هغې ټاپوګان او ساحلونه یونان ته ورکړل شول او ترکیه پکې له کیندنې منع شوه! په دې کار نږدې سل کاله تېر شول او ترکیه ورته غاړه اېښې وه، نو اوس ترکیې ولې حرکت پیل کړ؟ د حالاتو ژور فکر کوونکی پوهیږي چې د دې کړکېچ تر شا دوه لاملونه دي؛ یو کورنی چې د ترکیې د اقتصادي شرایطو له امله دی، او بل بهرنی چې تر شا یې د امریکا متحده ایالات دي:
۱- کورنی لامل:
الف- ترکیه د انرژۍ مصرفوونکی هېواد دی نه تولیدونکی. په دې وروستیو کې یې د تېلو تولید په ورځ کې ۵۳ زره بیرلو ته رسېدلی (انادولو اژانس، ۲۰۲۰/۷/۲۵ م)، چې دا په ورځ کې د یو میلیون بیرلو مصرف په پرتله ډېره کمه شمېره ده (Al-Araby Al-Jadeed، ۲۰۲۰/۴/۲۲ م). ترکیه شاوخوا ۴۷۵ میلیونه متره مکعبه ګاز تولیدوي خو تر ۴۵ میلیارده متره مکعبه ډېر ګاز واردوي (الجزیره نیټ، ۲۰۲۰/۸/۳۱ م). په دې توګه ترکیه د تېلو او ګازو له خورا درنې بیې سره مخ ده چې په ۲۰۱۹ م کال کې ۴۱ میلیارده ډالرو ته رسېدلې وه (ترکي ورځپاڼه ډیلي صباح، ۲۰۲۰/۲/۲۷ م). دا یو داسې فکتور دی چې د ترکیې اقتصاد سخت ځپي.
ب- له دې امله چې ترکیه په عربي سیمه، ایران او اذربایجان کې د تېلو د تولیدونکو هېوادونو او د هغو د مصرفوونکو (اروپايي هېوادونو) ترمنځ موقعیت لري، نو خپله ډېره انرژي سټراټیژي یې د "ترانزیټي هېواد" پر بنسټ جوړه کړې ده. د ترکیې د جیحان بندر د اذربایجان د تېلو د صادراتو بندر شو او هلته د نللیکو شبکه جوړه شوه، چې وروستۍ یې د "ترک سټریم" نللیکه ده چې روسي ګاز لوېدیځې ترکیې او له هغه ځایه اروپا ته لېږدوي او د ۲۰۲۰/۱/۸ م نېټه پرانیستل شوه. سره له دې چې ترکیه د ترانزیټي هېواد په توګه فیس ترلاسه کوي، خو د تېلو او ګازو بیه یې لا هم پر اقتصاد دروند بار دی.
ج- له ۲۰۰۹ م کال راهیسې، یهودي رژیم او نړیوالو شرکتونو په ختیځه مدیترانه کې د ګازو د خورا زیاتو زېرمو د موندلو خبرونه خپاره کړل. د حیفا ښار لوېدیځ ته په ۸۰ کیلومترۍ کې په "تامار" ساحه کې ۹ ټریلیون مکعب فوټه د استخراج وړ ګاز وموندل شو، بیا څو میاشتې وروسته د نیول شوې فلسطین په لوېدیځ کې په "ډالیټ" ساحه کې ۵۰۰ میلیارده مکعب فوټه ګاز وموندل شو. په ۲۰۱۰ م کال کې په "جوناتن" ساحه کې ۱۶ ټریلیون مکعب فوټه ګاز وموندل شو، چې هغه وخت امریکایي مجلې Foreign Policy وویل: "دا په تېره یوه لسیزه کې په نړۍ کې د طبیعي ګازو تر ټولو ستره کشف شوې زېرمه ده."
د- له همدې امله ترکیې له سویلي کوریا څخه د کیندنې یوه عصري او لویه کښتۍ چې نوم یې "فاتح" دی، واخیسته ترڅو په ۲۰۱۱ م کال کې د لومړي ځل لپاره د تېلو او ګازو په لټه کې کیندنې پیل کړي. له هغه وروسته د ترکیې، قبرس او یونان ترمنځ د کړکېچونو لړۍ پیل شوه، ځکه هغوی ادعا کوله چې ترکیه د قبرس په ځانګړو سمندري سیمو کې کیندنې کوي، خو ترکیې د ترکانو د حقونو پلمه کوله. په وروستیو میاشتو کې ترکیې له بریتانیې څخه د کیندنې د یوې بلې کښتۍ له اخیستلو وروسته د کیندنې کچه زیاته کړه، ترڅو په ورته وخت کې په تور سمندرګي، د ترکیې په لوېدیځو ساحلونو او په ختیځه مدیترانه کې د قبرس په سویل کې کیندنې او سروې وکړي.
