Swali la Kwanza:
Katika kitabu cha Nidhamu ya Kijamii ukurasa wa 121, yametajwa masharti ya kufanyika (shuruṭ al-in‘iqād) kwa ndoa ambayo yasipotimizwa mkataba wa ndoa unabatilika. Na katika ukurasa wa 122, yametajwa masharti ya kusihi (shuruṭ as-sihha) kwa ndoa ambayo yasipotimizwa mkataba wa ndoa unaharibika (fasid). Lakini sijaona "Mahari" ikitajwa katika masharti hayo mawili. Ikiwa mahari si sharti la kufanyika wala sharti la kusihi, kumaanisha kuwa mkataba wa ndoa ni sahihi bila mahari, basi nini nafasi ya mahari katika mkataba wa ndoa?
Jibu:
Kuhusiana na mahari, ndiyo, si sharti la kufanyika wala kusihi. Hii inamaanisha kuwa mkataba wa ndoa ukitimiza masharti yake ya kufanyika na masharti yake ya kusihi, basi ni sahihi hata kama mahari hayakutajwa. Hata hivyo, ahkam (hukumu) za kisheria zimegawanyika katika aina mbili:
Ahkam al-Wadh'i (hukumu za uwekaji/msingi), ambazo ni pamoja na sharti, sababu... na Ahkam at-Taklif (hukumu za utekelezaji), ambazo ni pamoja na haramu, wajibu... Na hukumu za masuala ya kisheria hazitoki nje ya aina hizi mbili. Huenda hukumu yake ikawa ndani ya ahkam at-taklif, ikawa faradhi (wajib), mandub, mubah, makruhu, au haramu. Na huenda ikawa ndani ya ahkam al-wadh'i, ikawa sahihi, batili, fasid, sharti, sababu, au kizuizi... na kadhalika.
Kwa kusoma mada ya mahari, inabainika kuwa ipo katika hukm at-taklif. Hivyo, ni faradhi ya lazima (wajib) kwa mume kumpa mke. Ikiwa imetajwa, basi ni kama ilivyotajwa, na kama haikutajwa, basi ni wajibu kutoa mahr al-mithl (mahari yanayolingana na wanawake wa hadhi yake).
Ama kwa nini ni wajibu, ni kutokana na alichopokea Al-Bukhari kutoka kwa Sahl bin Sa’d:
فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رسول الله صلى الله عليه وسلم زَوِّجْنِيهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَعِنْدَكَ مِنْ شَيْءٍ قَالَ مَا عِنْدِي مِنْ شَيْءٍ قَالَ وَلَا خَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ قَالَ وَلَا خَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ وَلَكِنْ أَشُقُّ بُرْدَتِي هَذِهِ فَأُعْطِيهَا النِّصْفَ وَآخُذُ النِّصْفَ قَالَ لَا هَلْ مَعَكَ مِنْ الْقُرْآنِ شَيْءٌ قَالَ نَعَمْ قَالَ اذْهَبْ فَقَدْ زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنْ الْقُرْآنِ
“...Mtu mmoja katika Maswahaba wa Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) akasema: 'Niozeshe mimi (mwanamke huyu) ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu.' Akasema: 'Je, una chochote?' Akasema: 'Sina chochote.' Akasema: 'Hata pete ya chuma?' Akasema: 'Hata pete ya chuma sina, lakini nitapasua vazi langu hili nimpe nusu na mimi nichukue nusu.' Akasema: 'Hapana. Je, unajua chochote katika Qur’an?' Akasema: 'Ndiyo.' Akasema: 'Nenda, hakika nimekuoza kwa kile ulichonacho katika Qur’an'.”
Na An-Nasa’i amepokea mfano wake katika Sunan al-Kubra na ikaja katika upokezi wake:
وَلَكِنْ هَذَا إِزَارِي قَالَ سَهْلٌ مَا لَهُ رِدَاءٌ فَلَهَا نِصْفُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا تَصْنَعُ بِإِزَارِكَ إِنْ لَبِسْتَهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا مِنْهُ شَيْءٌ وَإِنْ لَبِسَتْهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ مِنْهُ شَيْءٌ
“...Lakini hili ni shuka langu. Sahl akasema: Hana vazi la juu, basi yeye (mke) atapata nusu. Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) akasema: 'Utafanya nini na shuka lako? Ukilivaa yeye hatapata kitu, na akilivaa yeye wewe hutapata kitu'...”