هـ- په دې توګه ترکیې د تېلو او ګازو په موندلو سره د خپل اقتصادي وضعیت سمولو ته اړتیا لرله... دا هم باید یادونه وشي چې د ترکیې اقتصاد له سختو ګوزارونو سره مخ دی چې درد یې د ترکیې د اسعارو "لیرې" په پرله پسې لوېدو کې څرګند شو. دې چارې ولسمشر اردوغان دې ته اړ کړ چې د ګازو د کیندنې کچه زیاته کړي، په دې هیله چې د دغه اقتصاد لپاره د هیلې څرک ومومي او وکولای شي خپله داسې محبوبیت وساتي چې د لیرې د ارزښت کمېدو او د هغه د ګوند د مشرانو د بغاوت او د نویو اپوزیسیون ګوندونو د جوړېدو له امله په کمېدو دی. له همدې امله د ترکیې کیندنې په تور سمندرګي کې هم وې او یوازې په مدیترانه کې له یونان سره تر لانجمنو سیمو محدودې نه وې.
۲- بهرنی لامل:
الف- متحده ایالات د ترکیې د دې هڅو ملاتړ کوي، او دا له دوو زاویو څخه ده: لومړی کورنۍ زاویه؛ دا چې په ترکیه کې د دوی سړی "اردوغان" به په ښه حالت کې وي که وکولای شي اقتصادي خنډونه لرې کړي او خپل محبوبیت بېرته لوړ کړي، دا کار د امریکایي سیاستونو په پلي کولو کې ورسره مرسته کوي لکه په لیبیا کې د هغه لاسوهنه. دویمه زاویه دا ده چې امریکا نه غواړي اروپا د روسیې د ګازو تر سیاسي اغېز لاندې وي، خو دا هم نه غواړي چې هغوی د ګازو په مسئله کې خپلواک وي. یونان او قبرس چې د اروپایي ټولنې غړي دي او له هغوی څخه اروپا ته نللیکې ځي، دا د امریکا په ګټه نه دي، نو ځکه امریکا د ترکیې له لارې د ګازو په مسئله کې د اروپایي خپلواکۍ د ګواښلو ملاتړ کوي. مانا دا چې ولسمشر اردوغان د امریکا په پټ ملاتړ یونان ګواښي او په هغو سمندري سیمو کې کیندنې کوي چې هغوی یې خپلې بولي. له همدې امله امریکایي جنګي بېړیو د ترکیې په نظامي تمریناتو کې برخه واخیسته، د ترکیې دفاع وزارت اعلان وکړ چې امریکایۍ بېړۍ USS Washington په دغو تمریناتو کې برخه لرله (Turkey Now، ۲۰۲۰/۸/۲۶ م). دا ټول په داسې حال کې وو چې امریکا په ناټو کې د یوه بل غړي (یونان) پر وړاندې د یوه غړي (ترکیې) له ملاتړ څخه په تنګ وه. په مقابل کې فرانسې (چې هغه هم د ناټو غړې ده) د یونان په نظامي تمریناتو کې برخه واخیسته. دغو مانورونو او نظامي تحرکاتو په ختیځه مدیترانه کې داسې خطرناک حالت رامنځته کړ چې د ناټو د غړو ترمنځ یې د نظامي نښتو ګواښ کاوه، خو وروسته مهار شو.
ب- له بلې زاویې، د دې اجازه ورکول چې د ناټو د دوو غړو ترمنځ دومره لویه شخړه رامنځته شي او امریکا د هغې د حل لپاره خپل بشپړ وزن ونه کاروي، دا ښيي چې امریکا په خپلو کورنیو ستونزو لکه کرونا وایرس او ټاکنو بوخته ده... او دا مهال یې د اروپا او په ځانګړې توګه د یونان پر وړاندې دا کارونه اردوغان ته سپارلي دي. کله چې د اروپا له لوري پر امریکا فشار زیات شو، پمپیو قبرس ته په سفر کې له ترکیې وغوښتل چې خپلې کښتۍ وباسي، او همداسې وشول ترڅو له یونان سره خبرو ته لاره هواره شي، ځکه یونان د خبرو لپاره د ترکیې د کیندنې کښتیو د وتلو شرط ایښی و.
دریم: د نورو هېوادونو دریځونه:
۱- د فرانسې دریځ د اروپایي هېوادونو ترمنځ تر ټولو سخت و، هغې له لومړۍ شېبې د یونان تر څنګ ودرېدله. ماکرون وویل: (ما پریکړه کړې چې په راتلونکو ورځو کې د ختیځې مدیترانې په سیمه کې د فرانسې نظامي حضور په موقتي ډول پیاوړی کړم. انادولو اژانس، ۲۰۲۰/۸/۱۳ م). فرانسې له یونان سره ګډ مانورونه وکړل او له ایټالیا سره یې هم همکاري وکړه ترڅو د ترکیې پر وړاندې اروپایي هېوادونه راټول کړي. ماکرون وویل: "موږ د اروپایانو په توګه باید د ولسمشر اردوغان د حکومت پر وړاندې چې ننه غیر مقبوله کړنې ترسره کوي، روښانه او کلک واوسو... ترکیه نور په دې سیمه کې شریکه نه ده." (فرانس ۲۴، ۲۰۲۰/۹/۱۰ م). خو د فرانسې سیاستونه بې ثباته دي، مالټا ډېر ژر له فرانسې سره له خپل اتحاد څخه شاته شوه او ویې ویل چې باید له ترکیې سره سټراټیژیکې اړیکې وساتل شي.