Mtume (saw) alimtaka mtu aliyetaka kuozwa na Mtume mmoja wa wanawake atoe mahari hata kama ni pete ya chuma. Aliposhindwa kwa kuwa hakuwa na kitu isipokuwa shuka lake, akajitolea kulipasua shuka lake sehemu mbili na kutoa nusu yake iwe mahari kwa mke. Shuka hilo lilipokuwa halitoshi kusitiri tupu ya mume na mke, Mtume (saw) alimtaka amfundishe kile alichokuwa nacho katika Qur’an, na ujira wa kumfundisha uwe ndio mahari yake. Hizi zote ni ishara za mkazo (qarain jazimah) juu ya uwajibu wa mahari.
Ama kuhusu kuwa ana haki ya mahari ya wanawake wa hadhi yake (mahr amthal) ikiwa haikutajwa, ni kutokana na alichopokea At-Tirmidhi kupitia kwa Abdullah bin Mas'ud, na akasema ni Hadith Hasan Sahih:
أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَتَّى مَاتَ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَهَا مِثْلُ صَدَاقِ نِسَائِهَا لَا وَكْسَ وَلَا شَطَطَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الْأَشْجَعِيُّ فَقَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ امْرَأَةٍ مِنَّا مِثْلَ الَّذِي قَضَيْتَ فَفَرِحَ بِهَا ابْنُ مَسْعُودٍ
“Kwamba yeye aliulizwa kuhusu mtu aliyemuoa mwanamke na hakumpangia mahari (sadaq), na wala hakumwingilia mpaka akafa. Ibn Mas'ud akasema: 'Mwanamke huyo ana haki ya mahari kama ya wanawake wenzake, bila kupunguzwa wala kuzidishwa, na anapaswa kukaa eda na ana haki ya kurithi.' Kisha Ma'qil bin Sinan al-Ashja'i akasimama na kusema: 'Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) alihukumu kwa Birwa' bint Washiq, mwanamke miongoni mwetu, kama ulivyohukumu.' Basi Ibn Mas'ud akafurahia jambo hilo.” Na Abu Dawood amepokea mfano wake katika Sunan yake.
Huyu ni mwanamke alieolewa na hakutajiwa mahari, na Mtume wa Mwenyezi Mungu (saw) akahukumu kuwa ana haki ya mahari ya wanawake wa hadhi yake.
Hivyo basi, ingawa mahari si sharti la kufanyika wala sharti la kusihi, lakini ni faradhi ya lazima kwa mke iliyo katika dhima ya mumewe. Ni wajibu kumpa, na anapata dhambi asipoitoa. Na Dola ya Kiislamu itamchukulia mume kwa lazima kumpa mke kama haki nyingine yoyote ya lazima, na itamuadhibu kwa adhabu ya ta’zir ikiwa atachelewesha makusudi hali ya kuwa ana uwezo, kwa lengo la kumdhulumu mke au kula sehemu ya haki yake.
Muhtasari: Mahari si sharti (shart), bali ni faradhi (fard) kwa mume kumpa mke; yaani, ipo katika ahkam at-taklif na si katika ahkam al-wadh'i.
Swali la Pili:
Katika kitabu cha Muqaddimah sehemu ya kwanza ukurasa wa 79 aya ya tatu, pameelezwa yafuatayo:
"...Na inajumuisha kutofaa kutekeleza adhabu kwa kile alichokifanya Mwenyezi Mungu kuwa ni adhabu ya Akhera, nacho ni moto. Yaani, kutofaa kutoa adhabu kwa kuchoma kwa moto."
Na katika ukurasa wa 82 (katikati ya ukurasa), pameelezwa yafuatayo:
"...Kwani Mwenye Sharia amebainisha adhabu ambazo wahalifu huadhibiwa nazo, nazo ni: Kuuawa, kupigwa bakora, kupigwa mawe (rajm), kufukuzwa nchini (nafy), kukatwa (kiungo), kufungwa, kuharibiwa kwa mali, kutozwa faini, kufedheheshwa hadharani (tash-hir), na kuulamba moto (al-kayy) kwa ajili ya sehemu yoyote ya mwili, na kinyume na hizo haijuzu kuadhibiwa nazo yeyote."
Swali ni: Vipi inaweza kuoanishwa kati ya kutofaa kutesa kwa moto na kisha kusema inafaa kuulamba moto (al-kayy)?
Jibu:
1- Hakika kuchoma kwa moto ni kuweka moto kwenye mwili wa mtu, kama vile kuwasha moto na kumweka mtu ndani yake, au kuweka mkono wake au mguu wake... au kuweka aina yoyote ya moto kwenye mwili wake kama kumwunganisha na waya wa umeme... au mifano ya mambo hayo yanayoitwa moto unaochoma. Haya yote hayajuzu kwa sababu ni kutesa kwa moto, yaani kuchoma mwili kwa chanzo cha moto chenye sifa ya kuunguza.
2- Ama kupasha moto chuma au msumari, kisha kushika chuma hicho au msumari huo na kuuwasilisha kwenye mwili wa mtu; hapa hujaweka chanzo cha moto mwilini mwake, bali umeweka kitu kilichopashwa moto na kutenganishwa na chanzo cha moto. Huku ndiko kunakoitwa al-kayy (kuulamba moto). Jambo hili hutumiwa na Waarabu, na bado linatumiwa kama dawa; chuma hupashwa moto na sehemu yenye maumivu hulambishwa moto huo au mfano wake.
3- Na huenda ukauliza na kusema kuwa kuulamba moto pia ni kutesa. Ndiyo, ni kutesa, na ni adhabu kwa anayestahili, lakini ni halali kwa mujibu wa namna yake, isipokuwa si kuchoma kwa moto; yaani si kuweka chanzo cha moto kwenye mwili.
Muhtasari: Kuchoma kwa moto, yaani kutesa kwa kuweka chanzo cha moto kwenye mwili, ni haramu na haijuzu kulingana na maandiko ya kisheria (nusus shar’iyyah).
Na kuulamba moto (al-kayy), yaani kupasha moto chuma na kukiweka chuma hicho kwenye mwili, na si moto wenyewe, basi kuulamba huko kunajuzu kulingana na maandiko ya kisheria.
Swali la Tatu:
Katika kitabu cha Mafahim ukurasa wa 50 imeelezwa: "Isitoshe, hisia nyingi (mashair) za Hija kama vile kutufu Al-Kaaba, kugusa Hajar al-Aswad na kuubusu, na kukimbia kati ya Swafaa na Marwa..." Na neno "mashair" limejitokeza katika sehemu nyinginezo kama hizi.
Je, si sahihi kusema (isitoshe, nembo/alama nyingi (sha’air) za Hija) badala ya (hisia/sehemu takatifu (mashair) za Hija)? Na ikiwa hii ni sahihi, je, neno "mashair" litasahihishwa na kuwa "sha’air" popote lilipojitokeza?
Jibu:
1- Neno sha’irah ni umoja wa sha’air, na mash’ar ni umoja wa mashair. Yote mawili huja yakimaanisha kitu kimoja, isipokuwa ilivyozoeleka ni kutumia "mashair" kwa ajili ya alama za Hija kama Swafaa, Marwa, Mina, Muzdalifah, Arafa na maeneo ya kurushia vijiwe (jamarat)...
Na kutumia "sha’air" kwa ajili ya amali za Hija na taratibu zake kama kukimbia (sa'ayi), kutufu (tawaf), kusimama Arafa na kurusha vijiwe...
2- Lakini ukweli ni kwamba yote mawili yanabadilishana maana:
Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ
"Hakika Swafaa na Marwa ni katika alama za Mwenyezi Mungu..." (QS. Al-Baqarah [2]: 158). Hapa neno sha’air limetumika kwa alama za Hija na si kwa kitendo cha kukimbia kati ya Swafaa na Marwa.
Na Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْععرِ الْحَرَامِ
"...Mtakapomiminika kutoka Arafa, basi mtajeni Mwenyezi Mungu kando ya Mash'ar al-Haram..." (QS. Al-Baqarah [2]: 198). Na hapa neno "al-mash'ar" limetumika kwa Muzdalifah, yaani kwa alama miongoni mwa alama za Hija.
Na imekuja katika vitabu vya lugha:
Katika Al-Qamus al-Muhit Jz 1 / uk- 434: "Na shi'ar ya Hija ni taratibu zake na alama zake. Na ash-sha'irah, ash-sha'arah na al-mash'ar: Ni misingi yake mikuu."
Katika Al-Muhit fi al-Lugha Jz 1 / uk- 43: "Na sha'air ya Hija ni amali zake na alama zake, na umoja wake ni sha'irah."
Katika Lisan al-Arab Jz 4 / uk- 410: "Na shi'ar ya Hija ni taratibu zake, alama zake, athari zake na amali zake, wingi wake ni sha'irah... na ash-sha'irah, ash-sha'arah na al-mash'ar ni kama shi'ar...
Na Al-Lihyani akasema: Sha'air ya Hija ni taratibu zake, umoja wake ni sha'irah... na al-mashair ni alama ambazo Mwenyezi Mungu amezihimiza na kuamuru kusimama kwazo, na kutokana na hapo pakaitwa al-mash'ar al-haram.
Na Az-Zajjaj akasema kuhusu sha'air Allah (alama za Mwenyezi Mungu) akimaanisha nazo ni ibada zote za Mwenyezi Mungu ambazo Mwenyezi Mungu amezitambulisha (ash'araha), yaani amezifanya kuwa alama kwetu... Na hakika imesemwa sha'air kwa kila alama miongoni mwa ibada... Na kwa ajili hiyo alama ambazo ni sehemu ya ibada za Mwenyezi Mungu zikaitwa sha'air...