۲- بریتانیې د ختیځې مدیترانې د کړکېچ په اړه څه ونه ویل، چې دې کار د فرانسې اندېښنه زیاته کړه. بریتانیا چې له اروپایي ټولنې څخه وتلې ده، خپلواک سیاست پر مخ بیايي او نه یې غوښتل د ترکیې پر وړاندې د یونان له امله خپلې ګټې له خطر سره مخ کړي. بریتانیا او جرمني په دې پوهیږي چې د فرانسې په څېر په ړانده تعصب سره عمل کول پایله نه لري، نو ځکه اردوغان پر ماکرون سخت برید وکړ او ویې ویل: "ښاغلی ماکرون، ته به زما سره شخصي ستونزې ولرې. ته د تاریخ په اړه معلومات نه لرې او حتی د فرانسې له تاریخ څخه هم ناخبره یې، نو د ترکیې او د هغې د خلکو په کارونو کې لاس مه وهه." (Al-Quds Al-Arabi، ۲۰۲۰/۹/۱۲ م).
۳- جرمني هم د فرانسې تر شا ونه درېده، بلکې د منځګړیتوب وړاندیز یې وکړ او د خبرو اترو غوښتنه یې وکړه. که څه هم جرمني له ترکیې وغوښتل چې خپل "تحریکات" بند کړي، خو هغوی د خپلو ګټو او په جرمني کې د میشتو ترکانو د لویې ټولنې په خاطر له ترکیې سره د اړیکو خرابول نه غوښتل.
۴- روسیې وړاندیز وکړ چې له ترکیې سره د خپلو ښو اړیکو له لارې منځګړیتوب وکړي، خو روسیه په خپله د کوم خپلواک حرکت وړتیا نه لري. هغې یوازې په مدیترانه کې د ځینو نظامي تمریناتو خبر ورکړ ترڅو خپل شتون یاد کړي. د روسیې دریځ حاشیوي دی او د اقیانوس له هغې خوا اشارې ته په تمه دی.
څلورم: د دې ټولو لپاره، د ترکیې او یونان کړکېچ که اوږد شي نو په نړیوالو اړیکو کې به ژور درز رامنځته کړي. اروپایي هېوادونه په داسې نړۍ کې چې امریکا ترې د چین په لور په شا کیږي، د خپل ځای په لټه کې دي. هغوی وېره لري چې د ګازو د سرچینو په اړه د دوی خوبونه به د ترکیې د کنټرول له امله له منځه لاړ شي. له بلې خوا د امریکا او اروپا ترمنځ اختلاف، او پخپله د اروپا دننه د فرانسې او جرمني ترمنځ د نظر توپیر دا ښيي چې نړیوال نظم له کومو ننګونو سره مخ دی.
پنځم: دا چې ایا کړکېچ پای ته رسېدلی که نه، ترکیې په تور سمندرګي کې د ۳۲۰ میلیارده متره مکعبه ګازو د موندلو خبر ورکړی، چې دا به هغوی نورو کیندنو ته وهڅوي. د ترکیې هڅې د خپلو اقتصادي بارونو د کمولو لپاره دوام لري او د امریکا ملاتړ هم ورسره دی ترڅو پر اروپا او په ځانګړې توګه پر فرانسې فشار راوړي چې د امریکا د سیاستونو خلاف لاړ نه شي!
خو په رښتیا دردونکې دا ده چې اسلامي هېوادونه په تېرو سلو کلونو کې د خلافت له نشتوالي وروسته، د ملتونو په پای کې راغلي او استعمارګر کافران د دوی له حکامو څخه د وسیلې په توګه کار اخلي!! سره له دې، د سپېدو چاودېدل د شپې له تیارې وروسته وي، په ځانګړې توګه چې حزب التحریر په هر لوري کې کار کوي ترڅو دا امت بېرته د عزت، نصرت او نور په تاج ولمانځي.
إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ * وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ
"دا یوازې د نړیوالو لپاره یو یادونه ده. او خامخا به تاسو د یو څه وخت وروسته د هغه په خبر پوه شئ." (سورت ص: ۸۷-۸۸)
د ۱۴۴۲ هـ ق کال د صفر ۲۴مه ۲۰۲۰/۱۰/۱۱ م_