Na Al-Azhari akasema: Sijui mashair ya Hija isipokuwa kutokana na kuwa al-ish'ar ni kutaarifu na ash-shi'ar ni alama, basi mashair ya Hija ni alama zake..."
3- Inabainika kutokana na hayo kuwa sha’air na mashair zinabadilishana maana, isipokuwa kama tulivyotaja hapo awali, maarufu ni kutumia "mashair" kwa alama za Hija kama Swafaa, Marwa, Mina, Muzdalifah, Arafa na jamarat... na kutumia "sha’air" kwa amali za Hija na taratibu zake kama sa'ayi, kutufu, kusimama Arafa na kurusha vijiwe.
4- Ama kuhusu usahihishaji, ikiwa itatubainikia kuwa matumizi haya yanaleta mkanganyiko, na inafaa kufanya marekebisho, basi tutafanya hivyo Inshallah.
Swali la Nne:
Imeelezwa katika kitabu cha "Vyombo vya Dola ya Khilafah" ukurasa wa 136 mstari wa 4 kutoka chini: "Alipouawa, yaani Salim mjakazi wa Abi Hudhaifah, kule Yamamah, Umar bin Al-Khattab aliletewa mirathi yake...".
Na inafahamika kuwa vita vya Yamamah vilitokea katika enzi za Khalifa Abu Bakr, na katika ushahidi huu imetajwa Umar bin Al-Khattab, vipi tunaweza kuoanisha hili?
Jibu:
1- Ndiyo, imeelezwa katika Vyombo vya Khilafah kwenye ukurasa huo yafuatayo:
(Na Ash-Shafi’i amepokea katika Al-Umm, na Ibn Hajar akaithibitisha kutoka kwa Abdullah bin Wadi’ah amesema: «Salim mjakazi wa Abi Hudhaifah alikuwa ni mjakazi wa mwanamke miongoni mwetu aitwaye Salma bint Ya’ar, akamwacha huru kama saibah katika zama za jahiliyyah. Alipouawa huko Yamamah, Umar bin Al-Khattab aliletewa mirathi yake, akamwita Wadi’ah bin Khidham na kusema: Hii ni mirathi ya mjakazi wenu na nyinyi mna haki nayo zaidi. Akasema: Ewe Amirul Muuminin, Mwenyezi Mungu ametutosheleza nayo, mwanamke wetu alimwacha huru kama saibah, hivyo hatutaki kuchukua chochote katika mambo yake. Umar akaifanya mirathi hiyo kuwa ni sehemu ya Baitul Mal»).
2- Ni wazi kutokana na maandishi haya kuwa mirathi yake ilimjia Umar wakati wa ukhalifa wake, licha ya kuwa kufa shahidi kwa Salim mjakazi wa Abi Hudhaifah kulikuwa katika vita vya Yamamah vilivyotokea wakati wa ukhalifa wa Abu Bakr (ra).
3- Ufafanuzi wa jambo hili ni kuwa vita vya Yamamah vilitokea mwishoni mwa vita vya walioasi dini (murtadin), na kuna hitilafu katika tarehe ya kutokea kwake. Ibn al-Athir anasema katika Al-Kamil:
"Pamekuwa na hitilafu katika tarehe ya vita vya Waislamu dhidi ya hawa walioasi, Ibn Ishaq akasema: Ushindi wa Yamamah, Yemen na Bahrain na kutumwa kwa majeshi kuelekea Sham ilikuwa mwaka wa kumi na mbili. Na Abu Ma’shar, Yazid bin Iyad bin Jad’abah, na Abu Ubaidah bin Muhammad bin Ammar bin Yasir wakasema: Ushindi wote wa kurudi nyuma katika dini (riddah) ulikuwa mikononi mwa Khalid na wengineo mwaka wa kumi na moja, isipokuwa suala la Rabi’ah bin Bujayr, hilo lilikuwa mwaka wa kumi na tatu."
Na inaonekana kuwa kauli yenye nguvu zaidi ni kuwa ilikuwa kabla kidogo ya kutumwa kwa majeshi kuelekea Sham ambapo ilikuwa mwaka wa kumi na tatu. Hivyo inawezekana vita vya Yamamah vilikuwa mwishoni mwa mwaka wa kumi na mbili au mwanzoni mwa mwaka wa kumi na tatu. Tukijua kuwa ukhalifa wa Umar ulianza mwishoni mwa mwezi wa Jumada al-Thani mwaka wa kumi na tatu, hii inamaanisha kuwa uratibu wa mirathi ya Salim mjakazi wa Abi Hudhaifah ulikamilika baada ya Abu Bakr (ra) kufariki na Umar kupewa baia ya ukhalifa, na kwa sababu hiyo suala hilo liliwasilishwa kwa Umar (ra).